I PK 5/14

Sygn. akt I PK 5/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. W.

przeciwko H. Spółce z o.o. w K.

o zwrot kosztów noclegu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda M. W. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w C.

z dnia 3 lipca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej M. W. i sprawę

przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powód M. W. wniósł o zasądzenie do pozwanego H. Sp. z o.o. kwoty 26.115

zł tytułem ryczałtów za noclegi za okres od 1 lutego 2009 r. do 30 listopada 2010 r.,

2

natomiast powód K. S. domagał się zasądzenia od pozwanego kwoty 30.145 zł

tytułem ryczałtów za noclegi za okres od 1 maja 2009 r. do 31 października 2011 r.

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w C. oddalił powództwa w całości oraz odstąpił od obciążenia

powodów kosztami zastępstwa procesowego. Sąd ustalił, iż do dnia 3 kwietnia

2010 r. powodowie nie przebywali w podróży służbowej, przez co brak było

podstawy prawnej umożliwiającej zasądzenie żądanych kwot. Odnośnie zaś do

roszczeń powodów za okres po tej dacie powództwa również nie zasługiwały na

uwzględnienie, gdyż w ocenie Sądu pierwszej instancji strona pozwana

uregulowała w regulaminie wynagradzania zasady zwrotu kosztów noclegu, tym

samym powodowie nie mogą skutecznie żądać zwrotu tych kosztów (w formie

ryczałtu) na podstawie przepisów rozporządzenia.

Wyrokiem z dnia 3 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w C. oddalił apelację powodów oraz zasądził od nich zwrot kosztów

zastępstwa procesowego na rzecz strony pozwanej.

Wyrok ten został zaskarżony przez dwóch powodów, jednak w stosunku do

K. S. Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie po stwierdzeniu śmierci tego

skarżącego w wypadku drogowym; dlatego została rozpoznana wyłącznie skarga

kasacyjna wniesiona przez M. W.

M. W. zaskarżył w całości wyrok Sądu Okręgowego z dnia 3 lipca 2013 r., „tj.

pkt 1 - w zakresie, jakim Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda, pkt 2 - w zakresie,

jakim Sąd Okręgowy zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej zwrot kosztów

zastępstwa procesowego za postępowanie przed Sądem drugiej instancji”.

Skargę kasacyjną oparł na następujących podstawach:

I. „naruszeniu przez Sąd Okręgowy przepisów prawa materialnego, tj.

naruszenie przepisów art. 14. ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie

pracy kierowców (Dz. U. Nr 92, poz. 879 ze zm. zwana dalej jako Ustawa o czasie

pracy kierowców w zw. z art. 8 ust. 8 Rozporządzenia WE nr 561/2006 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych

przepisów socjalnych odnoszących do transportu drogowego oraz zmieniającego

Rozporządzenie Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylającego

Rady (EWG) nr 3820/85 (zwane dalej jako Rozporządzenie WE nr 561/2006)

3

poprzez jego błędną wykładnię a w konsekwencji ich zastosowanie do stanu

faktycznego rozpoznawanej sprawy, polegającą na przyjęciu przez Sąd Okręgowy,

iż zgoda powoda zatrudnionego na stanowisku kierowcy międzynarodowego na

odbywanie odpoczynku w pojeździe jest pojęciem tożsamym z dokonaniem wyboru

miejsca odpoczynku, w sytuacji gdy w rzeczywistości strona pozwana nie stworzyła

żadnej możliwości wyboru takiego miejsca, a tym samym powód został pozbawiony

faktycznej możliwości dokonania wyboru miejsca do odpoczynku, co spowodowało,

iż przy braku alternatywy miejsca noclegu musiał spędzić odpoczynek w pojeździe,

zaś zgoda w rzeczywistości miała charakter pozorny, w związku z czym nie mogła

wyłączyć prawa powoda do żądania zwrotu kosztów noclegu w formie ryczałtu.

