IV KK 224/14

Sygn. akt IV KK 224/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Zabłocki (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Puszkarski

SSA del. do SN Jacek Błaszczyk

Protokolant Jolanta Grabowska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza

w sprawie G. P.

w przedmiocie wydania wyroku łącznego,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie, w dniu 9 stycznia 2015 r.,

kasacji, wniesionej - na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. - przez Rzecznika Praw

Obywatelskich, na korzyść skazanego,

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 czerwca 2012 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok w zaskarżonej części, to jest w

zakresie orzeczenia o połączeniu kar jednostkowych

wymierzonych wyrokami wymienionymi w pkt 7 i 8 części

opisowej wyroku łącznego i w tej części przekazuje sprawę

Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania;

2. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża

Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem łącznym z dnia 22 czerwca 2012 r., Sąd Okręgowy w P. orzekł w

przedmiocie wydania wyroku łącznego wobec G. P. skazanego następującymi

dwunastoma wyrokami:

1. Sądu Rejonowego z dnia 19 marca 2003 r., sygn. akt II K 116/03 za

przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 157 § 2 k.k. w

zw. z art. 11 § 2 k.k. popełnione w dniu 8 listopada 2002 roku na karę 2 lat

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 5 lat

próby oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k. na karę grzywny w liczbie 50 stawek po 10

zł. każda.

2. Sądu Rejonowego z dnia 29 maja 2003 r., sygn. akt II K 263/03 zmienionym

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 21 października 2003 r. sygn. akt VI Ka. 399/03

za przestępstwo z art. 280 § 1 k.k. popełnione w dniu 8 października 2002 roku na

karę 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na

okres 5 lat próby, którą następnie zarządzono do wykonania oraz na podstawie art.

33 § 2 k.k. na karę grzywny w liczbie 50 stawek po 10 zł. każda.

3. Sądu Rejonowego z dnia 11 lutego 2004 r. sygn. akt VII K 66/04 za

przestępstwo z art. 288 § 1 k.k. popełnione w dniu 26 grudnia 2003r. przy

zastosowaniu art. 58 § 3 k.k. na karę grzywny w liczbie 50 stawek po 10 zł. każda.

4. Sądu Rejonowego z dnia 2 marca 2004 r. sygn. akt VII K 136/04 za

przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w dniu 13 stycznia 2004 r. na karę 1

roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4

lat próby.

5. Sądu Rejonowego z dnia 28 czerwca 2004 r., sygn. akt VII K 670/04 za

przestępstwo z art. 178a § 2 k.k. popełnione w dniu 20 maja 2004 r. na karę

grzywny w liczbie 50 stawek po 10 zł. każda.

6. Sądu Rejonowego z dnia 4 października 2004 r. sygn. akt II K 329/04:

- za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. popełnione w dniu 6 czerwca 2004 roku na

karę 1 roku pozbawienia wolności oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k. na karę

grzywny w liczbie 50 stawek po 10 zł każda,

- za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. popełnione w dniu 6 czerwca 2004 roku na

karę 10 miesięcy pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 85 k.k. i art.

3

86 § 1 k.k. Sąd orzekł karę łączną 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności

warunkowo zawieszając wykonanie kary łącznej pozbawienia wolności na okres 3

lat próby.

7. Sądu Rejonowego z dnia 21 kwietnia 2005 r., sygn. akt II K 173/05:

- za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. popełnione w nieustalonym dniu miesiąca

września 2003 roku na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;

- za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w dniu 27/28 marca

2004 roku na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;

- za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w dniu 30 października 2004 roku

na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;

- za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w dniu 17/18 września 2004 roku

na karę 1 roku pozbawienia wolności oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k. na karę

grzywny w liczbie 60 stawek dziennych po 10 zł każda przy czym na podstawie art.

85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. Sąd orzekł karę łączną 1 roku pozbawienia wolności.

8. Sądu Rejonowego z dnia 17 maja 2005 r., sygn. akt II K 124/05:

- za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w nieustalonym dniu września 2004

roku na karę 1 roku pozbawienia wolności,

- za przestępstwo z art. 279 § 1 k.k. popełnione w nocy z 9 na 10 listopada 2004

roku na karę 1 roku pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 85 k.k. i art.

