III CZP 90/14

Sygn. akt III CZP 90/14

UCHWAŁA

Dnia 3 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku A. C. i P. S.

o zarządzenie wypłaty środków depozytowych zgromadzonych po zakończeniu

postępowania upadłościowego na rachunkach bankowych Narodowego Banku

Polskiego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 3 grudnia 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2014 r.,

"I. Czy po zakończeniu postępowania upadłościowego spółki

akcyjnej i wykreśleniu jej z rejestru byli akcjonariusze tej spółki są

uprawnieni do dochodzenia przypadających im należności z majątku,

który ujawniony został po wykreśleniu spółki z rejestru, a jeżeli tak, to

w jakim powinno nastąpić to trybie?

II. w przypadku odpowiedzi negatywnej na pytanie I,

czy w sytuacji, o jakiej mowa w tym pytaniu, konieczne jest podjęcie

czynności zmierzających do przywrócenia wpisu w rejestrze w celu

dokonania likwidacji poza postępowaniem upadłościowym, (które

zostało już zakończone)?"

podjął uchwałę:

W razie ujawnienia po wykreśleniu spółki akcyjnej z rejestru

przedsiębiorców majątku spółki nie objętego likwidacją, stosuje

się w drodze analogii przepisy kodeksu spółek handlowych

dotyczące likwidacji spółki akcyjnej w organizacji.

2

UZASADNIENIE

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. jest wynikiem poważnych

wątpliwości, które nasunęły się Sądowi Apelacyjnemu przy rozpoznawaniu

zażalenia wniesionego przez byłych akcjonariuszy Banku Komercyjnego „P." S.A. w

P. na postanowienie Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 grudnia 2013 roku,

oddalającego wniosek o zarządzenie wypłaty na ich rzecz środków finansowych

zgromadzonych na rachunku depozytowym wskazanej wyżej spółki akcyjnej

prowadzonym przez Narodowy Bank Polski Oddział Okręgowy w P.

Zaskarżone postanowienie zapadło na tle ustaleń faktycznych, z których

wynika, że w dniu 11 stycznia 1995 roku Sąd Rejonowy w P. ogłosił upadłość

Banku Komercyjnego „P." S.A. w P. Na podstawie postanowienia Sądu

Okręgowego w P. z dnia 23 lutego 2009 roku stwierdzającego ukończenie

postępowania upadłościowego, wskazana spółka akcyjna została, zgodnie z

wnioskiem syndyka masy upadłości, wykreślona z rejestru przedsiębiorców

Krajowego Rejestru Sądowego postanowieniem Sądu Rejestrowego z dnia 12

listopada 2009 roku, które uprawomocniło się w dniu 5 grudnia 2009 roku. Po

wykreśleniu spółki z rejestru okazało się, że na prowadzonym przez Narodowy

Bank Polski Oddział Okręgowy w P. rachunku Banku Komercyjnego „P." S.A. w P.

znajdują się środki pieniężne nie objęte postępowaniem upadłościowym. Byli

akcjonariusze tego Banku: A. C. i P. S. zwrócili się do Sądu Okręgowego

z wnioskiem o wypłacenie im tych środków proporcjonalnie do posiadanych przez

nich akcji Banku. Oddalając ich wniosek Sąd pierwszej instancji, powołując się

na art. 221 § 1 i 2 w związku z art. 233 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 roku - Prawo upadłościowe

(t.j. Dz. U. z 1991 r., nr 118, poz. 512 ze zm.) wskazał, że z dniem prawomocnego

zakończenia postępowania upadłościowego upadły odzyskuje prawo

rozporządzania swoim majątkiem, a syndyk jest mu obowiązany wydać oprócz

majątku także księgi, korespondencję oraz dokumenty. Sąd pierwszej instancji

podniósł dalej, że wnioskodawcy nie są upadłym bankiem, lecz mają jedynie status

3

akcjonariuszy upadłego, stąd ich wniosek o wypłatę przypadających upadłemu

Bankowi środków pieniężnych podlegał oddaleniu jako pozbawiony podstaw.

