III CZP 94/14

Sygn. akt III CZP 94/14

UCHWAŁA

Dnia 11 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku C. Z. i J. Z.

przy uczestnictwie M. M., T. S., I. B., S. Z., Z. F., H. M., P. Z., B. Z. i Z. M.

o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 11 grudnia 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2014 r.,

"Czy w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości

dopuszczalna jest apelacja od postanowienia sądu pierwszej instancji,

które nie zawiera rozstrzygnięcia w przedmiocie części nieruchomości

gruntowej, której dotyczył wniosek o stwierdzenie zasiedzenia?"

podjął uchwałę:

W sprawie o stwierdzenie zasiedzenia niedopuszczalna jest

apelacja od postanowienia w zakresie niezawierającym

rozstrzygnięcia co do części nieruchomości objętej żądaniem

wnioskodawcy.

UZASADNIENIE

2

Postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r. Sąd Rejonowy w L. stwierdził, że

C. Z. i J. Z. (wnioskodawcy) na zasadzie wspólności małżeńskiej nabyli przez

zasiedzenie z dniem 2 grudnia 2005 r. własność działki nr 323/1, o powierzchni

0.4940 ha, położonej w K., gminie T., oznaczonej w wersji IV opisu i projektu

podziału nieruchomości, zaewidencjonowanej w Powiatowym Ośrodku

Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Ś. w dniu 11 grudnia 2012 r. za

numerem […], stanowiącej część nieruchomości, dla której w Sądzie Rejonowym w

L. prowadzona jest księga wieczysta nr […] (pkt I) oraz rozstrzygnął o kosztach

postępowania (pkt II i III).

Od postanowienia Sądu pierwszej instancji apelację wnieśli wnioskodawcy,

wskazując, że zaskarżają je w części, tj. w pkt I postanowienia co do zakresu

posiadania, zgodnie z którym C. Z. i J. Z. nabyli na zasadzie wspólności majątkowej

małżeńskiej przez zasiedzenie z dniem 2 grudnia 2005 r. własność działki nr 323/1

o pow. 04940 ha. W apelacji zarzucili m.in. sprzeczność ustaleń Sądu z treścią

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, którego prawidłowa analiza

powinna doprowadzić do wniosku, że wnioskodawcy nabyli na zasadach

wspólności majątkowej małżeńskiej przez zasiedzenie własność działki nr 323/1 o

powierzchni 0,4960 ha położonej w K., gmina T., w zakresie oznaczonym w wersji I

opisu i projektu podziału nieruchomości, tj. w zakresie wyznaczonym przez punkty

2873, 2874, 2875, 2876, a następnie w linii prostej do punktu 2877 i dalej do

punktu 2878. Wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyjęcie, że

wnioskodawcy nabyli na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej przez

zasiedzenie z dniem 2 grudnia 2005 r. własność działki nr 323/1 w wyżej

określonych granicach.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, przyjął, że porównanie granic

nieruchomości oznaczonej jako działka numer 323/1, opisanej na mapie

obejmującej wariant I, z nieruchomością o takim samym numerze, opisanej na

mapie obejmującej wariant IV, prowadzi do wniosku, iż działka nr 323/1 według

wariantu I obejmuje w całości działkę nr 323/1 według wariantu IV, a ponadto inne

jeszcze części powierzchni gruntu wchodzące w skład pierwotnej działki nr 323.

3

Poza rozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji pozostało więc żądanie

wnioskodawców dotyczące innej części działki nr 323 niż wskazanej w

postanowieniu z dnia 28 marca 2013 r., której dotyczy apelacja wnioskodawców. Ze

względu na powyższe Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne, którym

dał wyraz w postanowieniu przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawy o stwierdzenie zasiedzenia są rozpoznawane w trybie

nieprocesowym (art. 609 – 610 k.p.c.). Zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c., przepisy

o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań

unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią

inaczej. Punktem wyjścia prowadzącym do rozwiązania przedstawionego

zagadnienia prawnego powinno być sprecyzowanie zasad dotyczących wnoszenia

środków odwoławczych od orzeczeń sądu pierwszej instancji wydanych w trybie

postępowania procesowego.

