III UK 69/14

Sygn. akt III UK 69/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania A. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S.

z udziałem zainteresowanej H. O.

o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się spółki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 11 grudnia 2013 r. oddalił apelację płatnika składek A. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w S. od wyroku Sądu Okręgowego w S. VI Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2013 r. zmieniającego decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z dnia 3 sierpnia 2011 r., nr […] i

2

ustalającego, że w podstawie wymiaru składek za okres od 2 stycznia 2004 r. do 30

czerwca 2004 r. nie uwzględnia się przychodu zainteresowanej H. O., uzyskanego

z tytułu wykonywania umowy o dzieło z dnia 2 stycznia 2004 r., a także

zmieniającego decyzję organu rentowego z dnia 9 sierpnia 2011 r., nr […] oraz

ustalającego, że od 1 lipca 2009 r. płatnik składek nie ma obowiązku

odprowadzania składek za zainteresowaną na Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, a także oddalającego odwołania w pozostałym zakresie.

W sprawie tej ustalono, że płatnik składek prowadzi działalność gospodarczą,

której przedmiotem jest produkcja narzędzi. W okresie od 17 lutego 2003 r. do 31

grudnia 2011 r. zainteresowana była zatrudniona u płatnika na stanowisku

specjalisty ds. kadrowo-płacowych. Na podstawie decyzji organu rentowego z dnia

28 stycznia 1999 r. nabyła prawo do okresowej renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy od 1 grudnia 1998 r. do 31 stycznia 2001 r. Kolejną decyzją

rentową z dnia 21 lutego 2001 r. przyznano jej prawo do renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy na stałe, a decyzją z dnia 25 marca 2003 r. prawo do

emerytury od dnia 1 lutego 2003 r.

Na podstawie umowy o dzieło nr 2 z dnia 2 stycznia 2004 r., zawartej z

płatnikiem składek zainteresowana zobowiązała się wykonać na zamówienie dzieło:

przygotowanie danych i sporządzanie list płac, przygotowanie i przekaz

elektroniczny do ZUS, archiwizację dokumentów kadrowych, za wynagrodzeniem

700 zł miesięcznie. Strony zastrzegły, że rozpoczęcie wykonywania dzieła nastąpi 2

stycznia 2004 r. a jego zakończenie 31 grudnia 2012 r. Następnie płatnik nie

uwzględnił przychodu zainteresowanej uzyskanego z tytułu tej umowy o dzieło w

podstawie wymiaru składek za okres trwania umowy. Natomiast organ rentowy

decyzją z dnia 3 sierpnia 2011 r., nr 196.3/2011, stwierdził, że zainteresowana

podlegała ubezpieczeniom społecznym, jako pracownik płatnika składek, któremu

wymierzył zaległe składki za okres od stycznia 2004 r. do lipca 2010 r. Kolejnymi

decyzjami z dnia 9 sierpnia 2011 r., nr […] i nr […], organ rentowy wymierzył

zaległe składki za zainteresowaną na Fundusz Pracy oraz Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W odwołaniach od tych decyzji płatnik składek domagał się ich zmiany przez

orzeczenie, że zainteresowana nie podlegała ubezpieczeniom jako pracownik, a

3

podstawa wymiaru jej składek na ubezpieczenia nie podlegała ustaleniu według

zasad obowiązujących pracownika. Argumentował, że w dacie zawarcia umowy o

dzieło zainteresowana miała ustalone prawo do emerytury. Umowa o dzieło była

zawarta 2 stycznia 2004 r., tj. przed nowelizacją ustawy o systemie ubezpieczeń

dokonanej ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

rentach z Fundusz Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 121, poz. 1264, zwanej dalej nowelizacją z dnia 20 kwietnia 2004 r.), która

dopiero z dniem 1 lipca 2004 r. wprowadziła obowiązek oskładkowania przychodów

z umowy o dzieło zawartej przez osobę mającą ustalone prawo do emerytury z

zatrudniającym ją pracodawcą.

