III CSK 68/14

Sygn. akt III CSK 68/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok

1) w punkcie 1 (pierwszym) w części zasądzającej kwotę

ponad 404.436,30,- (czterysta cztery tysiące czterysta trzydzieści

sześć 30/100) złotych i co do kosztów procesu;

2) w punkcie 2 (drugim) w zakresie odnoszącym się do

odsetek ustawowych zasądzonych od kwoty 424.164,90,-

(czterysta dwadzieścia cztery tysiące sto sześćdziesiąt cztery

90/100) złotych;

2

3) w punkcie 4 (czwartym)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny, ponownie rozpoznając sprawę,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w K. w ten sposób, że zasądzoną w punkcie

pierwszym kwotę 920.320 zł obniżył do kwoty 424.164,90 zł z tytułu zwrotu

zwaloryzowanej ceny za lokal mieszkalny, a pozostałej części powództwo i apelację

oddalił.

Sąd Najwyższy, uchylając wyrokiem z dnia 28 lutego 2013 r. III CSK 147/12

poprzedni wyrok Sądu Apelacyjnego oddalający apelację od wyroku Sądu

Okręgowego uwzględniającego powództwo o zapłatę kwoty 920.320 zł, uznał

za zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania i stwierdził,

że niedostateczne ustalenia faktyczne nie pozwalają na ocenę zastosowania

prawa materialnego. Wskazał, że powód zapłacił cenę sprzedaży lokalu

w wysokości 80% jego wartości odtworzeniowej, natomiast Sądy obu instancji za

podstawę waloryzacji ceny przyjęły aktualną wartość rynkową lokalu, nie ustalając

jaka była jego wartość rynkowa w dacie zapłaty ceny i jaki jej procent stanowiła

wartość odtworzeniowa. Za częściowo nietrafny uznał zarzut naruszenia art. 3581

w zw. z 361 § 2 i 410 k.c., prawidłowo bowiem Sąd drugiej instancji zastosował

miernik waloryzacji związany ze wzrostem wartości nieruchomości.

Sądy obu instancji ustaliły, że decyzją Naczelnika Dzielnicy K. – Ś. z dnia

4 grudnia 1980 r. nieruchomość zabudowana budynkiem mieszkalnym położona

w K. przy ul. M. 5 została przejęta na własność Skarbu Państwa, a decyzją z dnia

11 grudnia 1989 r. Urząd Dzielnicowy K. Ś. postanowił sprzedać powodowi lokal nr

5, co zostało wykonane poprzez zawarcie umowy z dnia 7 lutego 1990 r. o

sprzedaży tego lokalu wraz z udziałami we współwłasności niewydzielonych części

budynku i w użytkowaniu wieczystym za kwotę 4.138.667 starych złotych

uwzględniającą 20% zniżkę. Powód uzyskał wpis do księgi wieczystej.

Prawomocną decyzją z dnia 21 września 1993 r. Kolegium Odwoławcze przy

Sejmiku Samorządowym stwierdziło nieważność decyzji z dnia 4 grudnia 1980 r. o

przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa a prawomocnym wyrokiem z

dnia 18 listopada 1997 r., sygn. …718/96 Sąd Wojewódzki w K. uwzględnił

powództwo spadkobierczyni poprzednich właścicieli o uzgodnienie treści księgi

4

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie Skarbu Państwa

jako właściciela nieruchomości i wpisanie jej w to miejsce oraz o wykreślenie

wszystkich wpisów i zamknięcie ksiąg wieczystych dla nieruchomości lokalowych.

Dodatkowo Sąd drugiej instancji ustalił na podstawie opinii znajdującej się w aktach

sprawy dotyczącej lokalu nr 12 oraz na podstawie opinii biegłego, że wartość

rynkowa 1m2

powierzchni mieszkalnej w roku 1990 wynosiła 137.520 st. zł. Powód

łącznie uiścił kwotę 4.337.617 st. zł, w tym 4.138.667 st. zł z tytułu ceny i kwotę

