I UK 159/14

Sygn. akt I UK 159/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania A. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 grudnia

2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z 13 sierpnia 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K.

odmówił A. N. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W odwołaniu od

2

powyższej decyzji A. N. wnosił o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy.

Wyrokiem z 16 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w K. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z 13 sierpnia 2012 r. w ten

sposób, że przywrócił A. N. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy od daty

wstrzymania świadczenia, tj. od 1 sierpnia 2012 r. do 31 grudnia 2013 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca A.N. ur. 18 listopada 1962 r., ma

wykształcenie średnie techniczne, z zawodu jest technologiem szkła, ostatnio

prowadził własną działalność gospodarczą - sklep warzywno-spożywczy i pracował

jako sprzedawca. W okresie od 12 kwietnia do 8 października 2010 r. korzystał ze

świadczenia rehabilitacyjnego, a od 9 października 2010 r. do 31 lipca 2012 r.

pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. 14 czerwca 2012 r. złożył

wniosek o przyznanie renty na dalszy okres, jednakże lekarz orzecznik, a następnie

Komisja Lekarska ZUS uznali wnioskodawcę za zdolnego do pracy. W celu

rozstrzygnięcia w kwestii istnienia dalszej częściowej niezdolności wnioskodawcy

do pracy, Sąd Okręgowy zasięgnął opinii biegłego sądowego specjalisty z zakresu

ortopedii i traumatologii i na jej podstawie ustalił, że rozpoznane u wnioskodawcy

schorzenia: stan po uszkodzeniu ścięgien mięśni zginaczy ręki lewej oraz nerwów

pośrodkowego i łokciowego, niedowład nerwów pośrodkowego i łokciowego ręki

lewej, upośledzenie funkcji chwytnej ręki lewej, powodują nadal częściową

okresową niezdolność do pracy od sierpnia 2012 r. do, jak wskazał Sąd „30

listopada 2012 r.” Stan ten powoduje, że ręka lewa jest praktycznie funkcjonalnie

bezużyteczna. Wnioskodawca nie jest w obecnym stanie zdrowia wykonywać prac

zarobkowych wymagających sprawności obu rąk, nie może też wykonywać

żadnych precyzyjnych, ani siłowych prac ręką lewą. Organ rentowy złożył

zastrzeżenia do opinii biegłego. W opinii uzupełniającej biegły podtrzymał swe

stanowisko, wskazując że wnioskodawca będący z wykształcenia technologiem

szkła do wykonywania pracy zgodnej z tym wykształceniem potrzebuje sprawności

obu rąk, którą utracił. Natomiast będąc współwłaścicielem sklepu, jako osoba

jednoręczna musi zatrudniać pracowników, gdyż nie jest w stanie wykonać szeregu

prac wymaganych przy prowadzeniu działalności, w tym prowadzenia samochodu,

zaopatrzenia i segregowania towaru itp. Opinię tę Sąd Okręgowy ocenił jako trafną i

3

dostatecznie wyjaśniającą przedmiot sporu, podkreślając że została wydana przez

biegłego lekarza z dużym doświadczeniem zawodowym, specjalistę odpowiedniego

do rodzaju schorzeń wnioskodawcy, po wnikliwej i szczegółowej analizie aktualnych

badań oraz zebranej w aktach dokumentacji. Z tych względów Sąd Okręgowy

uznał, że A. N. spełnia przesłanki określone w art. 12, art. 13 i art. 57 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), a zatem odwołanie

należy uznać za uzasadnione.

Apelację od powyższego wyroku wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w K. i zaskarżając ten wyrok w całości, zarzucił mu naruszenie prawa

materialnego, a w szczególności art. 57 ust. 1 pkt. 1 oraz art. 12 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

odwołania. Apelujący podniósł, że opinia biegłego ortopedy - traumatologa budzi

zastrzeżenia. O niezdolności do pracy nie decyduje bowiem tylko stopień

zaawansowania schorzeń, a więc ocena medyczna, ale także inne okoliczności, w

tym poziom posiadanych kwalifikacji i możliwość zarobkowania w zakresie tych

kwalifikacji, jak również możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia

innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego - przy uwzględnieniu

rodzaju i charakteru dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i

predyspozycje psychofizyczne. Wnioskodawca od 1997 r. jest współwłaścicielem

sklepu spożywczo-warzywnego, a od 20 stycznia 1999 r. podlegał ubezpieczeniom

jako osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności gospodarczej i mimo

następstw urazu z 15 kwietnia 2009 r. nadal współpracował przy prowadzeniu

działalności gospodarczej. W ocenie organu stwierdzone upośledzenie sprawności

lewej ręki nie powoduje zatem niezdolności do dalszej współpracy przy

prowadzeniu działalności gospodarczej.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny,

uznając apelację organu rentowego za uzasadnioną, zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji wskazał, że niezdolna do pracy w rozumieniu art. 12

