V CSK 180/14

Sygn. akt V CSK 180/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa P. Funduszu Inwestycyjnego Otwartego

w W.

przeciwko Y. S.A. w H.

o stwierdzenie nieważności uchwał ewentualnie o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 września 2013 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód – P. Funduszu Inwestycyjnego Otwartego wystąpił przeciwko

pozwanej „Y.” SA o stwierdzenie nieważności dwóch uchwał (nr 2 i nr 19),

podjętych przez Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy (WZA) w dniu 21 czerwca

2012 r. Zgłoszono też ewentualne żądanie o uchylenie wspomnianej uchwały nr 19.

Żądanie nieważności obu uchwał wywodzono z faktu naruszenia przez nie art. 404

§ 1 k.s.h. w zw. z art. 401 § 1 k.s.h. (ujęcie w porządku dziennym WZA

z naruszeniem terminu żądania uzupełnienia tego porządku, przewidzianego w art.

401 § 1 k.s.h. i w ten sposób naruszenie art. 404 § 1 k.s.h.). Dla uzasadnienia

żądania ewentualnego wskazywano na to, że uchwała nr 19 jest sprzeczna

ze statutem pozwanej spółki, z dobrymi obyczajami oraz ma na celu pokrzywdzenie

powoda (akcjonariusza).

Sąd Okręgowy stwierdził nieważność uchwał objętych pozwem po ustaleniu

następującego stanu faktycznego.

Pozwana należy do spółek publicznych, powód jest instytucją finansową

(funduszem inwestycyjnym), posiadaczem akcji okazicielskich pozwanej Spółki,

reprezentujących wartość 25,68% kapitału zakładowego. Na walnym zgromadzeniu

powód rejestruje 10% ogólnej liczby głosów wynikających z posiadanych akcji.

W dniu 25 maja 2012 r. zwołano na dzień 21 czerwca 2012 r. WZA, a w dniu

9 czerwca 2012 r. zarząd pozwanej otrzymał od jednego z akcjonariuszy w trybie

art. 401 § 1 k.s.h. wniosek o umieszczenie w porządku obrad zwyczajnego WZA

nowych punktów, dotyczących podjęcia uchwały w sprawie podwyższenia kapitału

zakładowego pozwanej spółki z wyłączeniem prawa poboru akcji nowej emisji

dotychczasowych akcjonariuszy spółki oraz podjęcia uchwały w przedmiocie

zmiany statutu spółki w związku z podwyższeniem kapitału zakładowego oraz

zmiany w składzie rady nadzorczej (raport z dnia 1 czerwca 2012 r. nr 14/2012).

W dniu 21 czerwca 2012 r. odbyło się WZA, na którym podjęto m.in.

zaskarżone uchwały (nr 2 i nr 19); pełnomocnik powoda wraz z innymi

akcjonariuszami głosowali przeciwko tym uchwałom. Projekt uchwały nr 19

wraz z opinią zarządu pozwanej, sporządzoną w dniu 18 czerwca 2012 r.,

przedstawione zostały akcjonariuszom przez prezesa zarządu przed

3

przystąpieniem do głosowania nad tą uchwałą, pomimo że projekt ten nie został

wcześniej przedstawiony do zaopiniowania radzie nadzorczej pozwanej.

Akcjonariuszy poinformowano, że zarząd udzieli pisemnej odpowiedzi na pytania

akcjonariuszy formułowane w toku zgromadzenia w ciągu 14 dni. Na część pytań

prezes zarządu nie udzielił żadnej odpowiedzi, nie został też uwzględniony wniosek

pełnomocnika powodowego Funduszu o zarządzenie przerwy w obradach.

W raporcie z dnia 5 lipca 2012 r. zarząd pozwanej Spółki udzielił częściowej

odpowiedzi na pytania akcjonariuszy zadane w toku WZA.

W ocenie Sądu Okręgowego, zmiany w porządku obrad WZA nie zostały

zgłoszone w terminie wskazanym w art. 401 § 1 zd. trzecie k.s.h. (terminie 21 dni),

co uzasadniało żądanie stwierdzenia nieważności obu uchwał na podstawie art.

415 § 1 k.s.h. Zgłoszone w porządku dziennym sprawy dotyczyły podjęcia istotnych

uchwał o dużym znaczeniu dla działalności spółki, a podstawą stwierdzenia

nieważności uchwały w oparciu o art. 425 k.s.h. mogą być także uchybienia

formalne, powstałe przed podjęciem uchwał, które wywarły wpływ na ich treść.

Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro uzupełnienie porządku dziennego

zgłoszono w dniu 31 maja 2011 r., to „jeżeli początkiem terminu nie jest określony

dzień, lecz zdarzenie, które ma nastąpić w określonym dniu, to tego dnia nie

uwzględnia się przy obliczaniu terminu”, a termin należy liczyć od dnia następnego

(art. 111 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h.). W konsekwencji „zdarzenie w postaci żądania

umieszczenia w porządku obrad nowych określonych spraw (…) powinno nastąpić

21 dni przez wyznaczonym terminem zgromadzenia (z wyłączeniem dnia

zgromadzenia)”. Żądanie uzupełnienia porządku obrad WZA, wyznaczonego na

dzień 21 czerwca 2012., powinno nastąpić w dniu 30 maja 2012 r. (czyli o dzień

wcześniej niż nastąpiło). Nie powinno zatem dojść do debaty nad zgłoszonym

z opóźnieniem uzupełnieniem porządku obrad, obejmującym uchwały nr 2 i 19.

Uchwały te przewidywały istotne zmiany w strukturze spółki, nie były jednak

odpowiednio przygotowane przed poddaniem ich pod obrady WZA spółki publicznej,

nie zawiadomiono akcjonariuszy i rady nadzorczej o planowanych zmianach

porządku dziennego obrad, nie przedstawiono akcjonariuszom wyczerpującej

argumentacji w tym zakresie, odmówiono odpowiedzi na pytania zadawane

4

podczas obraz WZA, wystosowano odpowiedzi dopiero po podjęciu uchwał (nr 2

i nr 19). Uzasadnia to zastosowanie art. 425 § 1 k.s.h. w zw. z art. 401 § 1 k.s.h.

Apelacja pozwanej spółki została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Akceptował stanowisko tego Sądu,

że doszło do zgłoszenia spóźnionego żądania o uzupełnienie porządku dziennego

obrad WZA, wyznaczonego na dzień 21 czerwca 2012 r. Wniosek o uzupełnienie

przedstawiony został zarządowi w dniu 31 maja 2012 r., a powinien być złożony

najpóźniej w dniu 30 maja 2012 r. Przewidziany w art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h.

termin ma charakter prekluzyjny, wiąże on zarząd tylko wtedy, gdy został

zachowany. Żądanie uzupełnienia porządku dziennego powinno zawierać nie tylko

proponowany projekt porządku obrad (jego zmiany), ale także uzasadnienie

żądania lub projekt sugerowanej uchwały (art. 401 § 1 zd. czwarte k.s.h.).

Pominięcie któregokolwiek z tych elementów czyni również żądanie bezskutecznym,

gdyż nie przewidziano procedury usuwania braków żądania.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, art. 401 k.s.h. ma na celu ochronę

akcjonariuszy mniejszościowych i zapewnia im wpływ na tworzenie porządku obrad

WZA. Naruszenie wymogów proceduralnych objętych art. 401 k.s.h. należy

niewątpliwie do naruszeń ustawowych regulacji proceduralnych, zawsze doniosłych

z punktu widzenia treści podjętej uchwały, tj. mogących mieć wpływ na jej treść

w okolicznościach konkretnego przypadku. Przepisy art. 401 k.s.h., art. 402 § 2 i

art. 404 § 1 k.s.h. mają na celu niedopuszczenie do podejmowania uchwał

będących zaskoczeniem dla akcjonariuszy.

W skardze kasacyjnej pozwanej Spółki podnoszono jedynie zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 401 § 1 zdanie 3 k.s.h., art. 111 k.c. w zw.

z art. 2 k.s.h., a także art., 425 § 1 k.s.h. Skarżąca wnosiła o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego z dnia 6 marca 2013 r.

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie –

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W skardze kasacyjnej strony pozwanej podniesiono jedynie zarzuty

naruszenia prawa materialnego, a ocena zasadności tych zarzutów może być

5

dokonana jedynie na podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti

(art. 3933

§ 3 k.p.c.).

2. Spór między stronami koncentrował się na tym, czy akcjonariusz zgłaszający

w dniu 31 maja 2012 r. żądanie uzupełnienia porządku obrad WZA, które zostało

zwołane na dzień 21 czerwca 2012 r., zachował przewidziany dla tego żądania

termin 21 dni wskazany w art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h. Strony wyrażały bowiem

odmienne stanowiska co do rozumienia formuły ustawy: „Żądanie powinno zostać

zgłoszone nie później niż czternaście dni przed wyznaczonym terminem

zgromadzenia. W spółce publicznej termin ten wynosi 21 dni”.