Sąd Okręgowy, na podstawie art. 8 ust. 2a, art. 18 ust. 1a, art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; zwana dalej ustawą

systemową), częściowo uwzględnił wniesione odwołania. W ocenie tego Sądu,

zgodnie z art. 9 ust. 4a ustawy systemowej, obowiązującym w dacie zawarcia

umowy o dzieło z dnia 2 stycznia 2004 r., zawarcie przez osobę mającą ustalone

prawo do emerytury lub renty umowy o dzieło z własnym pracodawcą nie

powodowało obowiązku opłacania składek ani na ubezpieczenia społeczne, ani też

na ubezpieczenia zdrowotne. Dopiero obowiązująca od 1 lipca 2004 r. (na mocy

art. 26 nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2004 r.) zmiana art. 9 ust. 4b ustawy

systemowej wprowadziła obowiązek ubezpieczenia społecznego także wtedy, gdy

emeryt lub rencista zawierał z własnym pracodawcą umowę o dzieło. „Przy

ustalaniu następstw prawnych zdarzeń, które miały miejsce pod rządami dawnych

norm, ale trwają nadal w okresie po wejściu życie tej nowej normy należy - zgodnie

z zasadą lex retro non agit - następstwa te określać na podstawie dawnych norm,

jednak jedynie do czasu wejścia w życie norm nowych”. Dlatego nie zgodził się z

odwołującym jakoby wprowadzony z dniem 1 lipca 2004 r. obowiązek opłacania

składek od umów o dzieło, miał zastosowanie włącznie do umów zawartych przez

osobę mającą ustalone prawo do emerytury z własnym pracodawcą po dniu 1 lipca

2004 r. Równocześnie, mając na uwadze, że przed datą 1 lipca 2004 r. nie było

obowiązku odprowadzania składek od przychodu uzyskanego z tytułu wykonywanej

przez pracownika, mającego ustalone prawo do emerytury, na rzecz pracodawcy

4

umowy o dzieło, nie było podstaw do uwzględniania w podstawie wymiaru składek

przychodu zainteresowanej uzyskanego z tytułu umowy o dzieło w okresie od 2

stycznia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r., ale taki przychód uzyskany przez

zainteresowaną po 1 lipca 2004 r. należało już uwzględnić w podstawie wymiaru

składek „mając na względzie również comiesięczną wymagalność roszczenia o

składki”. Dlatego w przeważającym zakresie zaskarżone decyzje odpowiadały

prawu. W konsekwencji Sąd ten ustalił, że w podstawie wymiaru składek za okres

od 2 stycznia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r. nie uwzględnia się przychodu

zainteresowanej uzyskanego z tytułu umowy o dzieło z 2 stycznia 2004 r. oraz

oddalił odwołania w pozostałym zakresie.

Odnośnie do decyzji z dnia 9 sierpnia 2011 r., nr […], Sąd stwierdził, że od 1

lipca 2009 r. płatnik składek nie miał obowiązku odprowadzania składek za

zainteresowaną na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

ponieważ zainteresowana ukończyła progowy wiek 55 lat, który z dniem 1 lipca

zwalniał płatnika składek z obowiązku ich doprowadzania na Fundusz Pracy i

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

A apelacji płatnik składek podtrzymał zarzut naruszenia zasady nieretroakcji,

utrzymując, że wobec zawarcia umowy o dzieło przed wejściem w życie art. 9

ust. 4b ustawy systemowej, przychody z tytułu jej wykonania nie podlegały

składkowaniu.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację płatnika składek, wskazując, że brak

przepisów intertemporalnych w ustawie zmieniającej z dnia 20 kwietnia 2004 r. „był

szczegółowo rozpatrywany przy okazji zmiany ustawy systemowej w zakresie

zmiany terminu przedawnienia należności składkowy wprowadzonej z dniem 1

stycznia 2003 r. na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustawy (Dz. U.