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest osoba, która całkowicie lub

częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności

4

organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Całkowicie niezdolna do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania

jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2), zaś częściowo niezdolna do pracy jest osoba,

która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem

posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 3). Do oceny stopnia i trwałości niezdolności

do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy, stosownie do treści

art. 13 ust. 1 ustawy uwzględnia się: stopień naruszenia sprawności organizmu

oraz przywrócenie niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji,

możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz

celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę, rodzaj i charakter

dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje

psychofizyczne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wobec zarzutów podniesionych w

apelacji, konieczne było uzupełnienie postępowania, przez zasięgnięcie opinii

biegłych specjalistów z zakresu chirurgii urazowo-ortopedycznej i neurochirurgii. Na

podstawie tych opinii, Sąd Apelacyjny ustalił, że rozpoznane u wnioskodawcy

schorzenia: brak funkcji ręki lewej (osoba praktycznie jednoręka), pourazowa

dysfunkcja ręki lewej u osoby praworęcznej nie powodują niezdolności do pracy

zarobkowej, przy wzięciu pod uwagę jego kwalifikacji. Biegli po zapoznaniu się z

całością dokumentacji leczenia podzielili stanowisko ZUS, że mimo bardzo

znacznego kalectwa (braku funkcji ręki lewej i w praktyce nieprzydatności) A. N. nie

jest niezdolny do pracy nawet w stopniu częściowym. Dlatego Sąd Apelacyjny nie

podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że rozpoznane przez biegłych zmiany

chorobowe ograniczają sprawność A. N. i jego przydatność do pracy zgodnej z

poziomem posiadanych kwalifikacji, powodując częściową niezdolność do pracy.

Zdaniem Sądu, w opinii sporządzonej w toku postępowania apelacyjnego dokonano

wnikliwej oceny stanu zdrowia wnioskodawcy, uwzgledniającej jego wiek,

kwalifikacje zawodowe oraz stopień zaawansowania rozpoznanych schorzeń. Sąd

odwoławczy podkreślił, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje zgodność co

do tego, że choć ocena niezdolności do pracy w zakresie dotyczącym naruszenia

sprawności organizmu i wynikających stąd ograniczeń możliwości wykonywania

zatrudnienia wymaga z reguły wiadomości specjalnych, to jednak ostateczna

ocena, czy ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy musi uwzględniać

5

także i inne elementy i ma charakter prawny, stanowiąc subsumcję stanu

faktycznego do norm prawnych, wobec czego może jej dokonać wyłącznie sąd, a

nie biegły. Ocena ta, z uwzględnieniem wieku, kwalifikacji ubezpieczonego oraz

jego możliwości wykonywania dotychczasowej lub podjęcia innej pracy, a także

celowości przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę zdolności umysłowe

i fizyczne oraz okres pozostawania poza zatrudnieniem (pobierania renty), powinna

uwzględniać zasady logiki i doświadczenia życiowego. Miernikiem kwalifikacji

najczęściej branym pod uwagę jest wiek, wykształcenie i staż pracy, czyli

umiejętność wykonywania pracy zdobyta w praktyce. Oceniając powołaną opinię

jako miarodajny dowód w sprawie, Sąd Apelacyjny podzielił zawarte w apelacji

zarzuty naruszenia w zaskarżonym wyroku prawa materialnego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zaskarżył w całości wyrok Sądu

Apelacyjnego, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny

wpływ na wynik sprawy: (-) art. 233 § 1 k.p.c., przez dokonanie oceny dowodu w

postaci opinii biegłych sądowych z zakresu chirurgii urazowo ortopedycznej i

neurochirurgii z przekroczeniem wyrażonej w art. 233 § 1 k.p.c. zasady

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, a w konsekwencji

nieuwzględnienie, że stwierdzony przez biegłych charakter schorzenia

wnioskodawcy „brak funkcji ręki lewej (osoba praktycznie jednoręka)” przy

uwzględnieniu innych dowodów zgromadzonych w aktach sprawy, oraz wieku,

wykształcenia, dotychczasowego doświadczenia zawodowego i rynku pracy na

terenie miasta Sandomierz uniemożliwia mu przekwalifikowanie się i podjęcie pracy

