III CSK 29/14

Sygn. akt III CSK 29/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa Instytutu […] Polskiej

Akademii Nauk w K.

przeciwko N. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 października 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od N. G. na

rzecz Instytutu […] Polskiej Akademii Nauk w K. kwotę 69.550,79 zł z ustawowymi

odsetkami od kwot wskazanych w sentencji wyroku; umorzył postępowanie w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że strony

łączyła umowa najmu lokali użytkowych położonych w K. przy ul. S. 9, zawarta w

dniu 28 grudnia 2007 r. Pozwany nie spełniał w umówionym terminie świadczeń

wynikających z tej umowy, wobec czego powód umowę wypowiedział. Pozwany nie

wydał zajmowanych pomieszczeń i nie uiszczał na rzecz powoda należności

z tytułu zajmowania lokalu. Władanie lokalami bez tytułu prawnego w ocenie Sądu

Okręgowego uprawniało powoda do domagania się od pozwanego, pozostającego

od chwili wypowiedzenia umowy w złej wierze, zapłaty wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z lokali, na podstawie art. 224-226 k.c. w związku z art.

230 k.c. Wysokość tego wynagrodzenia odpowiada wysokości czynszu jaki

otrzymałby właściciel lokalu gdyby wynajął lokal, a zatem, w okolicznościach

sprawy, wysokości dotychczasowego czynszu. Uwzględniając wysokość tego

czynszu oraz należność za media za okres od lipca do listopada 2010 r., Sąd

Okręgowy zasądził na rzecz powoda dochodzoną ostatecznie kwotę 69.550,79 zł,

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dat wezwań do zapłaty.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanego i uznając ją za

częściowo uzasadnioną, Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 3 lipca 2012 r. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda

kwotę 1.433,55 zł z ustawowymi odsetkami, oddalił powództwo i apelację w

pozostałych częściach i orzekł o kosztach procesu w obu instancjach. Sąd

Apelacyjny wskazał na wadliwość przyjętej przez Sąd pierwszej instancji podstawy

prawnej dochodzonego roszczenia o zapłatę. Rozważając możliwe podstawy

prawnomaterialne tego roszczenia, Sąd wskazał na art. 471 k.c., zwrócił jednak

uwagę, że powód nie powoływał się na uszczerbek w postaci straty lub

nieosiągniętych korzyści z powodu nieoddania mu przez pozwanego, po ustaniu

umowy, przedmiotu najmu, zatem taka szkoda nie została przez niego w toku

postępowania wykazana. Nie znalazł też Sąd podstaw do uwzględniania

3

powództwa na podstawie art. 405 k.c. W ocenie Sądu powództwo było natomiast

uzasadnione w zakresie dochodzonych należności za wywóz śmieci za okres

siedmiu miesięcy w łącznej kwocie 1.096,55 zł oraz w zakresie kwoty 482 zł

stanowiącej skapitalizowane odsetki za opóźnienie w zapłacie kwot 2.245 zł

i 21.373,49 zł, stąd też ostatecznie zasądzeniu podlegała kwota 1.433,55 zł.

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2013 r., Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony

wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach

procesu (pkt 1.) oraz w części orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego

(pkt 3) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego. Za nietrafne uznał rozważania Sądu podejmujące próbę usytuowania

żądania w płaszczyźnie wzbogacenia pozwanego i zubożenia powoda tylko już z tej

przyczyny, że niewątpliwie miało miejsce naruszenie obowiązku kontraktowego. Za

uzasadnione uznał zarzuty procesowe skargi kasacyjnej, co czyniło uzasadnionym

także zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 471 k.c. w związku z art. 675 § 1

k.c., przez jego niezastosowanie. Sąd Najwyższy zakwestionował stanowisko o

niewykazaniu szkody przez powoda.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 30 października 2013 r.,