2. naruszenie przepisu art. 775

k.p. w zw. z § 9 ust 4 Rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości

oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu

w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytuły podróży

służbowej poza granicami kraju (Dz.U.2002 236, poz.1991, ze zm.; zwane dalej

jako Rozporządzenie) poprzez dokonanie błędnej wykładni, a w konsekwencji ich

niezastosowanie przejawiające się w uznaniu przez Sąd II instancji, iż powyższych

przepisów nie należało zastosować na zasadzie analogii do rozliczania należności

z tytułu podróży służbowych powoda do dnia 3.04.2010 r., pomimo tego, iż z uwagi

na specyfikę pracy powoda, który pracował w szczególnie trudnych warunkach, a w

szczególności z uwagi, iż każdorazowo nieprzerwanie przebywał poza granicami

przez min. 4 tygodnie (średnio zaś przez 6 tygodni), przy czym powrót do kraju był

uzależniony tylko i wyłącznie od zgody strony pozwanej, zaś w trakcie trwania takiej

podróży obowiązkiem powoda było sprawowanie pieczy nad pojazdem oraz

przewożonym ładunkiem, przy czym jego odpoczynek był notorycznie zakłócany

głośną pracą agregatu, znajdującego się w odległości 30 cm od miejsca, w którym

nocował czy brakiem wyposażenia samochodu w klimatyzację postojową, a tym

samym odpoczywanie w bardzo wysokich temperaturach, to należało mu

zrekompensować te wszystkich niedogodności i uciążliwości, przy czym

oczywistym jest, iż wypłacane diety pokrywały powodowi koszty związane z

wyżywieniem w wielotygodniowej zagranicznej podróży, zaś tzw. zryczałtowane

zadaniowe wynagrodzenie za utrzymanie czystości, załadunek, rozładunek, miało

4

rekompensować pracę w godzinach nadliczbowych, bowiem czynności te mieszą

się w pojęciu czasu pracy kierowcy, tym samym nie mogło rekompensować

uciążliwości związanych z odbywaniem odpoczynku w takich warunkach, a tym

samym Sąd Okręgowy winien zastosować na zasadzie analogii przepisy

Rozporządzenia;

3. naruszenie przepisów art. 775

k. p. w zw. z § 9 ust 4 Rozporządzenia

poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji jego niezastosowanie przez Sąd

Okręgowy polegające na zawężeniu pojęcia bezpłatny nocleg do warunków

technicznych kabiny samochodu ciężarowego, w tym jej wymiarów, ogrzewania z

pominięciem tak istotnych okoliczności jak obowiązek pilnowania samochodu oraz

przewożonego towaru, głośne funkcjonowanie agregatu posadowionego w

odległości do 30 cm od leżanki powoda, wykonywanie rozładunków w czasie

odpoczynku na tzw. rampie, odpoczynek w bardzo wysokich temperaturach, a więc

elementów mających znaczenie przy ustaleniu odpowiedniego odpoczynku,

rozumianego jako prawidłowe zregenerowanie sił fizycznych i psychicznych

adekwatnych do wykonywania zawodu kierowcy, a tym samym dokonanie błędniej

wykładni pojęcia bezpłatny nocleg, konsekwencją dokonania błędnej wykładni było

postawienie znaku równości między bezpłatnym noclegiem, a noclegiem

odbywanym w kabinie samochodu ciężarowego, a najdalej idącym skutkiem

dokonania błędnej wykładni przyjęcie przez Sąd Okręgowy, iż w takim wypadku

strona pozwana zapewniła bezpłatny nocleg, co zwalniało ją z obowiązku zwrotu

kosztów noclegu w formie ryczałtu”.

Biorąc pod uwagę powyższe podstawy kasacyjne wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości oraz

zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz kosztów zastępstwa

procesowego za obie instancje wg norm przepisanych; ewentualnie - o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu oraz pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna oparta została na uzasadnionych podstawach.

Zaskarżony wyrok pozostaje w sprzeczności z wykładnią prawa,

przedstawioną w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12

czerwca 2014 r., II PZP 1/14 (LEX nr 1469181, M.P.Pr. 2014/10/531-536), z której

wynika, że zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego

odpowiedniego miejsca do spania w kabinie tego pojazdu podczas wykonywania

przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez

pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz

warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w

państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju, co powoduje, że pracownikowi przysługuje zwrot

kosztów noclegu na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1-3 tego

rozporządzenia albo na korzystniejszych warunkach i wysokości, określonych w

umowie o pracę, układzie zbiorowym pracy lub innych przepisach prawa pracy.

