V CSK 200/14

Sygn. akt V CSK 200/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. B. P. Sp. z o.o. w S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Marszałkowi Województwa […]

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w J., w uwzględnieniu

roszczenia powódki, zobowiązał pozwanego do złożenia oświadczenia woli o

ustanowieniu, pod warunkiem zawieszającym uzyskania przez powódkę koncesji

na wydobywanie diabazu i tytułu prawnego do nieruchomości (gruntu), w której

znajduje się złoże, prawa użytkowania górniczego dla złoża diabazu „S. I" w

kategorii C 1, o zasobie na dzień 31 grudnia 2007 r. w ilości 17 867 255 Mg,

zlokalizowanego na powierzchni 5,07 ha na działce nr 2/224 w miejscowości S.

Gminie B., powiecie j./…/, województwie […], które zostało rozpoznane i

udokumentowane przez M. B. P. Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w S., a

dokumentacja geologiczna dotycząca tego złoża została przyjęta przez pozwanego

w dniu 24 listopada 2008 r., celem tego prawa jest wyłączna eksploatacja tego

złoża przez powódkę poprzez wydobywanie diabazu, za wynagrodzeniem rocznym

w wysokości 76 322 zł, na okres 35 lat, który będzie odpowiadał terminowi, na

który udzielona zostanie koncesja.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny zaskarżonym

wyrokiem zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że powództwo oddalił.

Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy, powtórzonych przez Sąd

Apelacyjny wynika:

Na podstawie decyzji Marszałka Województwa […] z dnia 19 stycznia 2007

r. powódka uzyskała koncesję na poszukiwanie i rozpoznanie złoża diabazu „S. I”,

a następnie sporządziła dokumentację geologiczną rozpoznanego i

udokumentowanego złoża, którą w dniu 24 listopada 2008 r. przyjęto w urzędzie

pozwanego bez zastrzeżeń. W grudniu 2008 r. na zlecenie powódki został

opracowany projekt zagospodarowania złoża. Znajduje się ono pod powierzchnią

działki nr 2/24 w miejscowości S., należącej do Skarbu Państwa Lasów

Państwowych - Nadleśnictwa J.

W grudniu 2009 r. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych pozytywnie

zaopiniowała przeznaczenie gruntów leśnych, pod którymi znajdują się złoża, na

cele leśne. W maju 2010 r. Minister Środowiska, uwzględnił wniosek Burmistrza B.

3

i wyraził zgodę na przeznaczenie gruntu w miejscowym planie zagospodarowania

przestrzennego na cele nierolnicze i nieleśne dla rejonu kopalni diabazu. Uchwałą

Rady Miejskiej Gminy B. z dnia 27 sierpnia 2010 r. przyjęta została zmiana

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla rejonu kopalni diabazu

ze złoża S. I.

Powierzchnia działki jest całkowicie pokryta lasem liściastym, głównie

dębowym. Działka nie posiada drogi dojazdowej, poza wewnętrzną, prowadzącą

przez sąsiednie działki. Wartość użytkowa złoża wynosi 763.220.730,177 zł.

Wynagrodzenie za użytkowanie górnicze wynosi 76.322 zł rocznie.

Sąd Apelacyjny uznał, że do rozpoznania sprawy mają zastosowanie

przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr

163, poz. 981; jedn. tekst Dz. U. z 2014 r., poz. 613, dalej: „u.p.g.g."), która weszła

w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. Przepis art. 222 tej ustawy dotyczy stosowania

przepisów poprzednio obowiązujących w odniesieniu do wszczętych postępowań

administracyjnych. Ustawa nie zawiera przepisów przejściowych odnoszących się

do zastosowania prawa materialnego, a w tym roszczenia, które powstało

w okresie obowiązywania art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo

geologiczne i górnicze (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947, ze zm.,

dalej: „u.p.g.g. z 1994 r."). Na stosowanie nowej ustawy wskazuje a contrario art.

206 u.p.g.g., stanowiący w ust. 1, że pozostają w mocy umowy o ustanowieniu

użytkowania górniczego zawarte na podstawie dotychczasowych przepisów,

a w ust. 2, do użytkowania górniczego, o którym mowa w ust. 1, stosuje się

przepisy ustawy. Wynika to także z założeń pozostałych przepisów przejściowych.

