V CSK 127/14

Sygn. akt V CSK 127/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa "B." S.A. w S.

przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Inżynieryjnych "P.- A." S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 września 2013 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.417 (pięć

tysięcy czterysta siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Strona powodowa - „B.” S.A. domagała się zasądzenia od strony pozwanej -

„P.-A.” S.A. kwoty 616.009 zł z odsetkami stanowiącej część wynagrodzenia za

dostarczone prefabrykaty zbrojeniowe. Sąd Okręgowy uwzględnił w całości

żądanie powódki (w nakazie zapłaty), a po wniesieniu zarzutów przez stronę

pozwaną, uchylił ten nakaz i oddalił powództwo po dokonaniu następujących

ustaleń.

W dniu 21 września 2008 r. strony zawarły umowę dostaw prefabrykatów

zbrojeniowych, przeznaczonych na prowadzoną przez stronę pozwaną budowę

(k. 37-42 akt). W toku wykonywania umowy powódka wezwała pozwaną do

ustanowienia zabezpieczenia do kwoty 1 500 000 zł przez złożenie gwarancji

(bankowej, ubezpieczeniowej), akredytywy dokumentowej lub innego realnego

zabezpieczenia pod rygorem odstąpienia od umowy odnośnie do dalszych partii

dostaw. Pozwana odmówiła ustanowienia zabezpieczenia, wyjaśniając, że nie

pozostaje w opóźnieniu z bieżącymi płatnościami. W związku z tym powódka

odstąpiła od umowy dostawy na podstawie art. 612 k.c. w zw. z art. 552 k.c.

(oświadczenie z dnia 25 lutego 2011 r.) w zakresie niewykonanych jeszcze

dostaw elementów budowlanych. Oświadczenie to strona pozwana (odbiorca

elementów) uznała za nieskuteczne i obliczyła odpowiednie (dwie) kary umowne,

które miały obciążać powódkę w wysokości 287.745,19 zł. Twierdziła też,

że poniosła szkodę (w wysokości 403.763,49 zł), obejmującą równowartość

zapłaconej ceny innemu dostawcy takich samych materiałów po zawarciu z nim

umowy z dnia 30 kwietnia 2011 r. Należności z tytułu kar umownych

i odszkodowania zostały następnie objęte oświadczeniem o potrąceniu w pełnym

zakresie z wierzytelnościami powódki o zapłatę.

W ocenie Sądu Okręgowego, nie wystąpiły podstawy do odstąpienia od

umowy z dnia 21 września 2009 r., zarówno w świetle art. 552 k.c., jak i w oparciu

o postanowienie § 7 ust. 2 i § 7 ust. 3 umowy, tj. ex lege i ex contractu. Na dzień

złożenia oświadczenia o odstąpieniu nie istniało zagrożenie kontynuacji działalności

pozwanej spółki, wskaźniki płynności były zadowalające, spółka miała dodatni

kapitał własny, nie było zagrożenia co do jej wypłacalności i zwłoki w dokonywaniu

3

płatności, nie zachodziły też okoliczności uzasadniające jej upadłość.

Wprawdzie sytuacja tej spółki uległa pogorszeniu w toku obowiązywania umowy,

co mogło powodować chwilowe opóźnienie w płatnościach, jednakże spadki

i wzrosty kondycji finansowej podmiotów gospodarczych są zjawiskiem normalnym

w gospodarce rynkowej.

W wyniku dokonywania skutecznego potrącenia przez stronę pozwaną

nastąpiło pełne skompensowanie wierzytelności dochodzonej w pozwie

i przedstawionej do potrącenia (art. 498 k.c.).

Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo apelację strony powodowej i zasądził

od pozwanej na rzecz apelującej kwotę 287.745,19 zł z odsetkami, oddalił

powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego.

Przyjął, że intencją powódki było odstąpienie od umowy dostawy na podstawie art.

552 k.c., a nie w oparciu o postanowienia § 7 pkt 2 i § 7 pkt 3 umowy z dnia

21 marca 2008 r. Odstąpienie to okazało się jednak nieskuteczne, bowiem nie

wystąpiła przewidziana w art. 552 k.c. przesłanka w postaci ukształtowania się

stanu majątku pozwanej w taki sposób, że było wątpliwe, czy zapłata ceny za

część rzeczy, które mają być dostarczone pozwanej, nastąpi w terminie

wynikającym z umowy. Wprawdzie sytuacja finansowa pozwanej uległa

pogorszeniu w 2010 r., ale należało brać pod uwagę wartość majątku pozwanej,

wielkość jej obrotów finansowych, wielkość kapitałów i te elementy nie uzasadniały

wniosku o istnieniu „obiektywnie realnego zagrożenia płatności na rzecz powódki”.