198.950 zł z tytułu opłaty za wieczyste użytkowanie. Wartość rynkowa lokalu

wynosiła kwotę 10.012.831 st. zł, a więc powód zapłacił 43% tej wartości. Ponieważ

aktualna wartość rynkowa lokalu wynosi 986.430 zł, więc 43% z tej kwoty stanowi

kwotę 424.164,90 zł, która została zasądzona z odsetkami ustawowymi od dnia 15

lipca 2011 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego, opłata z tytułu wieczystego użytkowania

jest ściśle związana z prawem jakiego został pozbawiony powód i znajdą do niej

zastosowanie zasady waloryzacji świadczenia głównego, a nadto Sąd Najwyższy

rozpoznając skargę kasacyjną pozwanego nie zanegował innych, poza wskazanymi,

ustaleń faktycznych i nie potwierdził zasadności pozostałych zarzutów. Nie jest

także trafny zarzut przedawnienia roszczenia, gdyż powód mógł go skutecznie

dochodzić dopiero po oddaleniu apelacji w sprawie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej. Do tego czasu, zgodnie z domniemaniem z art. 3 u.k.w.h. uchodził za

właściciela lokalu i użytkownika wieczystego. Gdyby natomiast przyjąć stanowisko

przeciwne, to uwzględnieniu zarzutu stoi na przeszkodzie art. 5 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez

Wojewodę M., zaskarżając powyższy wyrok w punkcie I, II i IV w zakresie, w którym

Sąd Apelacyjny obniżył świadczenie do kwoty 424.164 zł a nie do kwoty 404.436,30

zł i w tej części co do kwoty 19.728 zł oddalił apelację pozwanego oraz oddalił

apelację w pozostałej części co do odsetek ustawowych od zwaloryzowanej kwoty

za okres od dnia 15 stycznia 2011 r. do dnia 17 października 2013 r. w kwocie

124.785 zł, wniósł o jego uchylenie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnego do ponownego rozpoznania. W ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 3581

§ 1 i 3 w zw. z 361

§ 2 i 410 k.c. oraz art. 481 § 1 i 2 k.c. i 363 § 2 w zw. z 410 k.c. Naruszenie

5

przepisów postępowania wywiódł z naruszenia art. 321 § 1 w zw. z 386 § 1 i 391 §

1 k.p.c., art. 383 w zw. z 385 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z 391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 321 k.p.c. wyraża zasadę dyspozytywności, zgodnie z którą powód

decyduje zarówno o wszczęciu postępowania, jak i o zakresie rozstrzygnięcia

sprawy. Sąd nie może wyrokować zatem co do przedmiotu, który nie był objęty

żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Żądanie powoda musi być dokładnie

określone w pozwie i zawierać przytoczenie okoliczności faktycznych (art. 187 § 1

k.p.c.) co oznacza, że niedopuszczalne jest rozstrzyganie przez sąd o roszczeniach

nim nieobjętych, nawet jeżeli w sposób oczywisty istnieją i znajdują oparcie we

wskazanym stanie faktycznym. Przedmiotowa zmiana powództwa polegająca na

zmianie ilościowej lub jakościowej jest dopuszczalna na etapie postępowania przed

sądem pierwszej instancji, o ile pozostaje w granicach określonych w art. 193 k.p.c.

Powód może zatem zmienić powództwo bez zgody pozwanego przez rozszerzenie

dotychczasowego żądania albo przez wystąpienie z nowym roszczeniem, mającym

samodzielny byt i nie stanowiącym dotychczas przedmiotu sporu, obok roszczenia

pierwotnego, o ile nie wpływa to na właściwość sądu (§ 1 i 3). W każdym wypadku

zmiana powództwa może nastąpić wyłącznie na skutek czynności powoda, sąd nie

może bowiem dysponować przedmiotem procesu przez określenie jego granic.

Przedmiotem roszczenia powoda było żądanie zasądzenia zwrotu zwaloryzowanej

ceny lokalu mieszkalnego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, samo zaistnienie przesłanek z art. 3581

§ 3 k.p.c. nie powoduje

z mocy prawa zmiany wysokości świadczenia i konieczna jest inicjatywa wierzyciela,

któremu nie przysługuje roszczenie w znaczeniu materialnoprawnym a uprawnienie

o charakterze kształtującym (wyroki z dnia z dnia 23 stycznia 1998 r., II CKU

129/97, z dnia 10 września 1999 r., III CKN 333/98, z dnia 13 marca 2002 r.,

III CKN 568/99 – nie publ.). Sąd Apelacyjny dokonał waloryzacji świadczenia

w kwocie 4.138.667 st. zł z tytułu uiszczonej przez powoda ceny oraz świadczenia

w kwocie 198.950 zł z tytułu uiszczonej opłaty za użytkowanie wieczyste. Umknęło

jednak uwadze Sądu drugiej instancji, że powód w pozwie i w toku postępowania

przed Sądem pierwszej instancji zgłosił wyłącznie żądanie zwrotu zwaloryzowanej

kwoty ceny nabycia lokalu, określając jej wysokość nominalną na 4.138.667 st. zł,

6

a wysokość zwaloryzowaną na kwotę 816.000 zł, a następnie na kwotę 920.320 zł.