Według art. 187 § 1 k.p.c., pozew powinien czynić zadość warunkom pisma

procesowego, a ponadto zawierać m.in. dokładne określone żądanie (art. 187 § 1

pkt 1 k.p.c.). Treść żądania, co do zasady, określa zarazem zakres kognicji sądu

pierwszej instancji. Zgodnie bowiem z art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może wyrokować

co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.

O tak zgłoszonym żądaniu sąd powinien orzec w całości, wydając odpowiednio od

wyniku sprawy rozstrzygnięcie pozytywne bądź negatywne albo częściowo je

uwzględniające, a w pozostałej części oddalające względnie wydać innego rodzaju

rozstrzygnięcie – umarzające postępowanie lub odrzucające pozew - odnoszące

się do całości zgłoszonego żądania. Obowiązek ten wynika z art. 325 k.p.c.

(poprzez art. 361 k.p.c. stosowanego także do postanowień), według którego

sentencja wyroku powinna zawierać m.in. oznaczenie przedmiotu sprawy oraz

rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron. Treść – pozytywna albo negatywna –

rozstrzygnięcia zawartego w wyroku sądu pierwszej instancji ma istotne znaczenie

dla postępowania apelacyjnego. W orzecznictwie ukształtowało się bowiem

stanowisko, że środek odwoławczy, w tym apelację, można wnieść wyłącznie od

istniejącego (pozytywnego, negatywnego albo orzekającego jeszcze w inny sposób)

4

orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie można więc wnieść apelacji zarówno od

orzeczenia, które w ogóle nie istnieje w prawno-procesowym sensie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2003 r., III CZP 84/02, OSNC

2003, nr 10, poz. 140), jak również od orzeczenia, w którym brak jest

rozstrzygnięcia o całości przedstawionego pod osąd roszczenia procesowego (por.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1966 r., III PZP

15/66, OSNCP 1966, nr 12, poz. 204 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

21 grudnia 1981 r., I PRN 96/81, OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 87, z dnia

7 października 1998 r., II UKN 247/98, OSNPUS 1999, nr 20, poz. 665, z dnia

15 października 1999 r., I PKN 325/99, OSNAPUS 2001, nr 5, poz. 164, z dnia

25 stycznia 2001 r., III CKN 1382/00, OSNC 2001, nr 9, poz. 132 oraz z dnia

14 grudnia 2011 r., I CSK 138/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 89). W konsekwencji,

zaskarżenie orzeczenia apelacją co do żądania zgłoszonego przez powoda, ale

pominiętego w wyroku sądu pierwszej instancji, jest niedopuszczalne, z powodu

braku substratu zaskarżenia, co uzasadnia jej odrzucenie jako wniesionej od

orzeczenia nieistniejącego. W razie pominięcia przez sąd pierwszej instancji

rozstrzygnięcia negatywnego o zgłoszonym żądaniu lub o jego części, strona ma

prawo złożyć, przewidziany w art. 351 § 1 k.p.c., wniosek o uzupełnienie wyroku.

Umożliwia to stronie zaskarżenie, w tym apelacją, wydanego w następstwie

rozpoznania tego wniosku orzeczenia sądu pierwszej instancji. W razie zaniechania

zgłoszenia wniosku o uzupełnienie wyroku zainteresowana strona może wystąpić

z pominiętym żądaniem ponownie do sądu, gdyż res iudicata, będąca

następstwem wydania orzeczenia przez sąd pierwszej instancji, nie obejmuje

żądania pominiętego przez ten sąd.