86 § 1 k.k. Sąd orzekł karę łączną 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres5 lat próby, oraz na podstawie art. 33 § 2 k.k.

na karę grzywny w liczbie 60 stawek dziennych po 10 zł każda.

9. Sądu Rejonowego z dnia 30 czerwca 2005 r., sygn. akt II K 182/05, którym

na podst. art. 569 § 1 k.p.k., 85 k.k. i 86 § 1 k.k. połączył kary pozbawienia wolności

wymierzone wyrokami tegoż Sądu z dnia 19 marca 2003 r., sygn. akt II K 116/03 i z

dnia 29 maja 2003 r., sygn. akt II K 263/03, orzekając karę łączną 3 lat i 6 miesięcy

pozbawienia wolności.

10. Sądu Rejonowego z dnia 31 maja 2007 r., sygn. alt II K 65/07, za

przestępstwo z art. 62 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o

przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.) popełnione w dniu

28 lutego 2007 roku na karę 3 miesięcy pozbawienia wolności.

4

11. Sądu Rejonowego z dnia 20 października 2010 r., sygn. akt II K 1513/10, za

przestępstwo z art. 297 § 1 k.k. i art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art.

12 k.k. i w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w dniu 6 czerwca 2009 roku na karę 1

roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

12. Sądu Okręgowego z dnia 9 grudnia 2011 r. sygn. akt II K 31/11:

- za przestępstwo z art. 58 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu

narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.) w zw. z art. 12 k.k. popełnione w

okresie od nieustalonego dnia grudnia 2009 roku do nieustalonego dnia stycznia

2010 roku na karę 1 roku pozbawienia wolności;

- za przestępstwo z art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu

narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.) w zw. z art. 12 k.k. popełnione w

okresie od nieustalonego dnia maja 2010 roku do nieustalonego dnia lipca 2010

roku na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;

- za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw.

z art. 12 k.k. i w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w dniu 26 maja 2009 roku na karę

1 roku pozbawienia wolności.

W punkcie pierwszym zaskarżonego kasacją orzeczenia Sąd Okręgowy w P.

na zasadzie art. 569 § 1 k.p.k., art 85 k.k., art. 86 § 1 k.k. i art. 89 § 1a k.k. połączył

skazanemu G. P. wyroki opisane w punktach 7 i 8 i wymierzył mu karę łączną w

wymiarze 1 (jednego) roku i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności. Treść

pozostałych punktów tego orzeczenia nie wymaga zrelacjonowania w niniejszym

uzasadnieniu z uwagi na granice zaskarżenia wyznaczone w kasacji przez jej

autora, to jest Rzecznika Praw Obywatelskich. Dodać jedynie należy, że wyrok

łączny Sądu Okręgowego w P. z dnia 22 czerwca 2012 r. uprawomocnił się z dniem

4 lipca 2012 r., bowiem nie został zaskarżony zwykłym środkiem odwoławczym.

Jako prawomocny i kończący postępowanie w sprawie został on zaskarżony

kasacją wniesioną - na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. - na korzyść skazanego G. P.

przez Rzecznika Praw Obywatelskich, w części dotyczącej orzeczenia o karze

łącznej, zawartego właśnie w opisanym wyżej punkcie pierwszym tego wyroku.

Rzecznik zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie prawa

karnego materialnego, to jest art. 4 § 1 k.k., polegające na zastosowaniu przez Sąd

ustawy nowej i w konsekwencji wymierzeniu na podstawie art. 89 § 1a k.k. kary

5

łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności za zbiegające się przestępstwa, za

które wyrokami jednostkowymi orzeczono karę bezwzględnego pozbawienia

wolności (wyrok Sądu Rejonowego, sygn. II K 173/05) oraz karę pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania (wyrok Sądu Rejonowego,

sygn. akt II K 124/05), pomimo tego, że w czasie popełnienia zbiegających się

przestępstw obowiązywała ustawa względniejsza dla skazanego, gdyż przepis art.