Nowe przepisy dokonały zmian w stosunkach własnościowych dotyczących

kopalin, miedzy innymi przez reaktywację instytucji własności górniczej. Obecnie

nie jest już możliwe wydanie orzeczenia o charakterze konstytutywnym. Zgodnie

z art. 12 ust. 1 u.p.g.g., własność górnicza przysługuje wyłącznie Skarbowi

Państwa, a jedynym sposobem rozporządzenia własnością górniczą jest

ustanowienie użytkowania górniczego. Własnością górniczą są objęte złoża

kopalin wymienionych w art. 10 ust. 1, niezależnie od miejsca ich położenia, złoża

wód leczniczych, wód termalnych i solanek (art. 10 ust. 2), a także części

4

górotworu położone poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art.

10 ust. 4.). Natomiast złoża kopalin niewymienionych w ust. 1 i 2 są objęte prawem

własności nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 3). Skarb Państwa może zatem

korzystać, na zasadzie wyłączności, ze złóż wskazanych w at. 10 ust. 1,2 i 4

u.p.g.g. albo rozporządzać nimi jedynie przez ustanowienie użytkowania

górniczego; nie należą do nich złoża diabazu. Prawo własności górniczej do złoża

diabazu przysługiwałoby Skarbowi Państwa tylko w sytuacji, gdyby było położone

poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4).

Granice przestrzenne nieruchomości gruntowej, stosownie do art. 143 k.c.

wyznaczone są społeczno - gospodarczym przeznaczeniem rzeczy. Jeżeli

miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, obowiązujący od sierpnia

2010 r., grunty leśne, pod którymi znajdują się złoża diabazu, przeznaczył na cele

nieleśne, do powierzchniowej eksploatacji diabazu, to należy przyjąć, że złoże

usytuowane jest w granicach przestrzennych gruntu. Stanowi ono własność

gruntową Skarbu Państwa Lasów Państwowych zarządzaną przez Nadleśnictwo J.

Oznacza to, że Skarb Państwa nie może rozporządzać złożem przez ustanowienie

prawa użytkowania górniczego.

W poprzednim stanie prawnym, z przepisu art. 7 ust. 1 u.p.g.g. z 1994 r.

wynikało, że o tym, czy złoże jest częścią składową nieruchomości, decydowały jej

przestrzenne granice, wyznaczane społeczno - gospodarczym przeznaczeniem,

wskazanym w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego (art. 143

k.c.). Skarb Państwa mógł rozporządzać złożem przez ustanowienie użytkowania

górniczego złożem jako odrębnym od nieruchomości gruntowej przedmiotem

własności (art. 7 ust. 2 i art. 8 u.p.g.g. z 1994 r.). Wykluczone było zatem

ustanowienie użytkowania górniczego na należącej do Skarbu Państwa

nieruchomości gruntowej, obejmującej złoże kopaliny jako części składowej tej

nieruchomości.

Powódka w skardze kasacyjnej powołała podstawę przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączyła z bezzasadnym

zastosowaniem art. 47 § 2 k.c., z niezastosowaniem art. 140 w związku z art. 153

k.c. oraz z błędną wykładnią art. 10 ust. 4 w związku z art. 11 u.p.g.g. i art. 143 k.c.,

5

które doprowadziło do wadliwego określenia granic przestrzennych nieruchomości

gruntowej, z oderwaniem od możliwości i zakresu wykonywania prawa własności

nieruchomości przez jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa Lasy Państwowe

Nadleśnictwo J., a tym samym przyjęcia, że złoże diabazu wchodzi w zakres

przestrzenny nieruchomości gruntowej, pod którą kopalina zalega i nie może

stanowić przedmiotu użytkowania górniczego. Niezastosowanie art. 12 ust. 1

w związku art. 15 ust. 1 i art. 24 ust. 2 pkt 2 oraz art. 29 ust. 1 u.p.g.g., a także art.