Nr 241, poz. 2074 ze zm.)”. W tej kwestii orzecznictwo zajęło jednoznaczne

stanowisko, że „z faktu nieuregulowania przez przepisy ustawy zmieniającej kwestii

intertemporalnych dotyczących przedawnienia należności z tytułu składek, nie

można wyprowadzać wniosku, że zmienione przepisy znajdują zastosowanie

jedynie do ‘nowych zaległości’, a przyjęcie odmiennego poglądu naruszałoby

zasadę lex retro non agit”. W wyroku z dnia 12 lipca 2007 r., I UK 37/07, Sąd

5

Najwyższy przyjął, że dziesięcioletni termin przedawnienia należności z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne wprowadzony od dnia 1 stycznia 2003 r.

odnosi się także do należności powstałych przed tym dniem i wówczas

nieprzedawnionych. „Prawo zmiany terminów przedawnienia jest domeną

ustawodawcy i skoro ma w ten sposób wpływ na stosunki cywilnoprawne, to

obejmuje ono również stosunki publicznoprawne (należności składkowe). Inaczej

mówiąc dłużnik musi się poddać terminom przedawnienia wydłużanym przez

ustawodawcę w czasie trwania stosunku prawnego”. Analogiczne wnioski zostały

zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., I UZP 4/08.

„Powyższe uzasadnia wniosek Sądu Okręgowego, że skutkiem zmiany art. 9

ust. 4b ustawy systemowej z dniem 1 lipca 2004 r. jest objęcie obowiązkiem

odprowadzenia składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne także

wynagrodzenia z umowy o dzieło zawartej przed tym dniem, a kontynuowanej po

dacie 30 czerwca 2004 r. przez pracownika będącego emerytem, dotychczasowego

pracodawcę. Jak słusznie wskazał sąd pierwszej instancji, zmiana ta dotyczy

kontynuowania umowy po dniu 30 czerwca 2004 r., a w takiej sytuacji nie można

zarzucić naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz”. Do skutków umowy o

dzieło zawartej w dniu 2 stycznia 2004 r., od dnia 1 lipca 2004 r. zastosowanie

znajduje nowe prawo, a więc art. 9 ust. 4b w brzmieniu nadanym ustawą

zmieniającą. Dlatego wynagrodzenie z umowy o dzieło zawartej w dniu 2 stycznia

2004 r. przez płatnika i zainteresowaną stanowiło od dnia 1 lipca 2004 r. podstawę

składkowania.

W skardze kasacyjnej płatnik składek zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego: 1/ art. 2 Konstytucji RP i art. 3 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4, art.

9 ust. 4 i ust. 4a i ust. 4b ustawy systemowej, art. 26 nowelizacji z dnia 20 kwietnia

2004 r. oraz § 30 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca

2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej (Dz.U. Nr 100, poz. 908 ze zm.)

przez zastosowanie do umowy o dzieło z dnia 2 stycznia 2004 r. przepisów, które

weszły w życie po dniu jej zawarcia, w sytuacji gdy: - przepisy nowelizacji z dnia 20

kwietnia 2004 r. nie zawierały jakichkolwiek regulacji intertemporalnych

pozwalających na zastosowanie nowych przepisów do umowy o dzieło zawartej

przed dniem ich wejścia w życie, w sytuacji, gdy „- zgodnie z przewidzianą w art. 3

6

k.c. zasadą lex retro non agit skutki zdarzenia prawnego w postaci zawarcia umowy

o dzieło winny być oceniane na podstawie ustawy, która obowiązuje w czasie, gdy

dane zdarzenie nastąpiło, - przepisy regulujące stosunki prawne (obowiązek

podlegania ubezpieczeniu społecznemu), których treść jest wynikiem pewnych

zdarzeń powołujących je do życia (zawarcie umowy o dzieło) winny być poddane

zasadzie dalszego działania dawnej ustawy, zatem do skutków prawnych zdarzeń,

które wystąpiły w czasie obowiązywania dawnej ustawy, a realizujących się po

wejściu w życie nowej ustawy, zastosowanie powinna mieć w dalszym ciągu

ustawa dawna”; 2/ art. 8 k.p. i art. 5 k.c. przez ich niezastosowanie, „w sytuacji gdy

z powodu informacji publikowanych przez organ rentowy na stronach internetowych

wydane w sprawie decyzje niezgodne z udzielonymi uprzednio informacjami -

pozostają w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i stanowią

nadużycie prawa”.