W zażaleniu na to postanowienie A. C. i P. S. zarzucili naruszenie art. 221 §

1 i 2 w związku z art. 233 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z

dnia 24 października 1934 roku - Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 1991 r., nr 118,

poz. 512 ze zm.) przez ich niewłaściwe zastosowanie w sytuacji ukończenia

postępowania upadłościowego Banku Komercyjnego „P." S.A. w P. w 2009 roku, a

więc już po uchyleniu tego aktu prawnego oraz naruszenie art. 474 § 2 k.s.h.

poprzez jego nie zastosowanie w sprawie i nie dokonanie podziału pozostałego po

upadłej spółce akcyjnej majątku między akcjonariuszy stosownie do dokonanych

przez nich wpłat na kapitał zakładowy spółki. Formułując te zarzuty skarżący

domagali się zmiany zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku.

Rozpoznając zażalenie Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości

prawne dotyczące uprawnień akcjonariuszy spółki akcyjnej, która została

wykreślona z rejestru przedsiębiorców, do majątku spółki ujawnionego już po

jej wykreśleniu oraz trybu, w którym te uprawnienia mogą być przez byłych

akcjonariuszy realizowane. Sąd Apelacyjny powziął nadto wątpliwość, czy

w przypadku uznania, że takie uprawnienia akcjonariuszom nie przysługują,

konieczne jest podjęcie czynności zmierzających do przywrócenia wpisu spółki

akcyjnej w rejestrze przedsiębiorców w celu dokończenia likwidacji poza

postępowaniem upadłościowym, które zostało już prawomocnie zakończone.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Odwoławczy wskazał, że obowiązujące

przepisy nie regulują bezpośrednio zaistniałej w rozpatrywanej sprawie sytuacji,

a kwestia losów tak zwanego majątku polikwidacyjnego spółek handlowych

ujawnionego po ich wykreśleniu z rejestru przedsiębiorców jest rozbieżnie

rozstrzygana w orzecznictwie i nauce prawa cywilnego. Sąd Apelacyjny wskazał na

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1936 r. (II C 331/36, OSNC 1937,

nr 1, poz. 39) oraz na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2007 roku

(III CZP 143/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 166), opowiadając się za stanowiskiem,

zgodnie z którym tak zwany majątek polikwidacyjny ujawniony po wykreśleniu

4

spółki akcyjnej z rejestru należy do byłych akcjonariuszy, choć nie jest jasne,

w jakim trybie miałoby dojść do jego podziału między akcjonariuszy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sytuacji przedstawionej w pytaniu prawnym Sądu Apelacyjnego chodzi

o dwie kwestie prawne - mianowicie o wskazanie podmiotu, któremu przysługuje

prawo do majątku ujawnionego już po wykreśleniu spółki handlowej

(w rozpatrywanej sprawie - akcyjnej) z rejestru przedsiębiorców oraz określenia

sposobu ( trybu), w jakim powinno nastąpić rozporządzenie tym majątkiem.

Zagadnienie to stanowi przedmiot dwóch wypowiedzi Sądu Najwyższego.

W orzeczeniu z dnia 26 maja 1936 r. (II C 331/36, OSNC 1937, nr 1, poz. 39) Sąd

Najwyższy wraził pogląd, że majątek spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

ujawniony dopiero po zakończeniu postępowania likwidacyjnego i po wykreśleniu

spółki z rejestru handlowego, a nie objęty likwidacją, należy ex lege do wspólników.

Sąd Najwyższy argumentował, że brak w kodeksie handlowym przepisu

dotyczącego przynależności majątku spółki ujawnionego dopiero po jej wykreśleniu

z rejestru handlowego nie pozwala na przyjęcie, że majątek ten nie należy do

nikogo. Skoro w sytuacji prawidłowo przeprowadzonej likwidacji spółki majątek

przypadłby wspólnikom (art. 275 kodeksu handlowego), to wykreślenia spółki

z rejestru nie można traktować w kategorii zdarzenia powodującego wygaśnięcie

przysługującego wspólnikom prawa do majątku spółki. Jednocześnie

w uzasadnieniu tego judykatu Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że zagadnienie,

w jaki sposób majątek ten ma być rozdzielony, czy w drodze dodatkowej likwidacji,

czy w inny sposób, nie jest objęte rozstrzyganym sporem i w związku z tym nie

wypowiedział się w tej kwestii.