7 ust. 1 i 2 w związku z art. 12 ust. 1, art. 26 b zdanie pierwsze u.p.g.g. z 1994 r.

oraz błędna wykładnia art. 10 ust. 4 u.p.g.g. w związku z art. 143 k.c. były

podstawą nieprawidłowego przyjęcia, że zmiana miejscowego planu

zagospodarowania przestrzennego, dokonana na wniosek powódki, mogła być

przyczyną oddalenia powództwa przez uznanie, że nastąpiło przesunięcie granicy

przestrzennej nieruchomości gruntowej, w ten sposób, że złoże weszło w granice

nieruchomości zarządzanej przez Lasy Państwowe - Nadleśnictwo J. Skarżąca

domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego od

wyroku Sądu Okręgowego, ewentualnie uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powództwo obejmowało żądanie zobowiązania pozwanego do złożenia

oświadczenia woli o ustanowieniu na rzecz powódki użytkowania górniczego złoża

diabazu „S. I", bliżej opisanego, które zostało przez nią rozpoznane

i udokumentowane, a dokumentacja geologiczna tego złoża została zatwierdzona

przez pozwanego. Powódka powołała się na prawo pierwszeństwa wynikające z art.

15 ust. 1 u.p.g.g., obowiązującego od 1 stycznia 2012 r. Do przesłanek tego

roszczenia należą: rozpoznanie złoża kopaliny stanowiącego przedmiot własności

górniczej, udokumentowanie go oraz uzyskanie decyzji zatwierdzającej

dokumentację geologiczną tego złoża.

Wprowadzona ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne

i górnicze instytucja własności górniczej polega na rozdzieleniu uprawnień do

nieruchomości gruntowej i do zalegającego w niej złoża kopaliny. Wynika

z założenia, że niektóre ze złóż kopalin nie stanowią części składowych

6

nieruchomości i tym samym nie są objęte własnością nieruchomości gruntowej; są

przedmiotem odrębnego prawa majątkowego, przysługującego Skarbowi Państwa

(por. uzasadnienie projektu ustawy - druk Sejmu VI kadencji, nr 1696). Treścią

tego prawa jest, stosownie do art. 10 ust. 5 i art. 12 ust. 1 u.p.g.g. korzystanie

z przedmiotu własności, w granicach określonych przez ustawy, z wyłączeniem

innych osób albo rozporządzanie tym prawem wyłącznie przez ustanowienie

użytkowania górniczego, w drodze umowy zawartej na piśmie pod rygorem

nieważności (art. 13 ust. 1 u.p.g.g.). W tym zakresie prawo własności

nieruchomości gruntowej podlega ograniczeniu na rzecz Skarbu Państwa.

Użytkownik górniczy, zgodnie z art. 16 ust. 1 u.p.g.g., w granicach

określonych przez ustawy oraz przez umowę o ustanowienie użytkowania

wieczystego, w celu wykonywania działalności regulowanej ustawą, może,

z wyłączeniem innych osób, korzystać z przestrzeni objętej tym użytkowaniem,

w szczególności może odpowiednio wykonywać roboty geologiczne, wydobywać

kopalinę ze złoża, wykonywać działalność w zakresie bezzbiornikowego

magazynowania, podziemnego składowania odpadów lub podziemnego

składowania dwutlenku węgla, a także wykonywać działalność określoną w art. 2

ust. 1. W sprawach nieuregulowanych w ustawie do użytkowania górniczego

stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące dzierżawy (art. 17

u.p.g.g.).

Prawo własności górniczej obejmuje złoża kopalin wymienionych w art. 10

ust. 1 i 2 oraz części górotworu położone poza granicami przestrzennymi

nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4 u.p.g.g.). Pozostałe kopaliny, które nie

zostały wymienione w art. 10 ust. 1 i 2 u.p.g.g. oraz objęte częściami górotworu

położonymi poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej, wchodzą

w skład własności nieruchomości gruntowej. Uzyskanie prawa użytkowania

górniczego może dotyczyć jedynie tych kopalin, które stanowią przedmiot

własności górniczej Skarbu Państwa. Nie została przewidziana możliwość

ustanowienia użytkowania górniczego na nieruchomości gruntowej Skarbu

Państwa. Diabaz nie został objęty enumeratywnym wyszczególnieniem kopalin

dokonanym w art. 10 ust 1 i 2 u.p.g.g., a zatem może być przedmiotem własności

górniczej, jeżeli złoże zalega w części górotworu położonej poza granicami

7

przestrzennymi nieruchomości gruntowej. W tym przypadku istnieje możliwość

rozporządzenia przez Skarb Państwa własnością górniczą przez ustanowienie

użytkowania górniczego.