Od opisanych wyżej zasad dotyczących wnoszenia apelacji –

uzależniających możliwość jej skutecznego wniesienia jedynie od orzeczenia

zawierającego substrat zaskarżenia, w tym w postaci negatywnego rozstrzygnięcia

o części zgłoszonego żądania - w orzecznictwie przyjęto wyjątki. Niekiedy przepisy

szczególne nakładają obowiązek zamieszczenia z urzędu w wyroku określonych

rozstrzygnięć w razie uwzględnienia powództwa. Takie rozwiązanie przewidziano

np. w art. 58 § 1 i 2 kro. Jeżeli sąd pierwszej instancji nie orzekł o kwestiach,

o których powinien był orzec z urzędu, strony mogą żądać uzupełnienia wyroku na

5

podstawie art. 351 § 1 k.p.c. z wyjątkiem jednak orzeczenia o winie. W razie

natomiast pominięcia przez sąd pierwszej instancji orzeczenia o winie

w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasady

prawnej - z dnia 17 lutego 1954 r., C. 1342/53 (OSN 1956, nr 1, poz. 2) przyjęto,

że w takim przypadku wyrok powinien zostać zaskarżony apelacją, a uzupełnienie

wyroku nie wchodzi w rachubę.

W orzecznictwie przyjęto także, iż zawarte w wyroku rozstrzygnięcie

pozytywne o określonym żądaniu niekiedy zawiera w sobie zarazem oddalenie

żądania w pozostałym zgłoszonym przez stronę zakresie. W szczególności

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1982 r., II URN 136/82 (OSP

1984, nr 1, poz. 18) przyjęto, że w przypadku, gdy z prawidłowo ustalonego stanu

faktycznego uprawnionemu przysługuje świadczenie wyższe, a organ rentowy lub

organ odwoławczy przyznaje świadczenie niższe, nie oddalając jednocześnie

dalszego roszczenia, to w takim orzeczeniu (decyzji) implicite, zawarta jest odmowa

tego wyższego świadczenia. Również w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

8 lipca 2008 r., II PZ 13/08 (nie publ.) uznano, że wyrok w którym sąd uwzględnia

powództwo, ale dokonuje ustalenia stosunku prawnego lub prawa w sposób

niezgodny z żądaniem powoda stanowi orzeczenie o całym żądaniu pozwu,

w którym zawarte jest rozstrzygnięcie o oddaleniu powództwa w kształcie żądanym

przez powoda. Za takim rozwiązaniem przemawia to, że w sprawach o ustalenie

stosunku prawnego lub prawa nie jest w ogóle dopuszczalne - pomijając wypadki

kumulacji roszczeń - częściowe uwzględnienie i oddalenie powództwa; żądanie

powoda w kształcie, jakie mu nadał w pozwie jest albo uzasadnione, albo

nieuzasadnione, a stany pośrednie nie zachodzą (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, OSNC 1999 nr 5, poz. 98). Podobnie

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2012 r., I UZ 83/12 (nie

publ.) przyjęto, że wyrok, w którym sąd ubezpieczeń społecznych uwzględnił

odwołanie wnioskodawcy, ustalając stopień umiarkowanej niepełnosprawności na

czas określony, zamiast – zgodnie z żądaniem – „na stałe”, stanowił orzeczenie

o całości odwołania, w którym zawarte było rozstrzygnięcie o całości żądania,

przeto w dalszym zakresie „nieosądzonym negatywnie” (ustalenia umiarkowanego

stopnia niepełnosprawności „na stałe”), wnioskodawcy przysługuje środek

6

zaskarżenia. Jest to więc osąd pozytywny – w zakresie ustalającym umiarkowany

stopień niepełnosprawności do przyjętej w wyroku daty - oraz „implicite” negatywny

po tym okresie. Podobne do przedstawionego wyżej rozwiązania stosowane jest

w odniesieniu do apelacji wnoszonych od wyroków sądów pierwszej instancji

w sprawach o ochronę dóbr osobistych dotyczących żądania złożenia

oświadczenia usuwającego skutki naruszenia dóbr osobistych. Rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji uwzględniające żądanie, ale z pewnymi modyfikacjami

dotyczącymi treści oświadczenia traktuje się jako zawierające implicite jego

oddalenie w pozostałym zakresie.