W podobnej sytuacji faktycznej Sąd drugiej instancji wystąpił do Sądu

Najwyższego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. z pytaniem prawnym, czy

w przypadku, gdy po likwidacji i wykreśleniu z rejestru przedsiębiorców spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się, że istnieje należący do tej spółki

majątek, który nie został objęty likwidacją, dopuszczalne jest ustanowienie na

podstawie stosowanych w drodze analogii - art. 666 § 1 k.p.c. kuratora dla

5

ujawnionego majątku spółki, bądź - na podstawie art. 184 § 1 k.r.o. kuratora

dla spółki.

Rozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy wskazał w uchwale z dnia

29 stycznia 2007 roku (III CZP 143/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 166), że jeżeli po

wykreśleniu z rejestru spółki z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się,

że pozostała po niej część majątku nieobjęta likwidacją, dopuszczalne jest

ustanowienie likwidatora w celu dokończenia likwidacji.

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że opisana

w zagadnieniu prawnym sytuacja, nosząca cechy patologii prawnej, nie jest

uregulowana bezpośrednio przepisami prawa cywilnego, co niewątpliwie uzasadnia

poszukiwanie jej rozwiązania w drodze zastosowania analogii. Wykluczając

możliwość ustanowienia na podstawie stosowanych w drodze analogii - art. 666 § 1

k.p.c. kuratora dla ujawnionego majątku spółki, bądź - na podstawie art. 184 § 1

k.r.o. kuratora dla wykreślonej z rejestru spółki handlowej, Sąd Najwyższy

opowiedział się przeciwko poglądowi, iż ujawniony majątek należy ex lege do

byłych wspólników nieistniejącej już spółki, wskazując na brak podstawy

normatywnej zarówno w kodeksie handlowym, jak i w kodeksie spółek handlowych,

uzasadniającej przejście majątku byłej spółki handlowej na rzecz jej wspólników.

Akcentował realne niebezpieczeństwo występowania nadużyć prowadzących do

zatajania majątku spółki w toku likwidacji i działania tym samym na szkodę

wierzycieli. Ostatecznie Sąd Najwyższy uznał, że nieobjęcie części majątku spółki

handlowej postępowaniem likwidacyjnym oznacza, że formalne jego zakończenie

było przedwczesne i wymaga kontynuacji przez ponowne powołanie likwidatora.

Podstawę prawną dla takiej decyzji sądu rejestrowego stanowi stosowany w drodze

analogii art. 170 k.s.h., dotyczący likwidacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w organizacji. Sąd Najwyższy przyjął, że skoro ustawa

dopuszcza prowadzenie postępowania likwidacyjnego wobec takiej spółki czyli

podmiotu, który nie zdołał uzyskać osobowości prawnej, to możliwe jest również

wszczęcie takiego postępowania w celu dokończenia likwidacji majątku spółki

zarejestrowanej, pozostałego po formalnie zakończonym postępowaniu

likwidacyjnym i wykreśleniu jej z rejestru przedsiębiorców.

6

Analizując wyrażone w nauce prawa cywilnego na tle wskazanej uchwały

zapatrywania, Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze zagadnienie

prawne nie znalazł dostatecznie przekonujących argumentów przemawiających za

odstąpieniem od przyjętego w tej uchwale stanowiska.

Podzielić należy w pierwszym rzędzie pogląd o braku w kodeksie spółek

handlowych dostatecznej podstawy normatywnej do przyjęcia, że majątek ten

należy ex lege do byłych akcjonariuszy wykreślonej z rejestru spółki akcyjnej.