Żądanie zasądzenia kwoty 198.950 zł z tytułu zwrotu uiszczonej opłaty

za wieczyste użytkowanie oraz zwaloryzowania tego świadczenia nie było

przedmiotem rozpoznania Sądu Okręgowego, Sądu Apelacyjnego w poprzednim

postępowaniu oraz Sądu Najwyższego i zostało zgłoszone przez powoda po raz

pierwszy w ponownym postępowaniu apelacyjnym (k. 385) z naruszeniem art. 383

k.p.c. Przepis ten wyznacza wąskie ramy dopuszczalności rozszerzenia powództwa

ograniczając je do uzasadnionego zmianą okoliczności żądania zamiast

pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach

o świadczenie powtarzające się - świadczenia za dalsze okresy. Braku żądania

powoda nie uchyla, wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji, ścisłe powiązanie

opłaty za wieczyste użytkowanie z prawem jakiego został on pozbawiony. Powód

żądał zwrotu precyzyjnie określonego, jedynie jednego ze świadczeń spełnionych

na rzecz pozwanego w wyniku umowy nabycia odrębnej własności lokalu i prawa

wieczystego użytkowania i wskazane powiązanie nie może zastąpić braku

żądania co do pozostałych. Z tej przyczyny waloryzacji podlegała jedynie kwota

4.138.667 st. zł z tytułu ceny, co czyni uzasadnionym zarzut art. 321 § 1 w zw.

z 386 § 1 i 391 § 1 k.p.c. i art. 383 w zw. z 385 k.p.c. oraz bezprzedmiotowym

zarzut naruszenia art. 3581

§ 1 i 3 w zw. z 361 § 2 i 410 k.c., który skarżący

uzasadnia wadliwym przyjęciem odnośnie do świadczenia w postaci pierwszej

opłaty za wieczyste użytkowanie wskaźnika wartości lokalu mieszkalnego jako

miernika waloryzacji.

Trafny jest również zarzut naruszenia zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw.

z 391 § 1 k.p.c. Pozwany w apelacji zaskarżył w całości wyrok Sądu Okręgowego

zasądzający na rzecz powoda kwotę 920.320 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

15 lipca 2011 r. Z treści sentencji wyroku Sądu drugiej instancji wynika, że zmienił

on ten wyrok w ten sposób, że obniżył zasądzoną kwotę do kwoty 424.164,90 zł

a w pozostałej części powództwo i apelację oddalił. O ile nie budzi wątpliwości

wysokość zasądzonej kwoty, o tyle brak rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych

w kontekście oddalenia powództwa w pozostałej części uprawnia do wnioskowania,

że roszczenie w części dotyczącej odsetek ustawowych zostało oddalone.

Takie wnioskowanie mogłoby pozostawać jednak w sprzeczności z uzasadnieniem

7

zaskarżonego wyroku, w którym Sąd Apelacyjny stwierdził, że ustalona w wyniku

waloryzacji kwota została zasądzona z odsetkami ustawowymi od dnia 15 lipca

2011 r. czyli daty wyrokowania Sądu pierwszej instancji. Istniejąca sprzeczność

pomiędzy treścią wydanego wyroku a uzasadnieniem uchyla spod kontroli

kasacyjnej zarzut art. 481 § 1 i 2 k.c. i 363 § 2 w zw. z 410 k.c. Na marginesie

jedynie wskazać należy, że zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury, skutek

konstytutywny orzeczenia waloryzacyjnego przesądza, iż świadczenie pieniężne

w zwaloryzowanej wysokości należy się wierzycielowi dopiero od chwili

uprawomocnienia się orzeczenia, a więc odsetki ustawowe od kwoty

zwaloryzowanej przysługują mu od tej daty (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

10 września 1999 r., III CKN 333/98, z dnia 13 marca 2002 r., III CKN 568/99,

z dnia 12 stycznia 2004 r., IV CK 358/02). Wyrok zasądzający zwaloryzowane

świadczenie, ma charakter kształtujący i taki też charakter ma wyrok sądu drugiej

instancji, który rozpoznaje sprawę merytorycznie – zwłaszcza w sytuacji, w której

ten sąd dokonuje dodatkowych własnych ustaleń i na nowo oblicza wysokość

zwaloryzowanego świadczenia zgodnie z dyspozycją art. 3581

§ 3 k.c.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.