Opisane wyżej zasady dotyczące dopuszczalności wnoszenia apelacji od

wyroku sądu pierwszej instancji, zgodnie z art. 397 § 2 k.p.c., stosuje się

odpowiednio do zażaleń wnoszonych od postanowień sądu. Także odnośnie do

tego środka odwoławczego w orzecznictwie dopuszczono wyjątkowo

dopuszczalność wniesienia zażaleń od postanowień, które nie zawierają

rozstrzygnięcia negatywnego o części zgłoszonego żądania. W razie

nieuwzględnienia wniosku o przyznanie kosztów procesu w całości, zbędne jest

orzekanie o oddaleniu tego wniosku w pozostałej części (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 2011 r., III CZP 69/11, OSNC 2012, nr 4, poz. 48).

Za takim rozwiązaniem – mającym także odpowiednie zastosowanie w sprawach

rozpoznawanych w trybie postępowania nieprocesowego - przemawiały wartości

tkwiące w wieloletniej, ugruntowanej praktyce sądowej przy jednoczesnym braku

szczególnie uzasadnionych argumentów prawnych albo innych doniosłych

względów praktycznych. Poza tym zasady orzekania o kosztach procesu są

relatywnie skomplikowane, nie zawsze też strony w sposób przejrzysty

i jednoznaczny składają wnioski w tym przedmiocie. W związku z tym często aż do

sporządzenia pisemnego uzasadnienia orzeczenia o kosztach nie jest jasne, jaki

był zakres rozstrzygnięcia w stosunku do żądania i którą z dyrektyw orzekania

o kosztach sąd zastosował. Nie należą też do rzadkości przypadki, w których sąd

rozstrzyga o kosztach procesu z urzędu. Z tych względów dopuszczalne jest

wniesienia zażalenie – do którego stosuje się odpowiednio zasady dopuszczalności

jego wniesienia, jak do apelacji – mimo braku oddalenia w części wyższego

żądania strony o zasądzenie kosztów postępowania. Takie samo rozwiązanie

7

przyjęto w odniesieniu do zażaleń od postanowień dotyczących zaspokajania

potrzeb rodziny. Według uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1982 r.,

III CZP 43/82 (OSNC 1983, nr 5-6, poz. 69), zażalenie na postanowienie, w którym

sąd uwzględnił tylko częściowo żądanie strony w przedmiocie orzeczenia

o obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny (art.

443 § 1 k.p.c.), przysługuje tej stronie niezależnie od tego, czy sąd rozstrzygnął

o oddaleniu żądania w pozostałej części żądania. W tym przypadku względy

ekonomii procesowej i postulat konieczności szybkości postępowania w tym

przedmiocie, jako dotyczącym dobra małoletnich dzieci wymagają, aby unikać

zbytniego formalizmu przez prowadzenie postępowania o uzupełnienie, które

w większości wypadków mogłoby prowadzić do wydania orzeczenia o oddaleniu

pozostałej części żądania małżonka i dopiero wówczas do otwarcia drogi do

postępowania odwoławczego.

Reasumując, w sprawach rozpoznawanym w trybie postępowania

procesowego w orzecznictwie jedynie wyjątkowo przyjęto dopuszczalność

wniesienia środków odwoławczych od orzeczeń w zakresie niezawierającym

rozstrzygnięcia o części zgłoszonego żądania. Dotyczy to sytuacji, w których

z mocy przepisów szczególnych sąd ma obowiązek wydania określonego

rozstrzygnięcia z urzędu, gdy uzasadnione jest to naturą żądania, którego granic

nie można jasno określić albo mającego charakter niepodzielny lub gdy

przemawiają za tym szczególnie ważkie wartości uzasadniające za odstąpieniem

od sztywnych reguł formalnych na rzecz przyspieszenia postępowania

i zapewnienia jego efektywności, albo istnieje ugruntowana praktyka sądowa

pomijania wydawania negatywnego rozstrzygnięcia co do nieuwzględnionego

w części żądania, przeciwko stosowaniu której nie przemawiają istotne argumenty.