Żądanie uzupełnienia porządku obrad WZA, przewidziane w art. 401 § 1

k.s.h., należy do tzw. korporacyjnych uprawnień akcjonariuszy spółki akcyjnej.

Może być ono wykonywane przy zachowaniu wymagań przewidzianych w tym

przepisie. Chodzi, oczywiście, o brzmienie art. 401 § 1 k.s.h. w okresie

wykonywania omawianego uprawnienia (Dz. U. z 2004 r., nr 13, poz. 69),

aczkolwiek przepis ten de lege lata nie uległ zmianie. Żądanie powinien zgłosić

uprawniony akcjonariusz (lub akcjonariusze) reprezentujący co najmniej 1/20

kapitału zakładowego, związane jest ono z najbliższym posiedzeniem WZA

(znanym zgłaszającemu), ponadto żądanie powinno być skierowane do zarządu

spółki akcyjnej, zachowywać termin 21 dni przed wyznaczonym terminem zebrania,

zawierać uzasadnienie lub projekt uchwały dotyczący proponowanego porządku

obrad.

3. W orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważano kwestię biegu terminu

(w tym określenia jego początku) w odniesieniu do terminu przewidzianego w art.

238 § 1 k.s.h. w brzmieniu tego przepisu przed zmianą w dniu 6 września 2013 r.

(Dz. U. 2013 r., nr 1030). W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2008 r.,

I CSK 399/07 (OSNC ZD 2008 nr D, poz. 116) przyjęto, że przewidziany w art. 238

§ 1 k.s.h. minimalny dwutygodniowy termin na zwołanie zgromadzenia wspólników

zostaje zachowany, jeżeli kończy się najpóźniej z upływem dnia poprzedzającego

wskazany w zaproszeniu dzień odbycia zgromadzenia wspólników. Wyjaśniono tu,

że do sposobu obliczania terminu (liczonego w tygodniach) będzie miał

zastosowanie art. 112 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h., skoro w przepisie art. 238 § 1 k.s.h.

i w innych przepisach k.s.h. nie przewidziano wprost sposobu obliczania

6

wspomnianego terminu dwutygodniowego. Z ustaleń faktycznych dokonanych w tej

sprawie wynika, że list polecony nadano (wysłano) w dniu 16 czerwca 2005 r.

(środa) i określono w nim datę zebrania wspólników na dzień 30 czerwca 2005 r.

(środa). Sąd Najwyższy stwierdził, że dwutygodniowy termin zakończył się

„z upływem środy, dnia 30 czerwca 2005 r.”, a zatem upłynął nie przed terminem

zgromadzenia, jak wymaga tego art. 238 § 1 k.s.h. Nietrudno zauważyć,

że oznaczało to ustalenie przez Sąd Najwyższy początku biegu dwutygodniowego

terminu z uwzględnieniem dnia nadania przesyłki, tj. dnia 16 maja 2005 r.

Należy podzielić stanowisko Sądów meriti, że dla sposobu obliczenia

terminu określonego w art. 401 § 1 k.s.h. należy stosować reguły przewidziane

w art. 111 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h., skoro z przepisów k.s.h. nie wynika nic innego.

Nie ma wątpliwości co do tego, że minimalny 21 - dniowy termin dla skutecznego

zgłoszenia żądania o uzupełnienie agendy WZA powinien wpłynąć zawsze „przed

wyznaczonym terminem zgromadzenia”. Pozostaje tylko kwestia określenia

początku tego terminu (verba legis: „nie później niż dwadzieścia jeden dni przed

wyznaczonym terminem zgromadzenia”).

Należy stwierdzić, że taka formuła ustawowa oznacza, iż bieg terminu

określonego w art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h. powinien zakończyć się jeden dzień

przed wyznaczonym terminem WZA, a - rozpoczynać się w dniu zgłoszenia żądana

uzupełnienia porządku obrad WZA. Chodzi tu bowiem o zgłoszenie takiego

żądania” nie później niż dwadzieścia jeden dni przed terminem zgromadzenia,

a więc właśnie przynajmniej tyle dni powinno składać się na okres poprzedzający

odbycie WZA z uzupełnionym porządkiem dziennym (tzw. okres minimalny).

Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem, że dla ustalenia tego okresu nie

może być jednak wliczony dzień, w którym doszło do zgłoszenia żądania

uzupełnienia porządku WZA, ponieważ - jak przyjęły Sądy meriti - zgodnie z art.