Granice przestrzenne nieruchomości gruntowej, zgodnie z art. 46 § 1 i art.

143 k.c., obejmują jej przedmiotowe właściwości, jak przeznaczenie, funkcja

i sposób faktycznego wykorzystania w przestrzeni nad i pod jej powierzchnią, przy

uwzględnieniu społeczno - gospodarczego przeznaczenia gruntu. Wiążą się one

ściśle z treścią prawa własności, określoną w art. 140 k.c., na którą składa się

korzystanie z rzeczy, rozporządzanie i posiadanie. Przepis ten w sposób generalny

zakreśla granice uprawnień właściciela, przewidując, że wolno mu czynić z rzeczą

wszystko, czego nie zabrania ustawa, zasady współżycia społecznego i co nie

pozostaje w sprzeczności ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem prawa.

Bliższe określenie prawa własności konkretnej rzeczy musi uwzględniać te kryteria.

W licznych ustawach przewidziane było i nadal pozostaje przedmiotowe

ograniczenie w sposobie wykonywania prawa własności, w tym przykładowo

regulacje o ochronie gruntów rolnych i leśnych, o lasach, o ochronie przyrody,

o ochronie środowiska, o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Funkcją

przepisu art. 5 k.c. jest dostosowanie wykonywania własności do konkretnych

okoliczności dotyczących uwzględniania, przy wykonywaniu prawa własności

rzeczy, interesu publicznego oraz osób trzecich. O zakresie prawa własności

decyduje społeczno - gospodarcze przeznaczenie prawa, które zależy od

przeznaczenia przedmiotu tego prawa i jego funkcji.

W orzecznictwie przyjmowano, że zastosowanie w art. 143 k.c. klauzuli

społeczno - gospodarczego przeznaczenia gruntu jako przestrzennego

wyznacznika granic dozwolonego oddziaływania właściciela nieruchomości

gruntowej oznacza, że uprawniony może korzystać z przestrzeni nad i pod

powierzchnią gruntu w takich granicach, w jakich jest to niezbędne dla realizacji

funkcji przysługującego mu prawa. Ustalenie zatem, czy oznaczone zachowania

(działania) podejmowane przez właściciela dokonywane są w przestrzeni, do której

jest on uprawniony wymaga każdorazowo oceny tych zachowań z punktu widzenia

funkcji (przeznaczenia). Chodzi o ustalenie na podstawie zobiektywizowanych

kryteriów granic przestrzennych nieruchomości gruntowej, by korzystanie zostało

8

ukształtowane z uwzględnieniem potrzeb ogółu oraz ekonomicznego aspektu

wykorzystywania nieruchomości przez właściciela (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 3 grudnia 2003 r., I CK 345/03, niepubl.). Wyznaczenie granic

przestrzennych własności nieruchomości gruntowej przy uwzględnieniu kryterium

społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości, musi być dokonywane

dla każdej nieruchomości oddzielnie. Nie jest możliwe wyznaczenie tych granic

w sposób oderwany od przeznaczenia gruntu, miejsca jego położenia, sposobu

korzystania przez właściciela. Dopiero po dokonaniu takich ustaleń możliwa jest

ocena, jakie są granice danej nieruchomości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 listopada 2004 r., III CK 52/04, niepubl.). W wyroku z dnia 6 stycznia 2005 r.,