Sąd Najwyższy rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną w pełni podziela

konstatacje zawarte w tej uchwale. W uzasadnieniu cytowanego judykatu Sąd

Najwyższy przypomniał, że w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada

2008 r., II PZP 11/08 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 166) Sąd Najwyższy przyjął, że

kierowca transportu międzynarodowego odbywający podróże w ramach

wykonywania umówionej pracy i na określonym w umowie obszarze, jako miejsce

świadczenia pracy nie jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p.

Wykładnia ta oznaczała, że do takich podróży w ogóle nie miał zastosowania ani

art. 775

k.p., ani przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 775

§ 2 k.p.

Ustawodawca szybko zdecydował się jednak na nowelizację ustawy z dnia 16

kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 1155

ze zm.), dokonaną ustawą z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o transporcie

drogowym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 246), która

weszła w życie z dniem 3 kwietnia 2010 r. W nowelizacji tej de facto zostały

zlikwidowane skutki uchwały z dnia 19 listopada 2008 r. (II PZP 11/08).

6

Wprowadzono nową definicję podróży służbowej kierowcy, jako każdego zadania

służbowego polegającego na wykonywaniu na polecenie pracodawcy: a) przewozu

drogowego poza siedzibę pracodawcy lub b) wyjazdu poza siedzibę pracodawcy, w

celu wykonania przewozu drogowego (art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy

kierowców). W art. 21a zmienionej ustawy przyjęto zaś, że kierowcy w podróży

służbowej przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z

wykonywaniem tego zadania służbowego, ustalane na zasadach określonych w

przepisach art. 775

§ 3-5 k.p.

W wyniku nowelizacji ustawy o czasie pracy kierowców powstała sytuacja

prawna, w której podróże kierowców transportu międzynarodowego odbywane w

okresie do dnia 3 kwietnia 2010 r. nie stanowiły podróży służbowych w rozumieniu

art. 775

§ 1 k.p. (nie mają więc zastosowania wprost przepisy powszechnie

obowiązujące dotyczące zwrotu kosztów podróży służbowych), a po tej dacie są

one podróżami służbowymi (art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców) i

kierowcom przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z

wykonywaniem tego zadania służbowego, ustalane na zasadach określonych w

art. 775

§ 3-5 k.p. (art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców). Jednakże za okres

do dnia 3 kwietnia 2010 r. moc prawną zachowały korzystniejsze dla pracowników

(przyznające diety i zwrot kosztów noclegu) postanowienia układów zbiorowych

pracy (regulaminów wynagradzania) oraz umów o pracę (art. 9 § 2 i art. 18 § 2 k.p.).

W orzecznictwie (które w tej mierze można uznać za utrwalone) przyjmuje się też,

że w przypadku nieustalenia w układzie zbiorowym (regulaminie wynagradzania)

lub umowie o pracę świadczeń z tytułu podróży odbywanych przez kierowcę, jej

koszty mogą podlegać wyrównaniu w wysokości odpowiadającej należnościom

(dietom) z tytułu podróży służbowej przewidzianym w przepisach powszechnie

obowiązujących dla pracowników wykonujących rzeczywiście podróże służbowe

(por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r., I PK 279/07,

LEX nr 509051; z dnia 18 sierpnia 2009 r., I PK 51/09, OSNP 2011 nr 7-8, poz. 100;

z dnia 23 czerwca 2010 r., II PK 372/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 11, s. 597

oraz z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 234/10, OSNP 2012 nr 9-10, poz. 119). W

konsekwencji - w rzeczywistości - także z tytułu podróży odbywanych przez

kierowców transportu międzynarodowego w okresie do dnia 3 kwietnia 2010 r.

7

przysługują im należności co najmniej takie, jak wynikające z powszechnie

obowiązujących aktów wykonawczych wydanych na podstawie art. 775

§ 2 k.p.

W dniu 15 maja 1992 r. Polska ratyfikowała Umowę europejską dotyczącą

pracy załóg pojazdów wykonujących międzynarodowe przewozy drogowe (AETR),

sporządzoną w Genewie dnia 1 lipca 1970 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 94, poz. 1087 ze

zm., dalej "umowa AETR"). Od wejścia w życie Konstytucji RP umowa AETR jako

ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi część krajowego porządku

prawnego, jest bezpośrednio stosowana i ma pierwszeństwo przed ustawą (art. 91

ust. 1 i 2 w związku z art. 241 ust. 1 Konstytucji RP; por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 czerwca 2005 r., II PK 320/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 50). Według