Obowiązujące w postępowaniu procesowym zasady dotyczące

dopuszczalności wnoszenia apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji, zgodnie

z art. 13 § 2 k.p.c., mają odpowiednie zastosowanie także w postępowaniu

nieprocesowym, jeżeli nic innego nie wynika z przepisów regulujących ten tryb

postępowania. Odrębnych reguł nie przewidują przepisy ogólne dotyczące

postępowania nieprocesowego. Zgodnie z art. 511 § 1 k.p.c., wniosek o wszczęcie

postępowania powinien czynić przepisom o pozwie, z tą zmianą, że zamiast

8

pozwanego należy wymienić zainteresowanych w sprawie. Do wniosku ma więc

zastosowanie art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. nakazujący dokładnie określić żądanie, co

umożliwia wydanie postanowienia co do istoty sprawy w jasno określonych

granicach wniosku. Przepisy ogólne nie wyłączają także zastosowania

w postępowaniu nieprocesowym art. 321 § 1 i art. 325 k.p.c. Odnośnie do samej

apelacji art. 518 zd. pierwsze k.p.c. stanowi jedynie, że od postanowień sądu

pierwszej instancji orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja.

Szczególne zasady dotyczące wnoszenia apelacji od postanowień wydanych

w postępowaniu nieprocesowym mają zastosowanie w tych sprawach, w których

sąd niezależnie od treści wniosku ma możliwość wyboru różnych wariantów

rozstrzygnięć, np. w sprawach o ustanowienie drogi koniecznej oraz

o uregulowanie sposobu korzystania z rzeczy wspólnej. W postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., II CZ 15/14 (nie publ.) w odniesieniu do

żądania przyznania wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu przyjęto,

że jeśli sąd w postępowaniu nieprocesowym powinien rozstrzygnąć o wszystkich

żądaniach z urzędu, uczestnikom postępowania przysługuje apelacja, a nie

wniosek o uzupełnienie postanowienia.

Odrębne zasady obowiązują w sprawach o dział spadku (mające

odpowiednie zastosowanie poprzez art. 567 § 3 k.p.c. także w postępowaniach

o podział majątku wspólnego), w których, zgodnie z art. 684 k.p.c., sąd z urzędu

ustala skład i wartość majątku ulegającemu podziałowi. W sprawach tych sąd

zamieszcza jedynie rozstrzygnięcia pozytywne, natomiast nie zamieszcza się

w postanowieniu negatywnego rozstrzygnięcia o zaliczeniu określonego przedmiotu

do masy podlegającej podziałowi, lecz omawia je jedynie w uzasadnieniu.

Mimo więc, że wniosek nie zostaje uwzględniony w całości lub w części, pominięcie

składnika majątku jest rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym.

Poza tym w wyżej wymienionych sprawach oraz w sprawach o zniesienie

współwłasności sąd dodatkowo rozstrzyga spory poboczne, tj. spory o prawo

żądania dokonania podziału, o prawo własności poszczególnych przedmiotów, jak

również wzajemne roszczenia współwłaścicieli (współspadkobierców) z tytułu

posiadania rzeczy, pobranych pożytków i innych przychodów oraz poczynionych

9

nakładów (por. art. 567 § 1, art. 618 i art. 686 k.p.c.). Nie ma jednolitości

w orzecznictwie co do oceny sytuacji, w której sąd w orzeczeniu co do istoty

sprawy pominął wydanie rozstrzygnięcia negatywnego o żądaniach ubocznych

względem działu spadku, zniesienia współwłasności, czy podziału majątku. Według

jednego stanowiska, w razie nierozstrzygnięcia w sentencji postanowienia

dokonującego podział przez sąd pierwszej instancji o roszczeniach tego rodzaju

zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje środek w postaci apelacji

(poprzednio rewizji), a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia działowego (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1970 r., III CZP 97/69, OSPiKA 1971,

nr 9, poz. 167 i z dnia 21 lipca 1988 r., III CZP 61/88, OSNCP 1989, nr 10, poz. 160

oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2003 r., III CKN

1529/00, nie publ., z dnia 2 marca 2005 r., III CK 28/05, nie publ. i z dnia 28 lutego