o innym charakterze niż praca fizyczna wymagająca pełnej sprawności obu rąk,

przy czym powyższe naruszenie miało istotny wpływ na treść orzeczenia, gdyż

jednostkowy dowód w postaci opinii ww. biegłych pozostaje w sprzeczności z

pozostałym materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie; (-) art. 382 k.p.c.,

przez uznanie za jedyny miarodajny dowód w sprawie, dowód przeprowadzony

przez Sąd Apelacyjny w postaci opinii biegłych z zakresu chirurgii urazowo

ortopedycznej i neurochirurgii, z pominięciem przy wydawaniu zaskarżonego

orzeczenia materiału dowodowego zebranego w toku postępowania przed Sądem

6

Okręgowym w K., tj. opinii biegłego z zakresu ortopedii i traumatologii narządu

ruchu, przy czym powyższe naruszenia miało istotny wpływ na treść orzeczenia,

gdyż z pominiętego dowodu w postaci opinii biegłego z zakresu ortopedii i

traumatologii narządu ruchu jasno wynika, że wnioskodawca nie jest zdolny do

wykonywania prac zarobkowych wymagających sprawności obu rąk, prac

precyzyjnych, ani siłowych; (-) art. 286 k.p.c., przez jego niezastosowanie w

sytuacji, gdy opinie biegłych sądowych zawierają w swej treści odmienne ustalenia

w zakresie wniosków dotyczących oceny zdolności skarżącego do pracy zgodnej z

poziomem posiadanych kwalifikacji, co miało istotny wpływ na wynik postępowania i

treść wyroku Sądu Apelacyjnego, gdyż istotne dla rozstrzygnięcia sprzeczność nie

zostały wyjaśnione w sposób jednoznaczny; (-) art. 391 § 1 k.p.c. w związku z

art. 328 § 2 k.p.c., przez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku podstaw, dla

których Sąd Apelacyjny odmówił wiarygodności i mocy dowodowej opinii biegłego z

zakresu ortopedii i traumatologii narządu ruchu, wskazanie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione,

dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił

wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z

przytoczeniem przepisów prawa, co mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 57

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, przez błędną wykładnię i uznanie, że skarżący nie

spełnia przesłanek wskazanych w art. 57 tej ustawy, mimo że w przedmiotowym

postępowaniu występowały przesłanki do innej interpretacji ww. przepisu, co

spowodowałoby uznanie wnioskodawcy za częściowo niezdolnego do pracy i

wiązałoby się z przyznaniem świadczenia z tego tytułu; (-) art. 12 ust. 3 w zw. z

art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez jego błędną

wykładnię i przyjęcie, że skarżący nie jest częściowo niezdolny do pracy, gdyż nie

utracił zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, pomimo że

stwierdzone u niego schorzenia uniemożliwiają wykonywanie wyuczonego zawodu

(technik technolog szkła), a także podjęcia innej pracy zgodnej z poziomem

posiadanych kwalifikacji; (-) art. 13 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 12 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, przez jego niewłaściwe zastosowanie przy

7

dokonywaniu oceny, czy u skarżącego zachowana została możliwość

zarobkowania w zakresie posiadanych przez niego kwalifikacji i przyjęcie za

podstawę rozstrzygnięcia w tym zakresie opinii biegłych z zakresu chirurgii urazowo

ortopedycznej i neurochirurgii, którą oceniona została jego zdolność do pracy bez

uwzględnienia wieku skarżącego, poziomu wykształcenia i indywidualnych

predyspozycji psychofizycznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. nie może być rozpoznany w ramach kontroli kasacyjnej, ponieważ zgodnie z

art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów, a art. 233 § 1 k.p.c. dotyczy jednoznacznie i

bezpośrednio oceny dowodów. W sposób nieprawidłowy podniesiono zarzut

naruszenia art. 286 k.p.c., gdyż skarżący nie powołał art. 391 § 1 k.p.c., co

uniemożliwia odniesienie tego zarzutu do wyroku Sądu drugiej instancji.