111 § 2 k.s.h., przy obliczeniu omawianego terminu nie wlicza się dnia, w którym

nastąpiło zdarzenie będące początkiem tego terminu, tj. dnia zgłoszenia żądania

(zarządowi spółki). Treść art. 401 § 1 k.s.h. nie uzasadnia takiej wykładni, bowiem

tworzy jedynie jakby punkt graniczny upływu okresu poprzedzającego datę WZA

(dzień przed zebraniem). Skoro uprawniony akcjonariusz może wykonać swoje

uprawnienia korporacyjne nawet w okresie dłuższym niż 21 dni przed dniem

7

zgromadzenia, to nie sposób przyjmować, że początek tego terminu biegnie od

dnia następnego po dniu zgłoszenia żądania zarządowi przy założeniu,

iż wspomniane zgłoszenie stanowi „zdarzenie” w rozumieniu art. 111 § 2 k.c.

Wystarczy bowiem, że akcjonariusz wykonał swoje uprawnienie, w okresie

wskazanym w art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h. Sam sposób wykonywania

uprawnienia (prawa podmiotowego) w postaci odpowiednio sformalizowanego

żądania (manifestacji tego prawa) nie może być pod względem czasowym

sztucznie oddzielany od aktu wykonywania tego prawa, jeżeli nic innego nie wynika

z przepisu prawa lub porozumienia stron (też ze statutu danej osoby prawnej).

Nie mogą być też brane pod uwagę ewentualne argumenty wynikające z treści

uzasadnienia wspomnianego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2008 r.,

I CSK 399/07, ponieważ w art. 238 § 1 k.s.h. przewidziano termin liczony

w tygodniach, a nie w dniach (por. art. 112 k.c.). Należy też zauważyć różną

stylizację przepisów k.s.h. w zakresie obliczania odpowiednich terminów

dotyczących różnych zdarzeń, które mogą nastąpić „przed terminem walnego

zgromadzenia”. Na przykład w art. 4022

k.s.h. przewidziano, że wskazane w nim

zgłoszenie w spółkach publicznych powinno być dokonane „co najmniej na

dwadzieścia sześć dni przed terminem walnego zgromadzenia”. W tym przypadku

na pewno pomiędzy ogłoszeniem a terminem WZSZT powinien upłynąć okres

26 dni, bez wliczania do tego okresu dnia ogłoszenia i dnia odbycia zgromadzenia.

W tej sytuacji należy przyjąć, że skoro w rozpoznawanej sprawie złożono

zarządowi żądanie o uzupełnienie porządku obrad w dniu 31 maja 2012 r., a WZA

miało odbyć się w dniu 21 czerwca 2012 r., to zachowany został jednak

przewidziany w art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h. termin do skutecznego wykonania

takiego uprawnienia korporacyjnego i mogło to znaleźć odzwierciedlenie w zmianie

porządku dziennego zgromadzenia. Zarzuty naruszenia tego przepisu, a także art.

111 k.c. okazały się zatem trafne.

4. W skardze kasacyjnej strona pozwana skoncentrowała się na

kwestionowaniu stanowiska Sądu Apelacyjnego, przyjmującego spóźnienie się

uprawnionego akcjonariusza ze zgłoszeniem żądania uzupełnienia porządku

dziennego WSA przewidzianego na dzień 21 czerwca 2012 r. Świadczy

o tym nie tylko odpowiednie określenie podstaw kasacyjnych we wstępie skargi

8

(art. 401 § 1 zdanie trzecie k.s.h. i art. 111 k.c.), ale także ich szerokie

uzasadnienie (s. 32-36 skargi). Kwestia samej treści żądania (jego elementów)

została podniesiona pośrednio dopiero w związku z uzasadnieniem naruszenia art.

425 § 1 k.s.h. Na s. 37 skargi wspomniano o tym, że „pozwany nie kwestionował

kompletności zgłoszenia żądania”, „Zarząd (…) ogłosił zmiany w porządku obrad

w terminie (…) i „tym samym żadne z uprawnień akcjonariusza nie zostało

naruszone”.