Nie bez znaczenia była też wielkość należności za przyszłe dostawy.

Pozwana miała płynność finansową, zdolność kredytową, nadal prowadzi rozległą

działalność gospodarczą.

Po stronie pozwanej nie powstały roszczenia z tytułu kar umownych (§ 7 ust.

2 i ust. 3 umowy), ponieważ powódka jako podstawę odstąpienia od umowy

wskazywała art. 552 k.c. Składając takie oświadczenie (nieskutecznie w świetle

tego przepisu), powódka zaprzestała w istocie wykonywania umowy i „doprowadziła

w rezultacie do jej wygaszenia w części niewykonanej”. W konsekwencji powinna

odpowiadać za szkodę spowodowaną taką sytuacją, obejmującą należności

4

zapłacone przez stronę pozwaną innemu kontraktowi za dostarczone, podobne

materiały budowlane (prefabrykaty zbrojeniowe) według ceny określonej brutto

(z podatkiem VAT). Należne pozwanej odszkodowanie 328.263 zł powinno być

zatem objęte zarzutem potrącenia (art. 498 k.c.), co prowadziło w konsekwencji do

pomniejszenia dochodzonej przez powódkę kwoty do sumy 287.745 zł (pkt I wyroku

Sądu Apelacyjnego).

W skardze kasacyjnej strony powodowej, dotyczącej kwoty odszkodowania

(328.263 zł), podnoszono zarzut naruszenia art. 552 k.c. i art. 361 k.c. Skarżący

wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie - o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zakresie oddalającym powództwo (pkt I.3) i rozpoznanie

istoty sprawy przez zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kwoty 328.263 zł

jako reszty należności za dostarczony towar.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku z tym, że w skardze kasacyjnej podniesiono jedynie zarzuty

naruszenia prawa materialnego, ocena ich zasadności może być dokonywana na

podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti (art. 3933

§ 3 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie ma interpretacja art. 552

k.c. w zw. z art. 612 k.c. Strony wiązała kilkuletnia umowa dostawcy prefabrykatów

zbrojeniowych niezbędnych stronie pozwanej (odbiorcy dostaw) do wykonywania

własnych robót budowlanych. Strona powodowa powołała się na przepis art. 552

k.c. (w zw. z art. 512 k.c.) i Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że takiej podstawy

odstąpienie od umowy dostawy nie wyłączają postanowienia umowy

z 12 września 2009 r., przewidujące także odpowiednie przyczyny wykonania

podobnego uprawnienia przez jedną ze stron (§ 8 umowy).

W sprawie chodzi o drugą, ogólniejszą przesłankę skorzystania

z uprawnienia do odstąpienia od umowy przez dostawcę rzeczy, tj. takie

ukształtowanie się stanu majątkowego dłużnika (odbiorcy), które powoduje

wątpliwości co do możliwości zapłaty przez zobowiązanego w terminie za część

rzeczy (partie dostaw) dostarczanych w przyszłości przez dostawcę. Wątpliwości

takie dotyczą zatem jedynie tej postaci nienależytego wykonania zobowiązania

5

(art. 471 k.c.). Trzeba przyjąć, że nie ma znaczenia przyczyna wspomnianej zmiany

(ukształtowania) stanu majątkowego strony zobowiązanej do zapłaty, nie ma też

znaczenia to, czy stronie uprawnionej znany był ten stan w chwili zawierania

umowy (por. jednak np. art. 490 § 2 k.c.). Przepis art. 552 k.c. ma bowiem na celu

eliminację dodatkowego ryzyka dla wierzyciela, jakie pojawiło się w związku

ze zmianą stanu majątkowego dłużnika (odbiorcy rzeczy) w toku trwania stosunku

obligacyjnego.

„Stan majątkowy” zobowiązanego powinien być, oczywiście, oceniany

w chwili wykonania uprawnienia kształtującego. Dla skuteczności odstąpienia

od umowy na podstawie art. 552 k.c. nie ma zatem znaczenia pozytywna

zmiana stanu majątkowego zobowiązanego już po złożeniu oświadczenia,

w szczególności nie może on tworzyć podstawy domniemania faktycznego, zgodnie

z którym w chwili złożenia oświadczenia o odstąpieniu nie było uzasadnionych

podstaw do takiego odstąpienia (nie wystąpiło zagrożenie terminowości zapłaty).

Formuła „stanu majątkowego” oznacza, że trzeba mieć na uwadze w ogóle

wszystkie elementy komponujące majątek zobowiązanego (niezależnie od jego

statusu prawnego). Pozostająca wątpliwość odnośnie do terminowego wykonania

zobowiązania oznacza prawdopodobieństwo zagrożenia tego terminu

przez zobowiązanego, przy czym pod uwagę należy brać jedynie realne

prawdopodobieństwo usprawiedliwione okolicznościami danej sprawy, pamiętając

o możliwości fluktuacji elementów majątkowych zobowiązanego w badanym

okresie gospodarczym.