2013 r., III CZ 4/13, nie publ.). W powołanych orzeczeniach odwołano się do treści

art. 618 § 3 k.p.c. (mającego z mocy art. 688 i art. 567 § 3 k.p.c. zastosowanie

także w innych sprawach działowych), który wyłącza możliwość dochodzenia tego

rodzaju roszczeń po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o podziale i to

niezależnie od tego, czy były one zgłoszone w postępowaniu działowym, a sąd nie

orzekł o nich w postanowieniu, czy też nie zostały zgłoszone. Z tej przyczyny nie

można do tych roszczeń zastosować art. 351 k.p.c. Według drugiego stanowiska,

sąd uwzględniając w części tego rodzaju roszczenie, oddala żądanie w pozostałym

zakresie. W razie pominięcia przez sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia o całości

żądania niedopuszczalna jest apelacja w zakresie pominiętego przez sąd pierwszej

instancji żądania z powodu braku substratu zaskarżenia (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r., I CSK 78/11, nie publ. oraz z dnia

14 grudnia 2011 r., I CSK 138/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 89). W ostatnim

z wymienionych orzeczeń wskazano, że skoro roszczenia przewidziane w art. 618

§ 1 k.p.c. są rozpoznawane według zasad ogólnych i stosownie do tych zasad

należy o nich orzekać, to w razie uwzględnienia danego roszczenia jedynie

w pewnym zakresie, należy dokładnie wskazywać, iż sąd żądanie (wniosek)

częściowo oddala. Taka praktyka stwarza jasność co do dalszych środków

prawnych przysługujących zainteresowanym uczestnikom postępowania:

postanowienie podlega zaskarżeniu na zasadach ogólnych, w wypadku zaś

10

niepełnego rozstrzygnięcia co do omawianego roszczenia - postanowienie, na

podstawie art. 351 w zw. z 13 § 2 k.p.c., może zostać uzupełnione. Wskazano przy

tym także na bardziej ogólny argument, że rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron

wymienione jest tylko w art. 325 k.p.c. jako obligatoryjny element sentencji wyroku,

a nie jego uzasadnienia, które aczkolwiek ma ścisły związek z jego wydaniem, gdyż

stanowi odzwierciedlenie procesu myślowego i decyzyjnego sądu, to jednak nie

może być surogatem sentencji.

Przepisy dotyczące spraw o stwierdzenie zasiedzenia nie zawierają

szczególnych regulacji odnoszących się do wniosku inicjującego to postępowanie.

Przyjąć więc należy, iż do tego wniosku poprzez art. 13 § 2 k.p.c. ma zastosowanie

art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., co oznacza, że wnioskodawca powinien we wniosku

dokładnie wskazać rzecz, o zasiedzenie której wnosi. Potwierdza to art. 609 § 3

k.p.c., według którego w razie konieczności dokonania ogłoszenia powinno ono

zawierać m.in. dokładne określenie rzeczy. W odniesieniu do nieruchomości

gruntowej spełnienie tego wymagania ze względu na treść art. 46 k.c. w zw. z § 136

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin

wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 ze zm. –

dalej: „Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych”) oznacza

konieczność dokładnego określenia części powierzchni ziemskiej mającej stanowić

przedmiot nabycia własności przez zasiedzenie, według zasad obowiązujących do

oznaczenia nieruchomości w księdze wieczystej. Powinno to więc nastąpić przez

wskazanie księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości gruntowej będącej

przedmiotem zasiedzenia oraz jej aktualnych oznaczeń geodezyjnych w ewidencji

gruntów, a w razie, gdy zakres zasiedzenia nie pokrywa się z wymienionymi wyżej

oznaczeniami, przez sprecyzowanie przebiegu granic nieruchomości na mapie

załączonej do wniosku albo która zostanie sporządzona w trakcie postępowania.

