I UK 125/14

Sygn. akt I UK 125/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania J. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 19

listopada 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 11 lutego 2013 r. zmienił zaskarżoną

przez J. N. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 5 października 2012 r.,

odmawiającą prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

2

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od 1 stycznia 2013 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 listopada 2013 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie.

W uzasadnieniu wskazał, że, jak wynika z ustalonego w sprawie stanu

faktycznego, J. N. był zatrudniony w R. Przedsiębiorstwie Budowlanym od 25

czerwca 1971 r. do 31 grudnia 1978 r. na stanowisku montera konstrukcji

żelbetowych. Następnie od 1 stycznia 1979 r. zakład został przejęty przez S.

Kombinat Budowlany, a w dalszej kolejności - Przedsiębiorstwo Budowlane „P.”,

gdzie ubezpieczony pozostawał w zatrudnieniu do 10 stycznia 1989 r. Pracodawca

ubezpieczonego - Przedsiębiorstwo Budowlane „P.”, wystawił świadectwo

wykonywania pracy w szczególnych warunkach, w którym potwierdził, że J. N. był

zatrudniony od 1 września 1969 r. do 10 stycznia 1989 r. i w tym czasie od 25

czerwca 1971 r. do 31 grudnia 1978 r. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

wykonywał prace przy montażu konstrukcji żelbetowych i prefabrykowanych na

wysokości na stanowisku montażysty, wymienionym wykazie A, dziale 5, poz. 5 pkt

2, stanowiącym załącznik nr 3 do zarządzenia nr 9 Ministra Budownictwa i

Przemysłu Materiałów Budowlanych z 1 sierpnia 1983 r. w sprawie wykazu

stanowisk pracy w zakładach pracy podległych Ministerstwu Budownictwa i

Przemysłu Materiałów Budowlanych. Sąd Okręgowy ustalił natomiast, wbrew treści

powołanego wyżej dokumentu, że ubezpieczony pracował na wskazanym w

świadectwie stanowisku montażysty i wykonywał pracę w szczególnych warunkach

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w całym okresie zatrudnienia od 25 czerwca

1971 r. do 10 stycznia 1989 r., z pominięciem jedynie okresu nauki w szkole

przyzakładowej, Ustalenia te zostały poczynione wyłącznie w oparciu o zeznania

dwóch świadków: M. D. i T. S.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji nie zgodził się z ustaleniem Sądu

pierwszej instancji, że również w okresie nieuwzględnionym przez pracodawcę - od

1 stycznia 1979 r. do 10 stycznia 1989 r. - ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze

czasu wykonywał pracę w szczególnych warunkach na stanowisku montażysty przy

montażu konstrukcji żelbetowych prefabrykowanych. Podniósł, że świadectwo

3

pracy jest dokumentem prywatnym w rozumieniu art. 245 k.p.c., który stanowi

dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w

dokumencie. Jak każdy dokument prywatny świadectwo takie podlega ocenie sądu

pod względem formalnym i materialnym, zgodnie z zasadą swobodnej oceny

dowodów. Jednakże w sprawach o ustalenie prawa do emerytury w obniżonym

wieku ważność tego dokumentu winna być oceniana z uwzględnieniem § 2 ust. 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Zgodnie z jego treścią,

okresy pracy, o których mowa w ust. 1, stwierdza zakład pracy, na podstawie

posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych

warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów

wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie pracy. Sąd

miał na uwadze, że dokument ten jest sporządzany przez pracodawcę w celu

stwierdzenia okoliczności wskazanych w powołanych wyżej przepisach na

podstawie dokumentacji pracowniczej i w rezultacie podważenie jego prawdziwości

musi opierać się na istotnych i wiarygodnych dowodach, w szczególności

dokumentach z akt osobowych. Wskazał, że w niniejszej sprawie załączone do akt

kopie dokumentów pracowniczych z akt osobowych w całości potwierdzają treść

zapisów we wskazanym wyżej świadectwie wykonywania prac w szczególnych

warunkach. W tej sytuacji Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd pierwszej instancji

dokonał dowolnej oceny materiału. W konsekwencji Sąd drugiej instancji ustalił, że

ubezpieczony w okresie od 25 czerwca 1971 r. do 10 stycznia 1989 r. był

zatrudniony w charakterze „olkiciarza”, a praca ta nie miała związku z montażem

elementów wielkiej płyty, ale polegała na „zatykaniu szpar na złączeniach płyt przy

użyciu kitu”. Nie było zatem podstaw do uznania pracy ubezpieczonego w

warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w rozmiarze co najmniej 15 lat. Tym samym ubezpieczony nie

nabył prawa do emerytury na podstawie art. 32 w związku z art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Ubezpieczony zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając

mu naruszenie prawa materialnego: art. 32 w związku z art. 184 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