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że oddalił

powództwo ponad kwoty wymienione w punkcie 1 wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 3 lipa 2012 r., wraz z odsetkami oraz w punkcie III w ten sposób, że w miejsce

kwoty 9 021 zł zasądził kwotę 3 645 zł oraz zniósł między stronami koszty

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego. Wskazał, że powód domagał się

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, czyli roszczenia

uzupełniającego przysługującego właścicielowi rzeczy. Powództwo o te roszczenia

należało oddalić, albowiem powód nie był właścicielem nieruchomości. Jest nim

Polska Akademia Nauk. Twierdzenia powoda o poniesieniu szkody i

bezpodstawnym wzbogaceniu pozwanego wobec powoda pojawiły się dopiero w

odpowiedzi na apelację pozwanego. Oparcie powództwa na tych faktach było

niedopuszczalne z uwagi na treść art. 47912

§ 1 k.p.c. i art. 383 k.p.c. Takiej ocenie

nie sprzeciwiała się wykładnia prawa, której dokonał Sąd Najwyższy w wyroku

uchylającym sprawę do ponownego rozpoznania.

4

Skarga kasacyjna powoda została oparta na obu podstawach określonych

w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania

skarżący zarzucił obrazę art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 385 k.p.c., art. 386

§ 1 k.p.c., art. 383 k.p.c., art. 187 § 1 k.p.c. oraz art. 39820

k.p.c., a w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 471 w zw. z art. 675 § 1 k.c.

W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego

zmianę i oddalenie apelacji pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania strona powodowa

kwestionowała ocenę Sądu Apelacyjnego, że przedmiotem pozwu nie było

roszczenie odszkodowawcze. Wymagało to w pierwszym rzędzie zbadania treści

pozwu. Nie ulega wątpliwości, że strona powodowa w uzasadnieniu pozwu

wskazała wyraźnie, że wypowiedziała umowę najmu bez zachowania terminów

wypowiedzenia i pozwany zajmuje wynajmowane wcześniej pomieszczenia bez

tytułu prawnego. W tej sytuacji strona powodowa nalicza pozwanemu

wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości w takiej samej

wysokości, w jakiej pozwany opłacał czynsz najmu przed wypowiedzeniem umowy.

Strona powodowa wskazała także, że w innych procesach dochodziła już od

pozwanego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z wynajmowanych mu

wcześniej pomieszczeń, a ponieważ pozwany uchyla się nadal od płatności za

bezumowne korzystanie z nieruchomości strona powodowa domaga się w ramach

nowego powództwa takiego wynagrodzenia za kolejne trzy miesiące, tj. za okres od

grudnia 2010 r. do lutego 2011 r. Na tej podstawie Sąd Okręgowy zakwalifikował

roszczenie strony powodowej jako żądanie zasądzenia wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie przez pozwanego z nieruchomości lokalowych, które

wcześniej wynajmował. Roszczenie to uznał za uzasadnione na podstawie art. 224-

226 k.c. Wymaga także podkreślenia, że strona powodowa w pozwie nie twierdziła,

że na skutek działania pozwanego doznała szkody. Sąd Apelacyjny wskazał

zasadnie, że strona powodowa po raz pierwszy podniosła, że poniosła szkodę oraz

że pozwany pozostaje bezpodstawnie wzbogacony jej kosztem w odpowiedzi na

apelację pozwanego. Trafna była ocena Sądu Apelacyjnego, że na tym etapie

5

postępowania zmiana żądania pozwu nie była dopuszczalna zarówno z uwagi na

treść art. 383 k.p.c., jak i ograniczenie wynikające z obowiązującego wówczas art.

47914

§ 2 k.p.c.