Jak okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebę

wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości, w zakresie ustalenia

wpływu ustawy nowej (art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 9 ust. 4 i ust. 4a i ust. 4b ustawy

systemowej „w brzmieniu nadanym przepisami nowelizacji z dnia 20 kwietnia

2004 r.) na zdarzenia prawne (zawarcie umowy o dzieło) zaistniałe w czasie

obowiązywania ustawy systemowej w poprzednim brzmieniu, którego skutki

realizują się pod działaniem ustawy nowej, wobec braku przepisów

intertemporalnych”. Konieczna jest też „wykładnia przepisu art. 26 ustawy z dnia 20

kwietnia 2004 r. (...) w kontekście art. 3 KC oraz wyrażonej w nim zasady nie

retroakcji”. Zdaniem skarżącego, „z uwagi na rażące naruszenie przez Sąd

Apelacyjny przepisów prawa, zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo, a

mianowicie przepisy wskazane w podstawie skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 i

2 KPC)”.

Zdaniem skarżącego, wprawdzie orzecznictwo wyraziło pogląd, że w razie

wątpliwości, czy należy stosować ustawę dawną czy nową, pierwszeństwo ma

ustawa nowa w związku z zasadą lex posterior derogat legi priori, która znajduje

zastosowanie gdy lex posterior nie jest hierarchicznie niższa niż lex priori, co

sprawia, że szczególnej regulacji nie oznacza luki w prawie co do przepisów

7

międzyczasowych, ale wskazuje na potrzebę zastosowania reguły bezpośredniego

stosowania ustawy nowej. Z drugiej jednak strony Sąd Najwyższy kilkukrotnie

dochodził do wniosku, że nowe przepisy nie mają zastosowania do stanów

faktycznych rozciągniętych w okresie obowiązywania zarówno ustawy nowej, jak i

dawnej. Rozbieżności te potwierdzają istnienie wskazanych w skardze przesłanek

do jej przyjęcia do rozpoznania.

Dlatego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku

Sądu Okręgowego oraz zaskarżonych decyzji organu rentowego i ustalenie, że w

podstawie wymiaru składek zainteresowanej nie uwzględnia się jej przychodu z

tytułu umowy o dzieło oraz że skarżący nie ma obowiązku odprowadzania składek

na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych „w zakresie

nieuwzględnionym przez Sąd Okręgowy”, a ponadto o zasądzenie od organu

rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania za wszystkie instancje

według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Ewentualnie

skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, bądź też o uchylenie również

wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia,

natomiast zaskarżony wyrok okazał się zgodny z prawem pomimo uzasadnienia

nieuwzględniającego całości złożonego stanu prawnego adekwatnego do

prawidłowego osądu sprawy.

W zaskarżonym zakresie podłożem weryfikacji jurysdykcyjnej było odwołanie

od decyzji organu rentowego z dnia 3 sierpnia 2011 r. stwierdzającej, że

zainteresowana H. O. podlega ubezpieczeniom jako pracownik oraz wymierzającej

adekwatne składki na pracownicze ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia

2004 r. do lipca 2010 r. również od przychodu z zawartej przez skarżącego płatnika

składek (pracodawcę) umowy o „dzieło” z ubezpieczoną pracownicą. Istotne

8

wszakże było to, że zainteresowana była w okresie od 17 lutego 2003 r. do 31

grudnia 2011 r. pracownicą płatnika składek, z którą zawarł on umowę „o dzieło” w

zakresie tożsamym, tj. przedmiotowo powielającym jej obowiązki pracownicze z

pracowniczego stanowiska specjalisty ds. kadrowo-płacowych. Wprawdzie z art. 9

ust. 4a ustawy systemowej wynikało, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4,

mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli równocześnie nie pozostają w

stosunku pracy, co wszakże w przypadku zainteresowanej, którą prawo

ubezpieczeń społecznych uznawało za pracownika z tytułu zawartej z pracodawca

umowy cywilnoprawnej (art. 8 ust. 2a ustawy systemowej), oznaczało tyle, że po

nabyciu prawa do renty, a następnie prawa do emerytury zainteresowana podlegała

nadal obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu jako pracownik z tytułu

dalszego zatrudnienia pracowniczego na stanowisku specjalisty ds. kadrowo-

płacowych oraz uznania jej za pracownika z tytułu umowy „o dzieło” zawartej z

własnym pracodawcą. Kontestowana decyzja dotyczyła zatem jednego (łącznego)

pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym i wymiaru należnych

składek z tego tytułu. Decyzja ta została wydana bowiem na podstawie art. 8 ust.

2a ustawy systemowej, dodanego do tej ustawy z mocą obowiązującą od 30

grudnia 1999 r., który uznaje za pracownika - w rozumieniu ustawy systemowej -

również osobę wykonująca pracę na podstawie umowy, do której zgodnie z

Kodeksem cywilnym stosuje się z mocy tej normy prawnej przepisy dotyczące,

między innymi, umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym

pozostaje w stosunku pracy. W przypadku takich ubezpieczonych, art. 18 ust. 2a,

dodany do ustawy systemowej z tą samą datą obowiązywania (od 30 grudnia 1999

r.), nakazuje uwzględniać w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne również przychód z tytułu umów o świadczenie usług, do których

zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się, między innymi, przepisy dotyczące

umowy o dzieło, jeżeli taką umowę zawarł płatnik składek z zatrudnionym

(„własnym”) pracownikiem. Zasadniczym celem wymienionych regulacji

normatywnych było ograniczenie praktyk pracodawców zawierania z „własnymi”

pracownikami umów cywilnoprawnych w celu obejścia prawa, w tym dla obniżenia

kosztów tej samej pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy (np. przepisów o

9

wynagradzaniu za godziny nadliczbowe) oraz zmniejszenia obciążeń składkowych

(postawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne), co mogłoby

niekorzystnie wpływać na wysokość świadczeń lub ekspektatyw świadczeń

przysługujących z ubezpieczenia społecznego tych ubezpieczonych pracowników,

którzy wykonywali na rzecz zatrudniającego pracodawcy (płatnika składek) także

pracę na podstawie umowy o dzieło. Pracownikom, którym zatrudniający ich

pracodawca powierza świadczenie innych usług cywilnoprawnych, obok

wykonywania obowiązków pracowniczych, ustawodawca zagwarantował

pracowniczy status prawny oraz równorzędny z pracowniczym tytuł podlegania

pracowniczym ubezpieczeniom społecznym (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 16

grudnia 1998 r., II UKN 392/98, OSNP 2000 nr 4, poz. 157 z 30 czerwca 2000 r., II

UKN 523/99, OSNP 2002 nr 4, poz. 179).

Z miarodajnych ustaleń faktycznych w sprawie (art. 39813

§ 2 k.p.c. wynikało,

że zainteresowana była w okresie od 17 lutego 2003 r. do 31 grudnia 2011 r.

pracownicą skarżącego płatnika składek zatrudnioną na stanowisku specjalisty ds.