Aktualne pozostają w tej mierze uwagi dotyczące tej kwestii zawarte

w uzasadnieniu zreferowanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego. Zwrócić trzeba

przy tym uwagę, że problemem jest nie tyle to, czy ujawniony następczo majątek

spółki akcyjnej wykreślonej z rejestru przypadnie akcjonariuszom, bo przecież nie

jest to wykluczone, ile to- kto, w jaki sposób i na jakiej podstawie prawnej ma tym

majątkiem zadysponować.

Należy w pierwszym rzędzie stwierdzić brak dostatecznych podstaw do

stosowania w drodze analogi regulacji dotyczących kuratora spadku nieobjętego,

a więc art. 666 i 667 k.p.c. Wprawdzie istnieje tu podobieństwo między obiema

masami majątkowymi o tyle, że majątek spadkowy należy do zmarłej osoby

fizycznej, a ujawniony majątek polikwidacyjny do wykreślonej, a więc także już

nieistniejącej osoby prawnej (spółki handlowej), ale na przeszkodzie stosowaniu

tych regulacji stoi zakres kompetencji kuratora spadku nieobjętego, które

sprowadzają się do ustalenia kręgu spadkobierców, na tym etapie jeszcze

nieznanych, zawiadomienia ich o otwarciu spadku i zarządzania pod nadzorem

sądu spadku majątkiem do chwili jego przekazania spadkobiercom. Tymczasem

w przypadku ujawnienia się po wykreśleniu spółki z rejestru majątku nieobjętego

likwidacją chodzi o kompetencje do ewentualnego jego rozdysponowania bądź na

rzecz ujawnionych a niezaspokojonych wierzycieli, bądź na rzecz akcjonariuszy.

Odrzucić należy także pogląd dopuszczający ustanowienie kuratora

dla nieistniejącej, bo wykreślonej z rejestru spółki, skoro art. 184 k.r.o. przewiduje

ustanowienie kuratora dla osoby istniejącej, a jedynie z powodu nieobecności

niezdolnej do należytego prowadzenia swych spraw.

7

Szerszego omówienia wymaga prezentowana w doktrynie koncepcja

wykreślenia z rejestru przedsiębiorców wpisu o wykreśleniu spółki handlowej

w oparciu o art. 12 ust. 3 ustawy z dnia o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U.

2013, poz. 1203 j.t).), stosownie do którego jeżeli w rejestrze są zamieszczone

dane niedopuszczalne ze względu na obowiązujące przepisy prawa, sąd rejestrowy,

po wysłuchaniu zainteresowanych osób na posiedzeniu lub po wezwaniu

do złożenia oświadczenia pisemnego, wykreśla je z urzędu.

Przyjęcie zaproponowanej wyżej koncepcji wymaga takiej interpretacji art. 12

ustęp 3 ustawy o KRS, zgodnie z którą wpisem niedopuszczalnym ze względu na

obowiązujące przepisy prawa jest wpis o wykreśleniu spółki, jeśli następnie ujawni

majątek nieobjęty likwidacją. Zdaniem zwolenników tego poglądu, postępowanie

likwidacyjne nie obejmujące całości majątku spółki handlowej jest postępowaniem

niezgodnym z prawem, a co za tym idzie- zakończenie takiego postępowania nie

daje podstaw prawnych do wykreślenia spółki z rejestru, stąd wpis ten jest

niedopuszczalny jako niezgodny z obowiązującym prawem. Przyjęcie takiej

szerokiej interpretacji pojęcia „wpisu niedopuszczalnego ze względu na

obowiązujące przepisy prawa" prowadzi jednak do naruszenia zasady

niewzruszalności wpisu wynikającej z całokształtu przepisów o rejestrze

przedsiębiorców oraz zasady niewzruszalności prawomocnych orzeczeń sądowych

stanowiących podstawę dokonania wpisów w rejestrze. Dostrzegając ten aspekt

zagadnienia formułuje się w doktrynie pogląd, iż ujawnienie majątku nieobjętego

likwidacją może być podstawą wznowienia postępowania w sprawie wykreślenia

spółki z rejestru w oparciu o art. 524 w związku z art. 403 § 2 w związku z art. 13

§ 2 k.p.c. Trzeba jednak zwrócić uwagę na wąskie rozumienie wskazanej wyżej

przesłanki wznowienia postępowania nieprocesowego oraz przede wszystkim na

konsekwencje ewentualnego wykreślenia wpisu o wykreśleniu spółki z rejestru.