preambuły umowy AETR, celem jej zawarcia jest popieranie rozwoju i usprawnienie

międzynarodowych przewozów drogowych pasażerów i ładunków, a także potrzeba

zwiększenia bezpieczeństwa ruchu drogowego, uregulowania niektórych przepisów

dotyczących warunków zatrudnienia w międzynarodowym transporcie drogowym

zgodnie z zasadami Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz wspólnego ustalenia

niektórych środków dla zapewnienia przestrzegania takiego uregulowania. Zgodnie

z art. 8 ust. 1 umowy AETR, w każdym dwudziestoczterogodzinnym okresie

kierowca korzysta z dziennego okresu odpoczynku wynoszącego, co najmniej

jedenaście kolejnych godzin, który to okres może być skrócony do minimum

dziewięciu kolejnych godzin, nie częściej niż trzy razy w każdym tygodniu, pod

warunkiem, że przed upływem następnego tygodnia otrzyma równoważny okres

odpoczynku, stanowiący rekompensatę. Ten dzienny okres odpoczynku może być

wykorzystany w pojeździe, jeżeli jest on wyposażony w miejsce do spania i

znajduje się na postoju (art. 8 ust. 7 umowy AETR). Umowa AETR nie reguluje w

żadnym zakresie wynagrodzenia za pracę kierowców będących pracownikami, czy

innych świadczeń przysługujących im w związku z pracą. Nie wynika to z treści

przepisów tej umowy, funkcji przez nie spełnianych oraz celów zawarcia umowy

międzynarodowej.

W prawie unijnym obowiązuje rozporządzenie (WE) nr 561/06 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych

przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające

rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające

8

rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 (Dz.U.UE.L 2006 Nr 102, s. 1).

Rozporządzenie nr 561/06 - zgodnie z art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii

Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2) - ma zasięg ogólny, wiąże w

całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.

Rozporządzenie unijne jest aktem nadrzędnym nad aktami prawa krajowego i

uchyla niezgodne z nim przepisy prawa krajowego. W sprawach regulowanych

rozporządzeniem państwo członkowskie nie może mieć własnych regulacji, nawet

gdyby ograniczały się do powtórzenia treści zawartych w rozporządzeniu.

Zgodnie z art. 1 rozporządzenia nr 561/06, ustanawia ono przepisy

dotyczące czasu prowadzenia pojazdu, przerw i okresów odpoczynku kierowców

wykonujących przewóz drogowy rzeczy i osób w celu ujednolicenia warunków

konkurencji pomiędzy poszczególnymi rodzajami transportu lądowego, zwłaszcza w

odniesieniu do sektora transportu drogowego oraz w celu poprawy warunków pracy

i bezpieczeństwa drogowego. Ma na celu także przyczynienie się do polepszenia

metod monitorowania i egzekwowania przepisów przez państwa członkowskie oraz

poprawy warunków pracy w transporcie drogowym. Rozporządzenie ma

zastosowanie do wszystkich kierowców transportu drogowego, a nie tylko do

kierowców będących pracownikami, przy czym należy podkreślić, że środki nim

przewidziane w zakresie warunków pracy nie powinny naruszać prawa

pracodawców i pracowników do przyjęcia, w układach zbiorowych lub w inny

sposób, przepisów korzystniejszych dla pracowników (pkt 5 preambuły).

W art. 4 rozporządzenia nr 561/06 przyjęto definicje podstawowych pojęć,

między innymi dziennego (regularnego i skróconego) okresu odpoczynku (lit. g)

oraz tygodniowego (regularnego i skróconego) okresu odpoczynku (lit. h). Według

art. 8 ust. 8 rozporządzenia nr 561/06, jeżeli kierowca dokona takiego wyboru,

dzienne okresy odpoczynku i skrócone tygodniowe okresy odpoczynku poza bazą

można wykorzystywać w pojeździe, o ile posiada on odpowiednie miejsce do

spania dla każdego kierowcy i pojazd znajduje się na postoju.