Tymczasem należy zwrócić uwagę na stanowisko Sądu Apelacyjnego

dotyczące koniecznej treści żądania określonego w art. 401 § 1 k.s.h.

i konsekwencji uchybień w tym zakresie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, żądanie

powinno zawierać nie tylko proponowany punkt porządku obrad, ale także „jego

uzasadnienie lub projekt uchwały dotyczące obrad (art. 401 § 1 zdanie czwarte

k.s.h.), a „pominięcie któregokolwiek z tych elementów czyni również żądanie

bezskutecznym, gdy prawo nie przewiduje usunięcia braków żądania” (s. 6

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Stanowisko to zostało sformułowane

na podstawie ustaleń faktycznych Sądów meriti, które wiążą Sąd Najwyższy

w postępowaniu kasacyjnym (por. s. 4, 6-7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Jednocześnie brak jest ustaleń, które mogłyby prowadzić do wniosku, że podjęte

przez zarząd działania o charakterze informacyjnym okazały się wystarczające

z punktu widzenia wymagań przyjętych w art. 401 § 1 k.s.h. i funkcji tego przepisu.

Skoro taki obowiązek informacyjny nie został właściwie zrealizowany

(mimo zgłoszenia żądania w terminie), to zostały naruszone prawa innych

akcjonariuszy (w tym strony powodowej) do uzyskania wyczerpującej, pełnej

informacji o przedmiocie i celu podjęcia proponowanych uchwał nr 2 i nr 19 przed

aktem głosowania na WZA. Jeżeli przewidziano minimalny okres dla zgłoszenia

żądania uzupełnienia porządku obrad planowanego WZA (21 dni) i wprowadzono

jednocześnie wymaganie uzasadnienia żądania lub dołączenie projektu

proponowanej uchwały, to uzasadnienie takie (projekt) powinny także pojawić się

przynajmniej w tym okresie jako jedna z przesłanek skutecznego wykonania

uprawnienia przewidzianego w art. 401 § 1 k.s.h. W związku z tym, że tak się nie

stało, a w skardze kasacyjnej właściwie nie podważono skutecznie stanowiska

Sądu Apelacyjnego o znaczeniu wspomnianego uchybienia dotyczącego

9

niezbędnych elementów zgłoszonego żądania, to - mimo nieuchybienia terminowi

do zgłoszenia żądania - istniały wystarczające podstawy do akceptacji

merytorycznego rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w ustalonym stanie

faktycznym. Znajduje ono oparcie w treści art. 425 § 1 k.s.h. Nieumotywowanie we

właściwy sposób żądania w tzw. okresie minimalnym do jego złożenia (art. 401 § 1

zdanie czwarte k.s.h.; niezależnie od czasu i sposobu udzielania informacji

dotyczących treści żądania, dokonywanych przez zarząd), oznacza, że żądaniu

zgłoszonemu w dniu 31 maja 2012 r. w ogóle nie powinien być nadany bieg przez

zarząd spółki (umieszczenie w porządku dziennym i ograniczona akcja

informacyjna). Jeżeli stało się inaczej, to wystąpiła sytuacja przewidziana w art. 404

§ 1 k.s.h. Debatowano bowiem nad uchwałami o ważkiej materii, które w ogóle nie

powinny znaleźć się na porządku dziennym zgromadzenia pozwanej spółki z racji

braku skutecznego wykonania przez jednego z akcjonariuszy uprawnienia

wynikającego z art. 401 § 1 k.s.h. Doszło zatem do sytuacji, w której, głosowaniem

objęto sprawy „nieobjęte porządkiem obrad” w rozumieniu art. 401 § 1 k.s.h.

Przejęcie przez zarząd pozwanej spółki inicjatywy jakby „sanowania” braku treści

zgłoszonego żądania (m.in. przez zmianę agendy i udzielnie akcjonariuszom

pewnych informacji w różnym czasie) nie legalizuje przewidzianej w przepisach

k.s.h. procedury uzupełniania porządku obrad WZA. Jednocześnie Sąd Apelacyjny

trafnie powołał się na wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko,

zgodnie z którym podjęcie uchwały w sprawie nieobjętej porządkiem obrad nie jest

naruszeniem jedynie reguł proceduralnych, stanowi ono bowiem działanie

sprzeczne z normą iuris cogentis (art. 404 § 1 k.s.h.), przewidującą ogólny zakaz

podejmowania uchwały, jeżeli in concreto nie pojawi się sytuacja przewidziana

w art. 404 § 1 in fine k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 r.,

II CSK 300/12, OSNC 2013, z 7/8, poz. 98).

W związku z tym, że okazał się jednak nieuzasadniony zarzut naruszenia

art. 425 § 1 k.s.h., przy motywacji wskazanej w skardze należało oddalić tę skargę

i orzec o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39814

k.p.c., art. 98 i art. 108 § 1

k.p.c.).

10