Jak bowiem stanowi § 134 Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów

powszechnych, jeżeli do wniosku o stwierdzenie zasiedzenia własności

nieruchomości wnioskodawca nie dołączył mapy nieruchomości sporządzonej

według zasad obowiązujących przy oznaczaniu nieruchomości w księgach

wieczystych, przewodniczący posiedzenia wzywa go do złożenia w odpowiednim

terminie takiej mapy.

11

Artykuł 610 § 1 k.p.c. stanowi natomiast, że do orzeczenia w sprawach

o zasiedzenie stosuje się odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku.

Odsyła on do art. 677 § 1 k.p.c., według którego sąd stwierdzi nabycie spadku

przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy.

W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz

wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich

udziałów. Powołany wyżej przepis w związku z art. 670 k.p.c. nakłada na sąd

spadku obowiązek określenia rzeczywistego kręgu spadkobierców spadkodawcy

niezależnie od treści wniosku o stwierdzenie nabycia spadku oraz wniosków

uczestników tego postępowania. Nie pozwala on jednak na stwierdzenie nabycia

spadku po innym spadkodawcy niż wskazanym we wniosku. Odpowiednie

zastosowanie art. 677 § 1 k.p.c. do orzeczenia w sprawie o stwierdzenie

zasiedzenia oznacza, że sąd niezależnie od treści wniosku i żądań uczestników

postępowania orzeka o skutkach wynikających z przepisów prawa materialnego

w razie stwierdzenia określonych w nich przesłanek zasiedzenia w stosunku do

rzeczy, w tym nieruchomości, której dotyczy wniosek. Sąd stwierdza więc

zasiedzenie na rzecz zainteresowanego choćby to była inna osoba niż wskazana

we wniosku (por. jednak odmienne stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 20 marca 2014 r., II CSK 279/13, BSN 2014, nr 7, s. 11),

w innym ułamku niż to określono we wniosku, czy też w innej dacie niż podanej we

wniosku (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP

28/86, OSNC 1987, nr 5-6, poz. 74, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

11 października 2012 r., III CSK 316/11, z dnia 30 października 2013 r., V CSK

427/12, z dnia 30 października 2013 r., V CSK 488/12, nie publ, z dnia 21 listopada

2013 r., III CSK 312/12, nie publ., z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 243/13, nie publ.).

Artykuł 677 § 1 k.p.c. stosowany odpowiednio w zw. z art. 610 § 1 k.p.c. do

postanowienia o stwierdzenie zasiedzenia, jako przepis o charakterze wyjątkowym

zawierającym szczególną regulację, nie może być interpretowany rozszerzająco,

w szczególności w ten sposób, że wyłącza on odpowiednie zastosowanie

w sprawach o stwierdzenie zasiedzenia art. 321 § 1 k.p.c. i nakłada na sąd

obowiązek orzekania z urzędu o skutkach zasiedzenia poza granicami

przedmiotowymi zgłoszonego żądania, jeżeli wynikałoby to z ustalonych w sprawie

12

okoliczności. Zatem, zgodnie z art. 321 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., sąd jest

związany wskazanym we wniosku zakresem przedmiotowym żądania – co do

rzeczy i prawa - może natomiast uwzględnić to żądanie w ograniczonym

przedmiotowo zakresie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia

2009 r., IV CSK 297/09, nie publ., z dnia 13 października 2010 r., I CSK 582/09,

OSP 2013, nr 9, poz. 93, z dnia 21 listopada 2013 r., III CSK 312/12 oraz z dnia

6 lutego 2014 r., I CSK 243/13).