Uwzględniając treść pozwu i czynności procesowych dokonanych przez

stronę powodową w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji, należy

podzielić także stanowisko Sądu Apelacyjnego, że do zakończenia tego etapu

postępowania strona powodowa nie domagała się zasądzenia dochodzonej przez

nią kwoty tytułem odszkodowania. Strona powodowa w skardze kasacyjnej

bezzasadnie zarzuciła, że nie sprzeciwiało się to potrzebie rozpoznania takiego

żądania, skoro w pozwie wskazała jedynie wysokość dochodzonej kwoty

i podstawę faktyczną żądania. Jak już wyżej wskazano, strona powodowa

w pozwie wskazała także wyraźnie, że domaga się wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie przez pozwanego z wynajmowanych mu wcześniej pomieszczeń.

Konstrukcja takiego roszczenia różni się wyraźnie od roszczenia

odszkodowawczego, chociaż każde z nich jest roszczeniem pieniężnym,

a wysokość odszkodowania i wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy

może być zbliżona. Są to jednak roszczenia wynikające z odrębnych reżimów

odpowiedzialności, oparte na innych zasadach i w związku z tym w świetle art. 187

§ 1 k.p.c. powinnością powoda było odpowiednie sprecyzowanie na jakiej

podstawie ma być oparta odpowiedzialność pozwanego. Treść pozwu wskazywała

na dochodzenie przez stronę powodową roszczenia opartego o przepisy prawa

rzeczowego, czego potwierdzeniem była ocena dokonana przez Sąd pierwszej

instancji, wyrażona poprzez wskazanie podstawy uwzględnienia powództwa.

Z kolei Sąd Apelacyjny przy pierwszym rozpoznaniu apelacji odniósł się do oceny

zasadności roszczenia w ramach odpowiedzialności odszkodowawczej z uwagi na

stanowisko strony powodowej przedstawione w odpowiedzi na apelację.

Po dokonaniu oceny, że strona powodowa nie będąc właścicielem rzeczy nie była

legitymowana do dochodzenia wynagrodzenia za jej bezumowne korzystanie,

stwierdził, iż strona powodowa mogła dochodzić odszkodowania na podstawie

kontraktowej, jednakże nie wykazała, aby doznała szkody. Nie oznacza to,

że w ocenie Sądu Apelacyjnego roszczenie odszkodowawcze zostało zgłoszone

w pozwie. Podobnie należy ocenić stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy

6

w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 kwietnia 2013 r., w którym Sąd Najwyższy

przywołując stanowisko Sądu Apelacyjnego o możliwości skutecznego oparcia

roszczenia pieniężnego strony powodowej na podstawie przepisów

o odpowiedzialności kontraktowej, zakwestionował ocenę Sądu Apelacyjnego

o braku szkody. Przy ponownym rozpoznaniu apelacji Sąd drugiej instancji, z uwagi

na brzmienie art. 39820

k.p.c., był związany oceną Sądu Najwyższego, że w świetle

dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych strona powodowa mogła dochodzić

odszkodowania i na skutek działań pozwanego doznała szkody. Wbrew twierdzeniu

skarżącego Sąd Apelacyjny nie stwierdził, aby strona powodowa nie poniosła

szkody. Przyjął jedynie zasadnie, że związanie w tym zakresie, wynikające

z dokonanej przez Sąd Najwyższy wykładni prawa, nie wykluczało dokonania

przez Sąd Apelacyjny oceny, jakie roszczenie faktycznie było przedmiotem żądania

pozwu. Zarzut naruszenia art. 398.20 k.p.c. oraz pozostałe zarzuty wypełniające

podstawę naruszenia przepisów postępowania były zatem nieuzasadnione.

Przechodząc do oceny podstawy materialnoprawnej skargi kasacyjnej należy

podkreślić, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 kwietnia 2013 r. stwierdził,

że w procesie o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy

legitymacja czynna przysługuje jedynie właścicielowi rzeczy. Wobec prawidłowej

oceny Sądu Apelacyjnego, że z takim żądaniem wystąpiła strona powodowa i nie

dochodziła roszczenia odszkodowawczego, zarzut naruszenia art. 471 w zw. z art.

675 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie był nieuzasadniony.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 398.21

k.p.c.