Obie powyższe koncepcje zakładają bowiem, iż w następstwie uznania za

niedopuszczalny wpisu wykreślającego spółkę z rejestru dojdzie do przywrócenia

stanu prawnego sprzed wykreślenia spółki, co pozwoli na ponowne

przeprowadzenie likwidacji spółki zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlowych

i rozdysponowanie tą drogą ujawnionego majątku.

8

Przedstawiony wyżej pogląd podważa jednak konstytutywny charakter wpisu

wykreślenia spółki handlowej z rejestru oraz prowadzi do nieznanego dotychczas

i zdecydowanie niekorzystnego z punktu widzenia pewności oraz bezpieczeństwa

obrotu prawnego i gospodarczego zjawiska ,,reaktywowania" spółki handlowej.

Wykreślenie osoby prawnej z rejestru jest odpowiednikiem śmierci osoby fizycznej.

Z tą chwilą jej osobowość prawna wygasa w sposób definitywny bez możliwości jej

reaktywacji. Skutki rozwiązania spółki dotyczą wartości majątkowych, stosunków

między wspólnikami, działania organów, wartości niematerialnych i prawnych, które

mogą nie zostać nigdy odtworzone, a po wykreśleniu spółki z rejestru spółka ta nie

może ich już odzyskać.

Omawiana koncepcja budzi także istotne wątpliwości związane z konstrukcją

spółki handlowej jako podmiotu prawa o charakterze korporacyjnym. Wykreślenie

spółki handlowej z rejestru pociąga za sobą ustanie struktury organizacyjnej,

w której uczestniczyli wspólnicy (akcjonariusze) oraz ustanie członkostwa, a co za

tym idzie ustanie udziałów (akcji) postrzeganych jako kompleks uprawnień

z jednoczesnym ustaniem więzi korporacyjnej między spółką a jej wspólnikami

(akcjonariuszami), na której była oparta jej struktura organizacyjna. Postanowienie

Sądu Rejestrowego w przedmiocie wykreślenia wpisu o wykreśleniu spółki

z rejestru na podstawie art. 12 ustęp 3 ustawy o KRS bądź w wyniku ewentualnego

wznowienia postępowania nie może więc doprowadzić do przywrócenia stosunku

członkostwa, zwłaszcza jeśli zważyć, że nawiązanie stosunku członkostwa

następuje w drodze umowy pomiędzy wspólnikiem (akcjonariuszem), a spółką

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2010 roku , III CZP 84/10,

OSNC 2011, nr 7-8, poz. 77).

W świetle powyższych rozważań należy więc opowiedzieć się za poglądem

sformułowanym w przywołanej wyżej uchwale Sądu Najwyższego z dnia

27 stycznia 2007 roku (III CZP 143/06), zgodnie z którym w razie ujawnienia po

wykreśleniu spółki akcyjnej z rejestru przedsiębiorców majątku spółki nie objętego

likwidacją, stosuje się w drodze analogii przepisy kodeksu spółek handlowych

dotyczące likwidacji spółki akcyjnej w organizacji. Nie sposób bowiem, zdaniem

Sądu Najwyższego w składzie rozstrzygającym przedstawione zagadnienie prawne,

znaleźć de lege lata rozwiązania bardziej racjonalnego i pozwalającego na

9

poszanowanie zarówno interesów wierzycieli, jak i byłych akcjonariuszy

wykreślonej spółki.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 390 k.p.c. orzeczono jak w uchwale.