III CK 129/04 (niepubl.) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że społeczno -

gospodarczego przeznaczenia gruntu nie wyznacza sposób, w jaki z gruntu

dotychczas korzystano, ale sposób, w jaki właściciel faktycznie i potencjalnie,

zgodnie z przepisami prawa i planem zagospodarowania przestrzennego może

zgodnie ze swoją wolą z gruntu korzystać. Przepis art. 143 k.c. traktuje

o przeznaczeniu gruntu w rozumieniu abstrakcyjnym, co oznacza, że odwołanie

się do społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości należy rozumieć

jako wskazanie na uprawnienie do nieskrępowanego korzystania z tej

nieruchomości w zakresie, także na wysokość i głębokość, z reguły dostępnym

(potencjalnie możliwym do wykorzystania) właścicielowi, w granicach zakreślonych

przez prawo. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego ustala

dopuszczalne sposoby i warunki zagospodarowania nieruchomości, nie przesądza,

że skoro dany sposób zagospodarowania nieruchomości przewidziany jest planem,

to nie może stanowić on naruszenia prawa własności. W wyroku z dnia

15 października 2009 r., II OSK 1581/08, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał,

że o przestrzennych granicach konkretnego gruntu przesądzają uzasadnione

potrzeby jej właściciela, zależne od rodzaju i przeznaczenia jego nieruchomości.

Tego przeznaczenia nie wyznacza sposób, w jaki z gruntu dotychczas korzystano,

lecz wyznacza sposób, w jaki właściciel faktycznie i potencjalnie może, zgodnie ze

swoją wolą, z gruntu korzystać. Zbliżone stanowisko wyrażane było w doktrynie,

podkreślano, że ustanowione w art. 143 k.c. kryterium jest elastyczne i zezwala na

dostosowanie objętości gruntu do jego przeznaczenia.

9

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną powódki

przychyla się do stanowisk wyrażonych w tych orzeczeniach i przyjmuje, że zakres

zasięgu własności gruntu we wnętrzu ziemi, przewidziany w art. 143 k.c.,

ograniczony został przez społeczno - gospodarcze przeznaczenie gruntu, które

powinno być wyznaczone każdorazowo w odniesieniu do konkretnej

nieruchomości, przy uwzględnieniu miejsca jej położenia, przeznaczenia

w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz sposobu, w jaki

właściciel nieruchomości faktycznie i potencjalnie, zgodnie z przepisami prawa,

może z gruntu korzystać. Jeżeli w tak określonych granicach dozwolonego

korzystania z nieruchomości gruntowej przez właściciela zalega złoże kopaliny

nieobjęte art. 10 ust. 1 i 2 u.p.g.g., to zgodnie z art. 10 ust. 3 u.p.g.g. objęte jest

prawem własności nieruchomości gruntowej. Własnością górniczą Skarbu

Państwa byłoby objęte złoże takiej kopaliny, zalegające w części górotworu

położonej poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4

u.p.g.g.). Istotne było zatem oznaczenie granic społeczno-gospodarczego

przeznaczenia nieruchomości gruntowej, w której powódka rozpoznała

i udokumentowała złoże diabazu przed zmianą miejscowego planu

zagospodarowania przestrzennego oraz określenie, czy jest objęte prawem

własności tej nieruchomości, czy też własności górniczej Skarbu Państwa.

Z ustaleń faktycznych zaskarżonego wyroku wynika, że na nieruchomości,

w której powódka rozpoznała złoże diabazu była prowadzona gospodarka leśna

przez jej właściciela Skarb Państwa Lasy Państwowe Nadleśnictwo J. Zgodnie z

art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2014

r., poz. 1153; poprzednio jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 12, poz. 59; dalej: „u.oI."),

lasami stanowiącymi własność Skarbu Państwa zarządza Państwowe

Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe. W ramach sprawowanego zarządu Lasy

Państwowe prowadzą gospodarkę leśną, gospodarują gruntami i innymi

nieruchomościami oraz ruchomościami związanymi z gospodarką leśną a także

prowadzą ewidencję majątku Skarbu Państwa oraz ustalają jego wartość (art. 4 ust.

3). Stosownie do art. 32 ust. 1 u.ol., Lasy Państwowe jako państwowa jednostka

organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej reprezentują Skarb Państwa w

zakresie zarządzanego mienia, a nadleśnictwo jest jednostką organizacyjną Lasów

10

Państwowych (art. 32 ust. 2 pkt 3 u.ol.). Analiza tych przepisów prowadzi do

wniosku, że jednostka organizacyjna Skarbu Państwa Lasy Państwowe wykonuje

ściśle określony ustawą zakres czynności w ramach prawa własności

przysługującego Skarbowi Państwa. Zgodnie z art. 34 k.c. Skarb Państwa jest w

stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia

państwowego, nienależącego do innych państwowych osób prawnych. Funkcją

jednostki organizacyjnej jest reprezentowanie interesów Skarbu Państwa i

podejmowanie za niego czynności, a zatem każda czynność takiej jednostki jest

czynnością Skarbu Państwa.