4

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze w związku z „wykazem A Dział V załącznika do w/w

rozporządzenia, przez błędną wykładnię „Wykazu A Prac w szczególnych

warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego”,

polegającą na uznaniu, że zawód „olkiciarza” nie spełnia kryteriów zakwalifikowania

go jako jednego z zawodów określonych w „Dziale V w/w załącznika tj. pracy przy

montażu konstrukcji metalowych na wysokości”; a także naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., przez niewyjaśnienie w podstawie

faktycznej rozstrzygnięcia przyczyn uznania, że wynikające ze świadectwa pracy

skarżącego oraz z dokumentacji pracowniczej stanowisko montażysty-olkiciarza nie

jest ujęte w wykazie prac w szczególnych warunkach; art. 245 k.p.c. w związku z

art. 253 k.p.c., polegające na uznaniu, że podważenie prawdziwości świadectwa

pracy, będącego w istocie dokumentem prywatnym nie może nastąpić na

podstawie zeznań świadków, a jedynie na podstawie dokumentów pracowniczych z

akt osobowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Stosownie do art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac

lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i

3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych. Chodzi w tym przypadku o rozporządzenie Rady Ministrów z 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wydane na podstawie

art. 55 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10, poz. 243)

wyjaśniono, że zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy odesłanie do przepisów

dotychczasowych, sankcjonujących obowiązywanie rozporządzenia, można

5

odnosić tylko do tych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r., które regulują materię określoną w przepisie ustawy, a więc wiek

emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk, oraz warunki, na jakich osobom

wykonującym te prace przysługuje prawo do emerytury. Zachowały zatem moc

przepisy § 4-8a określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w

szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace wyszczególnione w

wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, przepisy § 9-15 określające

wiek emerytalny i warunki przechodzenia na emeryturę osób zatrudnionych w

szczególnym charakterze, a ponadto przepis § 3 określający ogólny wymagany

okres zatrudnienia oraz przepis § 2 ust. 1 stanowiący, że okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Jeśli zaś chodzi o przepisy § 1 ust. 2 i

3 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze zobowiązujące ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralne

związki spółdzielcze do ustalenia wykazów stanowisk pracy w podległych im

zakładach, to nie dotyczą one materii regulowanej art. 32 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach. Nie określają one bowiem ani wieku emerytalnego, ani

rodzajów i stanowisk pracy, ani warunków przechodzenia na emeryturę. Przepisy te

nie wkraczają w sferę praw podmiotowych pracownika, lecz stanowią dyrektywę dla

organów zwierzchnich lub nadzorujących zakłady pracy do prowadzenia wykazów

stanowisk pracy wymienionych w załączniku do rozporządzenia. Nie należą więc

one do tych przepisów dotychczasowych, które z mocy art. 32 ust. 4 mają

zastosowanie do pracowników, o których mowa w art. 32 ust. 2. W związku z tym

poglądem Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się, że upadek kompetencji do

tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na których świadczona jest praca w

szczególnych warunkach, pozbawił mocy akty niższego rzędu, wydane na poziomie

resortowym, zawierające wykazy prac w szczególnych warunkach wykonywanych

w poszczególnych zakładach. Wykazy resortowe mają zatem charakter

informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Taki wykaz resortowy ułatwia

6

identyfikację określonego stanowiska pracy jako stanowiska pracy w szczególnych

warunkach - w szczególności, jeśli w wykazie stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie wymienia się

konkretnych stanowisk, lecz operuje się pojęciem ogólnym. Innymi słowy,

zarządzenia resortowe mogą mieć znaczenie jedynie w sferze dowodowej. Z faktu,

że właściwy minister, kierownik urzędu centralnego, czy centralny związek

spółdzielczy, w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, ustalił w

podległych i nadzorowanych zakładach pracy, że dane stanowisko pracy jest

stanowiskiem pracy w szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie

faktyczne, że praca na tym stanowisku w istocie wykonywana była w takich

warunkach i odwrotnie, brak konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może -

w kontekście całokształtu ustaleń faktycznych - stanowić negatywną przesłankę

dowodową (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX

nr 590247; z 16 listopada 2010 r., I UK 124/10, LEX nr 707404; z 26 maja 2011 r.,

II UK 356/10, LEX nr 901608; z 22 kwietnia 2011 r., I UK 351/10, LEX nr 863944; z

24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr 707405).