Przedmiotem regulacji rozporządzenia nr 561/06 w żadnym zakresie nie jest

wynagrodzenie za pracę kierowców będących pracownikami, czy inne świadczenia

przysługujące im w związku z pracą. Nie wynika to z treści przepisów

rozporządzenia i ich funkcji. Podstawą prawną wydania tego rozporządzenia jest

9

art. 91 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, upoważniający do wydawania

aktów dotyczących wspólnej polityki transportowej (art. 90 Traktatu), w

szczególności ustanawiających środki pozwalające polepszyć bezpieczeństwo

transportu. Przede wszystkim zaś - zgodnie z art. 153 ust. 5 Traktatu o

funkcjonowaniu Unii Europejskiej - wyłączona jest możliwość regulowania w drodze

aktów unijnego prawa pochodnego wynagrodzeń za pracę rozumianych, jako

wszelkiego rodzaju należności przysługujących pracownikowi od pracodawcy z

tytułu zatrudnienia.

Powyższe oznacza, że art. 8 ust. 7 umowy AETR oraz art. 8 ust. 8

rozporządzenia nr 561/06 dotyczą możliwości wykorzystania przez kierowcę

dziennego (także tygodniowego) skróconego, (ale już nie tygodniowego

regularnego) odpoczynku w pojeździe (w kabinie samochodu), jeżeli dokona on

takiego wyboru, pod warunkiem, że pojazd posiada odpowiednie miejsce do spania

dla każdego kierowcy i znajduje się na postoju. Przepisy te nie dotyczą natomiast

uprawnień w zakresie przysługiwania kierowcy od pracodawcy należności na

pokrycie kosztów wyjazdów poza bazę w celu wykonywania pracy (podróży

służbowych); nie mogą więc służyć ocenie przesłanek takich uprawnień, w

szczególności przesłanek przysługiwania ryczałtu za nocleg.

W ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców z jednej

strony stwierdzono, że jej przepisy nie naruszają postanowień zawartych w

rozporządzeniu nr 561/06 i umowie AETR (art. 3), z drugiej jednak strony powielono

szereg regulacji tych aktów prawnych. Ustawę stosuje się do kierowców będących

pracownikami w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, a rozporządzenie nr 561/06

do kierowców niezależnie od tego, czy są pracownikami, czy też kierują pojazdami

na podstawie umów cywilnoprawnych, np. umowy zlecenia. Kierowcy pozostający

w stosunku pracy równolegle z ustawowymi przepisami z zakresu czasu pracy

objęci są także normami obowiązkowych przerw i odpoczynku przewidzianymi w

rozporządzeniu nr 561/06, określającymi czas prowadzenia pojazdu.

W art. 14 ust. 1 tej ustawy o czasie pracy kierowców przyjęto, że w każdej

dobie kierowcy przysługuje prawo, do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego

odpoczynku. Dobowy odpoczynek (z wyłączeniem odpoczynku kierowców, o

których mowa w rozdziale 4a, czyli wykonujących przewozy regularne, których

10

trasa nie przekracza 50 km) może być wykorzystany w pojeździe, jeżeli pojazd

znajduje się na postoju i jest wyposażony w miejsce do spania. Regulacja ta

powiela art. 8 ust. 8 rozporządzenia nr 561/06 (choć pomija, że może tak być

według wyboru kierowcy a miejsce do spania musi być odpowiednie dla każdego

kierowcy). W tym zakresie przepis rozporządzenia wiąże i jest stosowany

bezpośrednio. Natomiast art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców jest o tyle

korzystniejszy dla kierowców-pracowników, że zezwala tylko na dobowy (dzienny)

odpoczynek w pojeździe, a tym samym nie zezwala na wykorzystanie w ten sposób

wypoczynku tygodniowego. W każdym razie, art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy

kierowców nie dotyczy w żadnym zakresie świadczeń przysługujących kierowcom-

pracownikom z tytułu podróży służbowych i nie może służyć w sposób bezpośredni

wykładni przepisów ustanawiających przesłanki tych świadczeń.

Według wykładni systemowej wynika to z uwzględnienia, że w ustawie o

czasie pracy uregulowano czas pracy kierowców, w tym w szczególności zasady

korzystania z odpoczynku w pracy, nie uregulowano natomiast zasad

przysługiwania należności na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem

podróży służbowej, odsyłając wyraźnie i wprost (art. 21a) w tym zakresie do art. 775

§ 3-5 k.p. Należy zauważyć, że art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców jest

wyrazem szczególnego podkreślenia tej kwestii, skoro bez tego przepisu do

kierowcy-pracownika regulacje art. 775

§ 3-5 k.p. i tak miałyby zastosowanie z mocy

art. 4 (w związku z art. 2 pkt 7) ustawy o czasie pracy kierowców. Podkreślenia

wymaga też, że odesłanie do przepisów Kodeksu pracy nie zawiera żadnych

ograniczeń czy modyfikacji ich stosowania względem kierowców, w szczególności

odbywających wielokrotne podróże służbowe za granicę.