kadrowo-płacowych, z którą skarżący zawarł umowę „o dzieło” na okres niemal 9

lat (od 2 stycznia 2004 r. do 31 grudnia 2012 r.), której przedmiotem było

„przygotowanie danych i sporządzanie list plac, przygotowanie i przekaz

elektroniczny do ZUS, archiwizacja dokumentów kadrowych”. Za wykonanie takiego

„dzieła” skarżący nie ustalił jednego („łącznego”) wynagrodzenia za 9-letni okres

wykonywania „dzieła”, ale płacił zainteresowanej wynagrodzenie miesięczne „wg

przedłożonych rachunków z którego dokona się stosownych potraceń”. Takie

postanowienia umowy „o dzieło” zawartej przez skarżącego płatnika składek,

będącego pracodawcą zainteresowanej pracownicy, które pokrywały się z jej

pracowniczymi obowiązkami specjalisty do spraw kadrowo-płacowych, pozostawały

w oczywistej kolizji ze stosunkiem pracy zainteresowanej. W konsekwencji

zawarcie cywilnoprawnej umowy „o dzieło”, która nie powinna przejmować ani

powielać w istocie rzeczy tego samego pracowniczego zatrudnienia

zainteresowanej na stanowisku specjalisty do spraw kadrowo-płacowych, powinno

być ocenione jako sprzeczne z prawem oraz zasadami współżycia społecznego.

Taka sprzeczność wynikała ze świadczenia takiej samej rodzajowo pracy na

różnych podstawach prawnych, tj. częściowo na podstawie umowy o pracę, a

10

częściowo na podstawie umowy „o dzieło”, która to umowa („o dzieło”) ewidentnie

zmierzała do obejścia przepisów prawa pracy (np. o wynagradzaniu za taką samą

pracę) oraz przepisów prawa ubezpieczeń społecznych o pracowniczym tytule oraz

podstawie wymiaru należnych składek za wykonywanie takich samych obowiązków

pracowniczych.

Wprawdzie pracodawca może zawierać z zatrudnionym pracownikiem

umowy cywilnoprawne, ale jedynie w zakresie obowiązków lub czynności, które nie

są objęte treścią stosunku pracy ani zakresem obowiązków pracowniczych. W

przeciwnym razie umowa cywilnoprawna na wykonywanie w istocie rzeczy tych

samych obowiązków pracowniczych jest sprzeczna z prawem pracy oraz prawem

ubezpieczeń społecznych lub zmierza do obejścia przepisów tych działów prawa,

przeto jest nieważna w taki sposób, że w miejsce nieważnych postanowień umowy

cywilnoprawnej wchodzą odpowiednie przepisy prawa pracy (art. 58 § 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p.), z konsekwencjami wynikającymi z imperatywnych norm

prawa ubezpieczeń społecznych. Pracownik świadczący te same prace objęte

treścią stosunku pracy na podstawie zawartej z zatrudniającym go pracodawcą

umowy „o dzieło”, na wykonywanie takich samych obowiązków pracowniczych,

zachowuje już z mocy przepisów prawa pracy wyłącznie status pracownika, którego

nie łączy ze statusem strony nieważnej (sprzecznej z prawem pracy) umowy

cywilnoprawnej.

Dalej idąca ingerencja ustawodawcy występuje na gruncie prawa

ubezpieczeń społecznych, które uznaje za pracownika - w rozumieniu ustawy

systemowej - również osobę wykonującą pracę na rzecz pracodawcy na podstawie,

między innymi, umowy o dzieło (art. 8 ust. 2a ustawy systemowej), ale tylko wtedy

gdy przedmiot lub zakres zobowiązania cywilnoprawnego nie jest tożsamy, tj. nie

pokrywa, nie powiela ani nie zastępuje tych lub takich samych obowiązków

pracowniczych. W przypadku takich ubezpieczonych, art. 18 ust. 2a ustawy

nakazuje uwzględniać w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

również przychód z tytułu umowy o dzieło, jeżeli taką umowę pracodawca (płatnik)

składek zawarł z zatrudnionym pracownikiem.