Niekorzystna zmiana „stanu majątkowego” zobowiązanego powinna nastąpić

w okresie trwania stosunku obligacyjnego (wykonywania umowy sprzedaży lub

dostawy). Pojawia się kwestia charakteru (rodzaju) takiej zmiany i określenia

(selekcji) jej miarodajnych symptomów.

Niewątpliwie w grę powinny wchodzić zmiany odpowiednio trwałe

a nie chwilowe. Należałoby odpowiednio relatywizować zmianę majątku

zobowiązanego do rozmiaru jego zadłużenia wobec uprawnionego dostawcy.

Niekorzystne zmiany majątkowe nie muszą jednak oznaczać stanu

niewypłacalności, wysokiego prawdopodobieństwa niewypłacalności dłużnika lub

6

zaprzestania płacenia długów. Jeżeli ustawodawca łączy odpowiednie skutki

prawne, powstające w ramach stosunku obligacyjnego, ze stanem upadłości

dłużnika, to z reguły daje temu wyraz w odpowiednim przepisie (por. np. art. 458

k.c.). Pogorszenie stanu majątkowego dłużnika powinno jedynie usprawiedliwiać

prognozę, że pojawił się stan realnego zagrożenia płatności za dostawy w terminie

w odniesieniu do niedostarczonych jeszcze rzeczy (partii towarów). O takim

realnym zagrożeniu może świadczyć poważne pogorszenie majątku dłużnika

w relacji do możliwego poziomu zadłużenia dłużnika o charakterze trwałym,

przynajmniej w okresie do czasu zakończenia stosunku obligacyjnego stron.

Innymi słowy, przewidziany w art. 552 k.c. stan majątkowy kupującego (dostawcy),

uzasadniający skuteczne odstąpienie przez sprzedającego (dostawcę) od umowy,

powinien stwarzać realne i poważne zagrożenie terminowej zapłaty za rzeczy,

które mają być jeszcze dostarczone w wykonaniu umowy.

W rozpoznawanej sprawie powód zachował wymaganą przez przepis art.

552 k.c. sekwencję zdarzeń (wstrzymanie się z dostawą, żądanie od pozwanego

udzielenia zabezpieczenia, złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy

z powołaniem się na ten przepis). Sądy meriti prawidłowo oceniły to, czy w dniu

złożenia tego oświadczenia powód mógł mieć uzasadnione wątpliwości co do

zachowania terminu zapłaty odnośnie do dalszych partii dostarczanych elementów

budowlanych. Dokonał mianowicie szczegółowej analizy stanu majątkowego

pozwanego w tym okresie, nie dostrzegając jednak symptomów niewypłacalności

(ewentualnej upadłości) strony pozwanej. Wskazał natomiast na ogólną wartość

majątku pozwanej, wielkość jej obrotów finansowych, wielkość kapitałów,

skalę należności strony powodowej za przyszłe dostawy, płynność finansową

i fakt prowadzenia rozległej działalności gospodarczej (por. s. 16 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku). Analiza takich aspektów stanu majątkowego pozwanej nie

mogła uzasadniać wniosku, że powstał - jak trafnie przyjął Sąd drugiej instancji -

stan realnego zagrożenia terminu w dokonaniu zapłaty za dalsze partie dostaw

elementów budowlanych. W tej sytuacji fakt obniżenia tzw. wiarygodności

ubezpieczeniowej (kredytowej), sygnalizowany przez ubezpieczyciela należności

przysługujących stronie powodowej, nie mógł mieć zasadniczego znaczenia i nie

podważa ostatecznych ocen Sądów meriti w rozważanym zakresie.

7

Z tych przyczyn należało uznać zarzut naruszenia art. 552 k.c. za

nieuzasadniony.

Podatek od towarów i usług (VAT) stanowi oczywiście element cenotwórczy

i może tym samym decydować o rozmiarze poniesionej szkody (art. 361 § 2 k.c.).

Z ustaleń faktycznych wynika, że strona pozwana nowemu kontrahentowi

(dostawcy) uiściła za dostarczone elementy budowlane cenę brutto (z podatkiem

VAT). Skoro strona powodowa nie wykazała, aby po stronie pozwanej istniały

ustawowe podstawy do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego i aby

strona pozwana istotnie taką różnicę podatku ostatecznie odliczyła, to nietrafny

okazał się również zarzut naruszenia art. 361 § 2 k.c.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

strony powodowej (art. 39814

k.p.c.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 98 § 1 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).