Uzasadniony okazał się jednak zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. W uzasadnieniu

podstaw skargi trafnie wskazano, że Sąd Apelacyjny, wbrew zasadom wynikającym

z art. 382 k.p.c., uznał za jedyny miarodajny dowód w sprawie dowód

przeprowadzony przed tym sądem w postaci opinii biegłych z zakresu chirurgii

urazowo ortopedycznej i neurochirurgii. Przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia

został w całości pominięty materiał dowodowy zebrany w toku postępowania przed

Sądem Okręgowym, tj. opinia biegłego z zakresu ortopedii i traumatologii narządu

ruchu. Wprawdzie sąd drugiej instancji może, zwłaszcza po przeprowadzeniu

własnego postępowania dowodowego, dokonać odmiennych ustaleń faktycznych

niż sąd pierwszej instancji, jednakże nie może tego uczynić opierając swoje

rozstrzygnięcie wyłącznie na własnym materiale, pomijając wynik postępowania

dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji (wyrok Sądu

Najwyższego z 16 marca 1999 r., II UKN 520/98, OSNP 2000 nr 9, poz. 372;

postanowienie Sądu Najwyższego z 5 maja 2000 r., II CKN 853/00, LEX nr 51980).

Sąd odwoławczy, dokonując odmiennych ustaleń, powinien też wskazać, w czym

8

tkwi wadliwość stanowiska sądu pierwszej instancji, dlaczego określone dowody

dostarczają odmiennych wniosków, które z dowodów nie zasługują na wiarę, co

sprawia, że wyłania się inny obraz stanu faktycznego sprawy (wyrok Sądu

Najwyższego z 6 lutego 2003 r., IV CKN 1752/00, LEX nr 78279). Tymczasem, Sąd

Apelacyjny nie wyjaśnił dlaczego wskazanemu wyżej dowodowi biegłego z zakresu

ortopedii i traumatologii narządu ruchu odmówił wiarygodności i nie uznał go za

przydatny w niniejszej sprawie.

Wobec powyższego Sąd odwoławczy zastosował wskazane w podstawie

skargi przepisy prawa materialnego: art. 13 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 12 ust. 3

oraz art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do wadliwie ustalonego

stanu faktycznego. W rezultacie ocena prawna spełnienia przez ubezpieczonego

warunków uzyskania renty określonych w tych przepisach nie może być

miarodajna.

Należy dodać, że Sąd trafnie wskazał, że choć ocena niezdolności do pracy

w zakresie dotyczącym naruszenia sprawności organizmu i wynikających stąd

ograniczeń możliwości wykonywania zatrudnienia wymaga z reguły wiadomości

specjalnych, to jednak ostateczna ocena, czy ubezpieczony jest częściowo

niezdolny do pracy musi uwzględniać także i inne elementy i ma charakter prawny,

stanowiąc subsumpcję stanu faktycznego do norm prawnych, wobec czego może

jej dokonać wyłącznie sąd, a nie biegły (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 8

maja 2008 r., I UK 356/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 238; z 3 września 2009 r., III

UK 30/09, LEX nr 537018, 13 października 2009 r., II UK 106/09, LEX nr 558589).

Ocena ta, z uwzględnieniem wieku, kwalifikacji ubezpieczonego oraz jego

możliwości wykonywania dotychczasowej lub podjęcia innej pracy, a także

celowości przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę zdolności umysłowe

i fizyczne oraz okres pozostawania poza zatrudnieniem (pobierania renty), powinna

uwzględniać zasady logiki i doświadczenia życiowego. Miernikiem kwalifikacji

najczęściej branym pod uwagę jest wiek, wykształcenie i staż pracy, czyli

umiejętność wykonywania pracy zdobyta w praktyce (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 27 czerwca 2011 r., I UK 407/10, LEX nr 1084701). Jednakże Sąd

poprzestał na tych ogólnie trafnych stwierdzeniach, nie odnosząc ich do konkretnej

sytuacji ubezpieczonego. W szczególności Sąd nie wyjaśnił, czy uważa, że

9

ubezpieczony zachował pełną zdolność do wykonywania wyuczonego zawodu

technika technologii szkła, a jeśli tak, to dlaczego wykonywanie tego zawodu nie

wymaga sprawności obydwu rąk, zwłaszcza, że zdaniem Sądu pierwszej instancji

wykonywanie pracy technika technologii szkła wymaga takiej sprawności. Ponadto,

Sąd nie odniósł się do twierdzeń Sądu Okręgowego, że ubezpieczony ma jedynie

ograniczoną zdolność także do wykonywania pracy współwłaściciela sklepu,

ponieważ jako osoba jednoręczna musi zatrudniać pracowników, gdyż nie jest w

stanie samodzielnie wykonać szeregu prac wymaganych przy prowadzeniu

działalności, w tym między innymi prowadzenia samochodu, zaopatrzenia,

segregowania i układania towaru itp.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.