Takie istotne elementy kontrowersyjnej umowy „o dzieło” zawartej przez

skarżącego płatnika składek z zainteresowaną, jak: długotrwały okres wykonywania

11

„dzieła”; brak uzgodnienia jednego („łącznego”) wynagrodzenia za „dzieło”, które

miało być wykonywane przez okres 9 lat, bez zastrzeżenia dopuszczalności

miesięcznych rat płatności wynagrodzenia; nieznana Kodeksowi cywilnemu

możliwość rozwiązania umowy „o dzieło” za wypowiedzeniem lub „w trybie

natychmiastowym”; a przede wszystkim przedmiot umowy „o dzieło” obejmujący

świadczenie oczywiście periodycznych takich samych rodzajowo czynności

starannego działania, jak wynikające ze stosunku pracy, tj. „przygotowanie danych i

sporządzanie list plac, przygotowanie oraz przekaz elektroniczny do ZUS,

archiwizacja dokumentów kadrowych” i to przez zainteresowaną pracownicę

zatrudnioną przez skarżącego na stanowisku specjalisty do spraw kadrowo-

placowych za wynagrodzeniem płatnym miesięcznie, ewidentnie dyskwalifikowały

legalność zawartej umowy „o dzieło”. Umowa taka pozostawała w ewidentnej

sprzeczności z ustawą (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.), ponieważ

przepisy prawa pracy sprzeciwiały i sprzeciwiają się powierzaniu zainteresowanej

pracownicy świadczenia tych samych „kadrowo-płacowych” obowiązków

pracowniczych na dwóch różnych podstawach prawnych (tj. na podstawie umowy o

pracę oraz umowy o świadczenie usług cywilnoprawnych lub „o dzieło”).

Nawet jednak gdyby założyć, że w sprawie miał zastosowanie art. 9 ust. 4a i

4b ustawy systemowej, to bezpodstawny okazał się zarzut rzekomego naruszenia

zasady nieretroakcji (lex retro non agit) wobec umowy „o dzieło”, która została

zawarta przed wejściem w życie z dniem 1 lipca 2004 r. wymienionych przepisów

prawa. W szczególności art. 9 ust. 4b nie został połączony z wyraźnymi regulacjami

intertemporalnymi w odniesieniu do jego mocy obowiązującej wobec spornej

umowy „o dzieło” rozciągniętej w czasie, bo zawartej przed, ale obowiązującej

nadal po ich wejściu w życie. W takim przypadku, zgodnie z regułą lex posterior

derogat legi priori, przy braku reguł intertemporalnych dotyczących obowiązywania

lub ujawnienia się wątpliwości dotyczących stosowania dawnego bądź też nowego

prawa - pierwszeństwo ma nowy przepis ustawy oraz reguła bezpośredniego

stosowania normatywnie równorzędnej ustawy nowej do trwających lub

rozciągniętych w czasie zdarzeń lub stosunków prawnych. Podleganie określonemu

tytułowi ubezpieczeń społecznych, a zwłaszcza adekwatny obowiązek składkowy

aktualizuje się w dacie ustawowej wymagalności należności składkowych płatnych

12

w ustawowo określonych terminach (art. 47 ustawy systemowej) z określonego

tytułu lub tytułów podlegania obowiązkowych ubezpieczeniom społecznym. W

stosunkach ubezpieczeń społecznych co do zasady stosuje się nowe lub zmienione

przepisy prawa obowiązujące w dniu wydania decyzji, a zachowanie mocy

obowiązującej przepisów dawnych wymaga wyraźnych regulacji intertemporalnych

(np. art. 184 ustawy o emeryturach i rentach). Jeżeli brakuje konkretnych regulacji

prawa międzyczasowego w odniesieniu do dawnych lub trwających stosunków

prawa ubezpieczeń społecznych, to stosuje się nowe lub zmienione przepisy

imperatywnego prawa ubezpieczeń społecznych nawet wtedy, gdy nowości

legislacyjne są niekorzystne dla podmiotów stosunków ubezpieczeń społecznych.