Sąd Apelacyjny uznał, że praca ubezpieczonego w okresie od 1 stycznia

1979 r. do 10 stycznia 1989 r. nie była pracą montera konstrukcji żelbetowych i

prefabrykowanych na wysokości, wymienioną w załączniku nr 3 do zarządzenia

Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 1 sierpnia

1983 r. w sprawie wykazu stanowisk pracy w zakładach pracy podległych

Ministrowi Budownictwa i Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane

prace w szczególnych warunkach (wykaz A, dział V, poz. 5 pkt 2), a tym samym nie

stanowiła pracy w warunkach szczególnych określonej w załączniku do

rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (wykaz A, dział V, poz. 5 – „prace przy montażu konstrukcji

metalowych na wysokości”). Do takiego wniosku doprowadziły Sąd następujące

okoliczności: zatrudnienie ubezpieczonego na stanowisku montażysty konstrukcji

żelbetowych jedynie w okresie od 25 czerwca 1971 r. do 31 grudnia 1978 r., a

następnie – od 1 stycznia 1979 r. do 10 stycznia 1989 r. (okres sporny) – na

stanowisku montażysty „olkiciarza”, angaże oraz karta obiegowa zmiany

7

potwierdzająca zatrudnienie na tym ostatnim stanowisku; świadectwo wykonywania

pracy w warunkach szczególnych wystawione przez pracodawcę jedynie za okres

od 25 czerwca 1971 r. do 31 grudnia 1978 r. (na stanowisku montażysty konstrukcji

żelbetowych i prefabrykowanych na wysokości). W konfrontacji z tymi dokumentami

Sąd nie dał wiary zeznaniom świadków potwierdzających, że w również spornym

okresie (od 1 stycznia 1979 r. do 10 stycznia 1989 r.) ubezpieczony wykonywał

pracę montera konstrukcji żelbetowych i prefabrykowanych na wysokości,

zwracając w szczególności uwagę na to, że jeden z nich, jak zeznał, pracował z

ubezpieczonym w jednej brygadzie w latach 1971 - 1979. Jak wynika z podstawy

faktycznej wyroku, praca montera konstrukcji żelbetowych i prefabrykowanych na

wysokości polegała na montażu (ustawieniu) płyt żelbetonowych stanowiących

konstrukcję budynków mieszkalnych wielokondygnacyjnych (ścian nośnych),

podczas których wykonywane były prace zbrojenia, szalowania, zalewania

betonem, natomiast praca montażysty „olkiciarza”, wykonywana na zewnętrznych

rusztowaniach, sprowadzała się do zatykania szpar na złączeniach płyt przy użyciu

kitu.

W tym stanie rzeczy zarzut naruszenia art. 32 w związku z art. 184 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze w związku z załącznikiem do

rozporządzenia, wykazem A, działem V nie ma usprawiedliwionej podstawy. Praca

montażysty „olkiciarza”, polegająca na wskazanych wyżej czynnościach, nie może

zostać zakwalifikowana jako praca montera konstrukcji żelbetowych i

prefabrykowanych na wysokości dlatego, że w jej zakresie nie mieszczą się

czynności charakterystyczne dla prac przypisanych temu ostatnio wymienionemu

stanowisku. Dodać też trzeba, że z istoty rzeczy prace polegające na zatykaniu

szpar na złączeniach płyt kitem wykonywane są po zakończeniu montażu

konstrukcji, często nawet w odległym czasie od zakończenia budowy. Nie można

więc ich uznać, jak twierdzi skarżący, za pracę immanentnie związaną z montażem

elementów wielkiej płyty.

8

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, należy

podkreślić, że uchybienie przez sąd drugiej instancji treści art. 328 § 2 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia nieodpowiadającego

wymaganiom, jakie stawia wymieniony przepis, może wyjątkowo wypełniać

podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Ma to miejsce

wówczas, gdy wskutek uchybienia wymaganiom określającym zasady

motywowania orzeczeń nie poddaje się ono kontroli kasacyjnej, w szczególności

gdy uzasadnienie nie ma wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera takie

braki, które ją uniemożliwiają (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999 nr 4, poz. 83, z dnia 26 listopada 1999 r.,

III CKN 460/98, OSNC 2000 nr 5, poz. 100, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/05,

LEX nr 180193; z dnia 16 stycznia 2006 r., V CK 405/04, LEX nr 195422; z dnia 4

stycznia 2007 r., V CSK 364/06, LEX nr 238975; z dnia 21 marca 2007 r., I CSK

458/06, LEX nr 253397). Takiego zaś zarzutu nie można postawić Sądowi

Apelacyjnemu, gdyż jego stanowisko, że praca „olkiciarza” nie wchodzi w zakres

prac przy montażu konstrukcji żelbetonowych na wysokości wynikało z analizy

zakresu obowiązków obu stanowisk pracy.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 245 k.p.c. w związku z art. 253

k.p.c., to również nie jest on uzasadniony, gdyż Sąd Apelacyjny nie wyraził ogólnej

tezy, że a priori podważenie prawdziwości świadectwa pracy (świadectwa

wykonywania pracy w szczególnych warunkach) nie może nastąpić na podstawie

zeznań świadków, a jedynie na podstawie dokumentów pracowniczych z akt

osobowych. W rzeczywistości odmówienie wiary zeznaniom świadków było

wynikiem oceny dowodów przeprowadzonych w niniejszej sprawie, w której

zadecydowała ich konfrontacja z dowodami w postaci dokumentacji pracowniczej.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.