Ustawa o czasie pracy kierowców formalnie odsyła do stosowania art. 775

§

3-5 k.p. Nie odsyła więc do art. 775

§ 1 k.p. (gdyż zawiera własną definicję podróży

służbowej) oraz nie odsyła do art. 775

§ 2 k.p., w którym określono (w

szczególności) przedmiot regulacji przepisów wykonawczych (zgodnie z art. 92

ust. 1 Konstytucji RP - zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne

dotyczące treści aktu). Z art. 775

§ 2 k.p. wynika, że rozporządzenie wykonawcze

powinno regulować następujące świadczenia: 1) diety (ich wysokość, z

uwzględnieniem czasu trwania podróży, a w przypadku podróży poza granicami

11

kraju - walutę, w jakiej będzie ustalana dieta i limit na nocleg w poszczególnych

państwach) oraz 2) zwrot (warunki zwrotu) kosztów przejazdów, 3) zwrot kosztów

noclegów i 4) zwrot innych wydatków.

Zgodnie z art. 775

§ 3 k.p., warunki wypłacania należności z tytułu podróży

służbowej określa się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie

wynagradzania albo w umowie o pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem

zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania.

Według art. 775

§ 4 k.p., postanowienia układu zbiorowego pracy, regulaminu

wynagradzania lub umowy o pracę nie mogą ustalać diety za dobę podróży

służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju w wysokości niższej niż

dieta z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju określona dla pracownika, o

którym mowa w § 2. Można zauważyć, że przepis ten ustala minimalny standard

świadczenia, ale odnosi się tylko do diety, a nie do zwrotu kosztów przejazdów,

noclegów i innych wydatków. Jednakże - zgodnie z art. 775

§ 5 k.p. - w przypadku,

gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie

zawiera postanowień, o których mowa, w § 3 (czyli nie zawiera uregulowań

dotyczących warunków wypłacania wszystkich należności z tytułu podróży

służbowej), pracownikowi przysługują należności na pokrycie kosztów podróży

służbowej odpowiednio według przepisów, o których mowa w § 2. Oznacza to, że

przepisy wykonawcze ustalają minimalny standard wszystkich świadczeń z tytułu

podróży służbowych (diet oraz zwrotu kosztów przejazdów, noclegów i innych

wydatków), które w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania albo w

umowie o pracę mogą być uregulowane korzystniej dla pracownika (art. 9 § 2 i

art. 18 § 2 k.p.). W razie braku takich regulacji lub uregulowania mniej korzystnego

dla pracownika, zastosowanie będą miały przepisy wykonawcze. Odesłanie w

art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców do art. 775

§ 3-5 k.p. oznacza więc

pośrednio także odesłanie do art. 775

§ 2 k.p., a w konsekwencji uznanie, że

kierowcy-pracownikowi przysługuje zwrot kosztów noclegu według zasad

ustalonych w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie art. 775

§ 2 k.p.,

chyba że korzystniejsze dla niego zasady zostały ustalone według art. 775

§ 3 k.p.

(w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o

12

pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest

obowiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania).

Zauważyć przy tym należy, że zastrzeżenie zawarte w art. 775

§ 3 k.p. w

istocie nawiązuje do art. 18 § 2 k.p., z którego wynika, że postanowienia umów o

pracę mogą być dla pracownika zawsze korzystniejsze niż przepisy prawa pracy w

rozumieniu art. 9 § 1 k.p. (aktów powszechnie obowiązujących, układów

zbiorowych pracy, regulaminów wynagradzania), postanowienia układów

zbiorowych pracy i regulaminów wynagradzania korzystniejsze niż przepisy

Kodeksu pracy, innych ustaw i aktów wykonawczych (art. 9 § 2 k.p.), a

postanowienia regulaminów wynagradzania korzystniejsze niż postanowienia

układów zbiorowych (art. 9 § 3 k.p.).