Nie ma podstaw do uznania, że w razie stwierdzenia, iż złoże zalega

w granicach przestrzennych nieruchomości leśnej, to nie jest objęte własnością tej

nieruchomości. Zaleganie kopaliny nie stanowiło przeszkody do prowadzenia

gospodarki leśnej. Zmiana przeznaczenia nieruchomości w miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego nie spowodowała utraty prawa własności

nieruchomości, ale obecny sposób korzystania z tej nieruchomości uniemożliwia

kontynuowanie korzystania z niej w celu prowadzenia gospodarki leśnej. Kwestia

ograniczenia przedmiotowego zakresu zarządzania nieruchomościami leśnymi

przez dotychczasową jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa, czy też podjęcie

decyzji w odniesieniu do zarządzania nieruchomością zgodnie ze zmienionym

sposobem korzystania z niej, nie ma znaczenia dla oznaczenia granic

przedmiotowych nieruchomości we wnętrzu ziemi oraz uprawnień do złoża diabazu.

Nie zasługiwał na podzielenie zarzut powódki, że oznaczenie zakresu

przedmiotowego własności gruntu powinno obejmować również możliwość i zakres

wykonywania prawa własności przez jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa.

Uzasadniony był natomiast zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem prawa

materialnego dotyczący art. 10 ust. 4 u.p.g.g. przez przyjęcie, że złoże diabazu

mieści się w granicach przestrzennych gruntu, skoro miejscowy plan

zagospodarowania przestrzennego przeznaczył go do powierzchniowej

eksploatacji tej kopaliny. Dla tego stwierdzenia Sądu Apelacyjnego brak ustaleń

faktycznych, odnoszących się do granic przedmiotowych nieruchomości, w której

zalega złoże, dotyczących omówionych przesłanek art. 46 § 1 i art. 143 oraz art.

140 k.c. Nie zostały ustalone i wyjaśnione przyczyny uznania za decydujące

11

kryterium oznaczenia przedmiotowego zasięgu własności gruntu sposobu

eksploatacji kopaliny, bez określenia przedmiotowego zakresu własności

nieruchomości pod powierzchnią ziemi, od czego uzależniona jest kwalifikacja

uprawnień Skarbu Państwa do złoża. Utrwalone zostało w orzecznictwie Sądu

Najwyższego zapatrywanie, że przesłanki wskazane w normie prawa materialnego

mają charakter hipotetyczny i dopiero porównanie ich ze stanem przyjętym przez

sąd orzekający można uznać za stosowanie tego prawa. Brak ustalonego stanu

faktycznego powoduje, że prawo materialne nie może być zastosowane (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1997 r., I CKN 261/97; z dnia

26 czerwca 2001 r., III CKN 400/00; z dnia 9 grudnia 2004 r., I UK 119/04,

niepublikowane; z dnia 9 maja 2008 r., II PK 316/07, OSNP 2009, nr 19-20,

poz.250; z dnia 18 stycznia 2012 r., II PK 117/11, niepubl.). W tej sytuacji nie było

podstaw do uznania, czy Skarbowi Państwa przysługuje własność górnicza do

złoża diabazu, a tym samym czy spełniona została ostatnia z przesłanek

warunkująca przyznanie powódce uprawnienia określonego w art. 15 ust. 1 u.p.g.g.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia w związku z art. 10 ust. 4 art. 11

u.p.g.g. podkreślenia wymaga, że uregulowanie art. 11 u.p.g.g. przewiduje

odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu cywilnego, a także

prawa geodezyjnego i kartograficznego dotyczących nieruchomości gruntowych,

w tym ich ograniczenia, do rozstrzygania sporów między Skarbem Państwa

a właścicielem gruntu, a zatem odesłanie nie dotyczy tych kwestii spornych

pomiędzy jednostkami organizacyjnymi Skarbu Państwa.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z zasady

objętej art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.