89 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 8 czerwca 2010 r., wykluczał

możliwość orzeczenia w takiej sytuacji kary łącznej bezwzględnego pozbawienia

wolności.

W konkluzji, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie wyroku Sądu I

instancji w zaskarżonej części i umorzenie w tym zakresie postępowania o wydanie

wyroku łącznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna w zakresie zgłoszonego w niej zarzutu. Natomiast -

mając na uwadze zaprezentowane w niej poglądy prawne – niekonsekwentnie

został sformułowany jej wniosek końcowy.

Rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich wskazując, że wymierzenie w

zaskarżonym kasacją wyroku łącznym, w jego punkcie pierwszym, kary łącznej

pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia za zbiegające się

przestępstwa, popełnione przed dniem 8 czerwca 2010 r., za które wymierzono

karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jak i bez

warunkowego zawieszenia, stanowi rażące naruszenie art. 4 § 1 k.k. Stanowisko

takie było wielokrotnie wyrażane przez Sąd Najwyższy, m. in. w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 28 listopada 2013 r., sygn. akt I KZP 13/13 (OSNKW z

2013 r., z. 12, poz. 100) czy w wyroku z dnia 17 stycznia 2013 r., sygn. akt II KK

84/12 (OSNKW z 2013 r., z. 5, poz. 43).

Rzecznik Praw Obywatelskich słusznie wskazuje, iż w związku z wejściem w

życie w dniu 8 czerwca 2010 r. ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy -

Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny

wykonawczy, ustawy- Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 206, poz. 1589) wprowadzającej art. 89 § 1a k.k., ustawodawca stworzył w

nowej regulacji możliwość wymierzenia w wyroku łącznym kary łącznej

6

pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, obejmującej

jednostkowe skazania na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem

ich wykonania. Zgodnie jednak z jednolitym orzecznictwem Sądu Najwyższego,

prezentowanym w licznych judykatach, dyspozycja art. 89 § 1 k.k. przed dniem 8

czerwca 2010 r. wykluczała możliwość wymierzenia w wyroku łącznym kary

bezwzględnego pozbawienia wolności, powstałej z połączenia kar orzeczonych z

warunkowym zawieszeniem ich wykonania i bez warunkowego zawieszenia ich

wykonania (zob. szerzej np. uchwałę z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01, OSNKW

z 2001 r., z. 5-6, poz. 41).

Możliwość wymierzenia kary łącznej w wyroku łącznym na podstawie art. 89

§ 1a k.k., czyli w postaci bezwzględnej kary pozbawienia wolności przy łączeniu

skazań za zbiegające się przestępstwa, w których wymierzono kary pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania (oraz przy zastosowaniu

rozumowania a maiore ad minus - skazań za zbiegające się przestępstwa na kary

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania oraz kary

pozbawienia wolności o tzw. bezwzględnym charakterze), obejmuje – zgodnie z art.

4 § 1 k.k. – te skazania, które dotyczą przestępstw popełnionych po dniu 7 czerwca

2010 r. Jak już wyżej wskazano, przed wejściem w życie art. 89 § 1a k.k., to art. 89

§ 1 k.k. stanowił ewentualną podstawę do orzekania kary łącznej w wyroku łącznym

w razie skazania za zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania, ale

jedynie przez orzeczenie kary łącznej z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.

Tak więc, stan prawny obowiązujący przed wejściem w życie ustawy z dnia 5

listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania

karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 206, poz. 1589) był w rozważanym tu

aspekcie zdecydowanie bardziej korzystny od wprowadzonych w życie z dniem 8

czerwca 2010 r. nowych reguł łączenia kar pozbawienia wolności w wyroku

łącznym. Ustawa obowiązująca poprzednio była zatem „względniejsza” dla sprawcy

(w rozumieniu art. 4 § 1 k.k.) od ustawy nowej. W sposób pełniejszy argumentacja,

która legła u podstaw kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich,

zaprezentowana została w uzasadnieniach wymienionych wyżej judykatów Sądu

7

Najwyższego, zamieszczonych w powszechnie dostępnych publikatorach. W

konsekwencji, nie zachodzi rzeczowa potrzeba powtarzania jej w tym miejscu w tej

rozszerzonej formie.