Rozporządzenie z 2002 r. obowiązywało w okresie objętym roszczeniami w

rozpoznawanej sprawie. Aktualnie (od 1 marca 2013 r.) obowiązuje rozporządzenie

Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U. z 2013 r., poz. 167;

dalej rozporządzenie z 2013 r.). W rozporządzeniu z 2002 r. nie zamieszczono

przepisu pozwalającego na szczególny sposób ustalania należności

przysługujących pracownikom (w tym kierowcom) odbywającym wielokrotne

podróże służbowe za granicę. Tego rodzaju regulacje znajdowały się w poprzednio

obowiązujących aktach wykonawczych, w szczególności w § 14 zarządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania

oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju (M. P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) i w § 14

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie

zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm.). Pozwalały

one pracodawcy (zarządzenie z 1996 r.) lub pracodawcy za zgodą pracownika

(rozporządzenie z 1998 r.) na ustalenie ryczałtu w walucie obcej na pokrycie

kosztów wyżywienia i innych drobnych wydatków, noclegów oraz dojazdów i

przejazdów środkami komunikacji miejscowej (obejmującego ogólną kwotę

należności z tytułu podróży). W rozporządzeniu z 2002 r. wysokość należności

13

przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowych za granicę (w tym

kierowcom odbywającym wielokrotne podróże) została tym samym określona przez

prawodawcę, w szczególności, co do wysokości ryczałtu z tytułu zwrotu kosztów

noclegu.

Według § 1 i 2 rozporządzenia z 2002 r., określa ono - bez żadnych

wyłączeń - wysokość oraz warunki ustalania należności przysługujących

pracownikowi z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, do których należą: 1)

diety oraz 2) zwrot kosztów: a) przejazdów i dojazdów, b) noclegów i c) innych

wydatków, określonych przez pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych potrzeb.

Warto przy tym zwrócić uwagę na treść § 5 ust. 1 tego rozporządzenia,

zgodnie z którym pracownikowi, który otrzymuje za granicą bezpłatne całodzienne

wyżywienie lub gdy wyżywienie opłacone jest w cenie karty okrętowej (promowej),

przysługuje 25% diety. Odpowiednik tego przepisu zawarty w rozporządzeniu z

2013 r. (§ 14 ust. 3) stanowi o odpowiednim zmniejszeniu diety w przypadku

korzystania przez pracownika z usługi hotelarskiej, w ramach której zapewniono

wyżywienie. Zwrot kosztów noclegu reguluje § 9 rozporządzenia z 2002 r., według

którego za nocleg przysługuje pracownikowi zwrot kosztów w wysokości

stwierdzonej rachunkiem hotelowym, w granicach ustalonego na ten cel limitu

określonego w załączniku do rozporządzenia (ust. 1), natomiast w razie

nieprzedłożenia rachunku za nocleg, pracownikowi przysługuje ryczałt w wysokości

25% limitu (ust. 2). Od razu należy zwrócić uwagę na wysokość limitów, które

przykładowo zostały ustalone w odniesieniu do kraju docelowego: Belgii na 160

EUR, Francji na 120 EUR, Niemiec na 103 EUR, Rosji na 130 EUR, czy Ukrainy na

100 EUR. Należy też zauważyć, że w rozporządzeniu z 2013 r. w przepisie

stanowiącym odpowiednik § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 2002 r. (w § 16 ust. 1 i 2)

jest mowa o zwrocie - w granicach limitu - kosztów noclegu w wysokości

stwierdzonej rachunkiem (bez dookreślenia, o jaki rachunek chodzi). Jednakże z

§ 8 ust. 1 rozporządzenia z 2013 r. (dotyczącego podróży krajowej) wynika, że

chodzi o rachunek za nocleg w obiekcie świadczącym usługi hotelarskie, za który

pracownikowi przysługuje zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem,

jednak nie wyższej za jedną dobę hotelową niż dwudziestokrotność stawki diety.

14

Wreszcie podstawowy dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego § 9 ust. 4

rozporządzenia z 2002 r. (tak samo jego odpowiednik § 16 ust. 4 rozporządzenia z

2013 r.) stanowi, że zwrot kosztów noclegu - zarówno w wysokości stwierdzonej

rachunkiem hotelowym, w granicach ustalonego na ten cel limitu (ust. 1), jak i w

kwocie ryczałtu w wysokości 25% limitu przy braku rachunku - nie przysługuje

pracownikowi, gdy pracodawca (lub strona zagraniczna) zapewnia pracownikowi

"bezpłatny nocleg".