Zasada nieretroakcji (lex retro non agit) obowiązuje tylko wobec praw słusznie

nabytych lub tzw. ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych pod rządem dawnego

prawa. W przeciwnym razie przepisy nowego prawa ubezpieczeń społecznych

stosuje się także do zdarzeń prawa ubezpieczeń społecznych przypadających w

okresie obowiązywania dawnego i nowego prawa, choćby doszło do niekorzystnych

zmian w nowym porządku prawnym w porównaniu do dawnego prawa. Utrwalone

orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego legitymizuje w porządku konstytucyjnym

takie ustawowe reformy lub legislacyjne modyfikacje prawa ubezpieczeń

społecznych, które zmierzają do ujednolicenia lub uszczelnienia spójnego i

sprawiedliwego systemu ubezpieczeń społecznych także wtedy, gdy dochodzi do

pogorszenia sytuacji podmiotów stosunków ubezpieczenia społecznego, byleby nie

naruszało to praw słusznie nabytych lub maksymalnie ukształtowanych

ekspektatyw (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r.,

K 4/99, OTK 1999 nr 7, poz. 165). Oznacza to w szczególności, że w

konstytucyjnym i ustawowym porządku prawnym za bezpodstawne i

nieusprawiedliwione należy uznać nierówne traktowanie ubezpieczonych

pracowników wykonujących równocześnie na rzecz zatrudniającego ich

pracodawców określone prace na podstawie umowy cywilnoprawnej, w tym umowy

o dzieło, w zależności od daty zawierania poszczególnych umów cywilnoprawnych.

Takie kryterium (daty zawarcia umowy cywilno-prawnej) ewidentnie naruszałoby

zasadę równego traktowania podmiotów takich samych lub podobnych stosunków

ubezpieczeń społecznych, które dotyczą zdarzeń periodycznych lub sukcesywnie

13

realizowanych przez strony określonych stosunków prawa cywilnego, ze skutkami

wynikającymi z nowych regulacji lub legislacyjnych modyfikacji imperatywnego

prawa ubezpieczeń społecznych. W tym zakresie zasada równego traktowania

wszystkich ubezpieczonych wymaga równych dla wszystkich ubezpieczonych

warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych oraz jednakowego

obowiązku oraz sposobu (metody) obliczania wysokości składek na ubezpieczenie

społeczne (art. 2a ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy systemowej).

Równocześnie Sąd Najwyższy powtarza, że w rozpoznanej sprawie nie było

potrzeby osądu sporu ani skargi kasacyjnej na podstawie art. 9 ust. 4b ustawy

systemowej, ponieważ zainteresowana pracownica, która zawarła z tym samym

pracodawcą i płatnikiem składek zmierzająca do obejścia prawa pracy i prawa

ubezpieczeń społecznych umowę o „dzieło” na wykonywanie takich samych

czynności „kadrowo-płacowych”, była z mocy innych przepisów niż wskazane w

podstawach skargi kasacyjnej traktowana jak pracownik, przeto w takim

„pracowniczym” charakterze podlegała w spornym okresie pracowniczemu tytułowi

ubezpieczeń społecznych (art. 8 ust. 2a ustawy systemowej). W konsekwencji

wymiar składek na ubezpieczenia społeczne zainteresowanej, uznanej za

pracownika choćby na podstawie wymienionego przepisu, był prawidłowo ustalany

również od przychodu uzyskiwanego z zawartej umowy „o dzieło” z jej pracodawcą

- skarżącym płatnikiem składek (art. 18 ust. 2a ustawy systemowej, który został

wprowadzony do porządku prawnego 30 grudnia 1999 r.). Z wymienionych regulacji

normatywnych wynika, że wykonywanie pracy na podstawie umów

cywilnoprawnych zawartych z pracodawca jest traktowane tak jak świadczenie w

ramach klasycznego stosunku pracy łączącego pracownika z pracodawcą (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2014 r., II UK 279/13, LEX nr 1436176).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemającą

usprawiedliwionych podstaw skargę kasacyjną w zgodzie z art. 39814

k.p.c.