Podsumowując, stwierdzić należy, że stosując w prawidłowy sposób art. 4 §

1 k.k. w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego, sąd winien rozważyć

„względność” ustaw przy porównaniu stanu normatywnego z daty orzekania w

przedmiocie wydania wyroku łącznego oraz stanu normatywnego z czasu

popełnienia każdego z przestępstw wchodzących w skład zbiegu. Prowadzi to do

wniosku, że - uwzględniając kierunek zmian wprowadzonych w ustawie z dnia 5

listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania

karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy

oraz niektórych innych ustaw - przyjąć należy, iż jeśli choć jedno z przestępstw

wchodzących w skład realnego zbiegu, za które orzeczono kary pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania i bez warunkowego zawieszenia

wykonania, zostało popełnione przed wejściem w życie tej ustawy, należy

stosować, jako względniejszy, Kodeks karny w brzmieniu sprzed dnia 8 czerwca

2010 r.

Uwzględniając realia związane z datami przestępstw popełnionych przez G.

P. (a opisanych w pkt 7 i 8 części wstępnej wyroku łącznego) i wymierzonymi mu

za te występki tzw. karami jednostkowymi, które następnie zostały objęte wyrokiem

łącznym w jego zaskarżonej części, należało uwzględnić wniesioną - na korzyść

tego skazanego – przez Rzecznika Praw Obywatelskich kasację i uchylić wyrok

łączny w tym zakresie. W konsekwencji jednak, sprawę należało przekazać do

ponownego rozpoznania właściwemu sądowi. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy

sąd ten będzie związany zapatrywaniami prawnymi przedstawionymi w niniejszym

uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.).

Oznacza to, że w wypadku, gdy skład orzekający dojdzie do wniosku, iż

podlegające łączeniu kary mogą być sprowadzone do kary łącznej w rozmiarze nie

przekraczającym 2 lat pozbawienia wolności (wymaga to oceny współmierności

kary łącznej przez pryzmat dyrektyw sądowego wymiaru kary oraz uwzględnienia

okoliczności wymienionych w art. 571 § 1 k.p.k., gdyż z punktu widzenia

teoretycznego, przy zastosowaniu zasady absorpcji, czysto matematyczne

8

względy, w powiązaniu z treścią art. 86 § 1 k.k., nie stoją temu na przeszkodzie), a

nadto zachodzą pozostałe przesłanki określone w art. 69 k.k., wówczas

wymierzenie kary łącznej w wyroku łącznym będzie możliwe. W wypadku, gdy Sąd

Rejonowy doszedłby do odmiennych wniosków, będzie zobowiązany do umorzenia

postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego, pomimo tego, że

zbiegające się przestępstwa pozostawały w konfiguracji czasowej odpowiadającej

warunkom określonym w art. 85 k.k. (zob. szerzej uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01).

Sprawę po uchyleniu zaskarżonego wyroku jedynie w części obejmującej

rozstrzygnięcie z jego pkt 1 należało przekazać do ponownego rozpoznania w I

instancji nie Sądowi Okręgowemu (pomimo tego, że to wyrok tego Sądu uległ

częściowemu uchyleniu), ale Sądowi Rejonowemu, z tego powodu, że właściwość

funkcjonalną Sądu Okręgowego przy wydawaniu pierwotnego wyroku łącznego

kształtowała potrzeba rozważenia objęcia tym wyrokiem także i skazania G. P.

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II K 31/11,

wymienionym w pkt 12 części wstępnej wyroku łącznego (art. 569 § 2 k.p.k.).

Obecnie, w związku z granicami zaskarżenia zakreślonymi w kasacji i

odpowiadającymi im granicami uchylenia wyroku łącznego, właściwość do

orzekania reguluje już nie przepis art. 569 § 2 k.p.k., ale art. 569 § 1 k.p.k. Zgodnie

z tym ostatnim przepisem właściwym do rozpoznania sprawy w I instancji jest zaś

Sąd Rejonowy.

O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy

rozstrzygnął zgodnie z treścią art. 638 k.p.k.-