Łączna analiza przedstawionych powyżej przepisów - w ocenie

powiększonego składu Sądu Najwyższego zawarta w uchwale z dnia 12 czerwca

2014 r. - pozwala na sformułowanie następujących wniosków szczegółowych:

- pojęcia "odpowiednie miejsce do spania" i "bezpłatny nocleg" nie mogą być

utożsamiane (zamiennie traktowane), a wręcz odwrotnie - użycie różnych

sformułowań w przepisach prawa oznacza, że są to różne pojęcia;

- zasadniczo prawodawca odnosi pojęcie "noclegu" do usługi hotelarskiej

(motelowej; pośrednio także do noclegu opłaconego w cenie karty okrętowej lub

promowej), o czym świadczy nie tylko zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej

rachunkiem hotelowym (za usługi hotelarskie), ale także wysokość ustalonych

limitów;

- usługa hotelarska obejmuje szerszy zakres świadczeń niż tylko

udostępnienie "miejsca do spania", w szczególności możliwość skorzystania z

toalety, prysznica, przygotowania gorących napojów itp., a także (ewentualnie)

zapewnienie wyżywienia, co powoduje obniżenie diety;

- brak przedstawienia rachunku za usługi hotelarskie oznacza, że pracownik

nie korzystał z hotelu (wzgląd na racjonalnego prawodawcę, który to przewidział);

wówczas zwrot kosztów noclegu zostaje ograniczony do 25% limitu stanowiącego

ryczałt za koszty realnie ponoszone w czasie podróży, bez korzystania z usług

hotelowych;

- istota "ryczałtu" jako świadczenia kompensacyjnego (w tym wypadku

przeznaczonego na pokrycie kosztów noclegu) polega na tym, że świadczenie

wypłacane w takiej formie z założenia jest oderwane od rzeczywistego poniesienia

kosztów i nie pokrywa w całości wszystkich wydatków z określonego tytułu (bo nie

są one udokumentowane); w zależności od okoliczności konkretnego przypadku

15

kwota ryczałtu - która jako uśredniona i ujednolicona ustalona jest przez

prawodawcę - pokryje więc pracownikowi koszty noclegowe w wymiarze mniejszym

albo większym niż faktycznie przez niego poniesione.

Prowadzi to do ogólnego wniosku, że zapewnienie przez pracodawcę

pracownikowi (kierowcy wykonującemu przewozy w międzynarodowym transporcie

drogowym) odpowiedniego miejsca do spania w kabinie samochodu ciężarowego,

czyli wyposażenie samochodu w odpowiednie urządzenia (leżankę, klimatyzację,

ogrzewanie itp.) pozwala na wykorzystanie przez kierowcę w samochodzie

dobowego (dziennego) odpoczynku, przy spełnieniu warunków określonych w art. 8

ust. 8 rozporządzenia nr 561/06; natomiast nie oznacza zapewnienia mu przez

pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r.

Taki stan rzeczy uprawnia pracownika do otrzymania od pracodawcy zwrotu

kosztów noclegu, co najmniej na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1

lub 2 tego rozporządzenia.

Aktualny pozostaje też pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

1 kwietnia 2011 r. (II PK 234/10, OSNP 2012 nr 9-10, poz. 119), zgodnie z którym

zwiększone koszty utrzymania kierowcy w czasie wykonywania zadań poza

miejscem zamieszkania powinny być rekompensowane, choćby przez analogiczne

stosowanie rozporządzeń o podróżach służbowych. Stanowisko to zostało

wyrażone w stanie faktycznym, w którym prawo do ryczałtu za nocleg nie zostało

przez pracodawcę uregulowane w regulaminie wynagradzania albo w układzie

zbiorowym pracy (nie wynikało też z wiążącej strony umowy o pracę). Pogląd ten

miałby też zastosowanie w sytuacji, gdy w regulaminie wynagrodzenia

obowiązującym u pracodawcy wyraźnie zastrzeżono, że pracownikom nie

przysługuje ryczałt za noclegi. Stosowanie § 9 ust. 1-4 rozporządzenia z dnia 19

grudnia 2002 r. związane jest z poddaniem kwestii dotyczącej zapłaty za noclegi

zasadzie wyrażonej w art. 9 § 2 k.p.

Dotychczasowe rozważania są wystarczająca podstawą do uwzględnienia

wniosku powoda o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, dlatego na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w

związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

16