Charakter wniosku o stwierdzenie zasiedzenia jest tego rodzaju, że pozwala

na ścisłe sprecyzowanie w postanowieniu zakresu, w jakim został on uwzględniony

przez sąd. Z tej przyczyny sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie powinien

skonkretyzować nieruchomość będącą przedmiotem zasiedzenia (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2012 r., I CSK 51/12, nie

publ.). Potwierdza to treść § 136 Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów

powszechnych, zgodnie z którym w postanowieniu stwierdzającym zasiedzenie

własności nieruchomości należy określić nieruchomość według zasad

obowiązujących w przepisach o prowadzeniu ksiąg wieczystych. Dokładne

sprecyzowanie zakresu przedmiotowego, w jakim zostało uwzględnione żądanie

zawarte we wniosku o stwierdzenie zasiedzenia pozwala tym samym na określenie

zakresu, w jakim wniosek ten nie został uwzględniony. Z tych względów

postanowienie w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości

gruntowej, zgodnie z przepisem art. 325 k.p.c. w zw. z art. 361 i art. 13 § 2 k.p.c.

powinno odnosić się do całości żądania zgłoszonego we wniosku inicjującego to

postępowanie. W razie uwzględnienia wniosku w ograniczonym przedmiotowo

zakresie, w pozostałej, nieuwzględnionej części wniosek powinien być oddalony.

Konsekwentnie należy przyjąć, że apelacja od orzeczenia wydanego w sprawie

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości gruntowej, zgodnie z ogólnymi

zasadami, może być wniesiona jedynie od orzeczenia zawierającego substrat

zaskarżenia, w tym odnoszącego się do nieuwzględnionego w części żądania. Brak

tego rozstrzygnięcia uniemożliwia zaskarżenie orzeczenia apelacją w zakresie

pominiętej części żądania. W takim wypadku strona może zgłosić wniosek na

podstawie art. 351 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. o uzupełnienie wydanego

postanowienia. W razie zaniechania podjęcia tej czynności zainteresowany może

13

złożyć do sądu nowy wniosek o stwierdzenie zasiedzenia tej części nieruchomości,

co do której pominięto wydanie orzeczenia. Nie ma przy tym przepisu,

stanowiącego w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia odpowiednik art. 618 § 3

k.p.c., który byłby przeszkodą uniemożliwiającą rozpoznanie nowego wniosku.

Za innym, od przyjętego, rozwiązaniem nie przemawiają także argumenty,

które w orzecznictwie uznano za uzasadniające w wyjątkowych przypadkach

dopuszczalność zaskarżenia środkami odwoławczymi orzeczeń w zakresie

niezawierającym rozstrzygnięcia co do części zgłoszonego żądania. W odniesieniu

do postanowień o stwierdzenie zasiedzenia nie ma ukształtowanej, długotrwałej

praktyki orzeczniczej przewidującej odstępstwa od ogólnych zasad dotyczących

zaskarżania tych orzeczeń. Wręcz przeciwnie, w orzecznictwie przyjmowano, że

w razie nieuwzględnienia wniosku o zasiedzenie w całości, konieczne jest zawarcie

w orzeczeniu sądu pierwszej instancji oddalenia żądania w pozostałej części, jako

warunku umożliwiającego skuteczne wniesienie apelacji kwestionującej

nieuwzględnienie wniosku o zasiedzenie w pozostałej części (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r., III CKN 409/98, nie publ. oraz z dnia

27 marca 2013 r., V CSK 202/12, nie publ.). Innego rozwiązania omawianej kwestii

nie uzasadniają także względy ekonomii procesowej ani inne argumenty natury

aksjologicznej. Natura spraw o stwierdzenie zasiedzenia, zmierzających do

uregulowania prawa własności do rzeczy w następstwie jej długotrwałego

posiadania, nie jest tego rodzaju, aby wymagała szczególnie szybkiego

rozpoznania, bowiem w tym czasie posiadacz korzysta z ochrony posesoryjnej.

Wydłużenie czasu jej rozpoznania – w razie konieczności rozpoznania wniosku

o uzupełnienie postanowienia co do pominiętej części żądania – nie naruszy więc

żadnych istotnych wartości. Z tej przyczyny nie można przyjąć, aby dopuszczalność

wniesienia apelacji od postanowienia w zakresie niezawierającym rozstrzygnięcia

co do części nieruchomości objętej żądaniem, była uzasadniona względami

ekonomii postępowania, jego szybkości i odformalizowania.

Z tych przyczyn na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na

wstępie.

14