IV CSK 133/14

Sygn. akt IV CSK 133/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "M."

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D.

przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w B.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 15 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lipca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Powód, Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „M.” w D. w pozwie skierowanym

przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w B. domagał się pozbawienia w całości

wykonalności tytułu wykonawczego w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego z

dnia 2 marca 2010 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności nadaną przeciwko

powodowi, jako poręczycielowi, postanowieniem Sądu Rejonowego w W. z dnia 7

czerwca 2010 r. sygn. … 3608/10. W uzasadnieniu żądania powód dowodził, że

wierzyciel został zaspokojony w całości w wyniku realizacji zabezpieczenia w

postaci przewłaszczenia ruchomości na zabezpieczenie oraz wskazywał, że

pozwany wierzyciel w dniu 22 marca 2010 r. sprzedał Spółce Giełda Praw

Majątkowych V. S.A. w W. wierzytelność przysługującą mu w stosunku do dłużnika

głównego.

Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w T. oddalił powództwo.

W motywach rozstrzygnięcia ustalił, że w dniu 15 stycznia 2007 r. pozwany Bank i

Zakłady Mięsne P. sp. z o.o. w B. zawarli umowę kredytu, a powód zawarł z

pozwanym umowę poręczenia poddając się egzekucji w zakresie roszczeń

wynikających z umowy kredytu, do kwoty 900.000 zł. Zabezpieczeniem kredytu

była również umowa przewłaszczenia ruchomości. W stosunku do dłużnika

głównego w dniu 25 stycznia 2008 r. została ogłoszona upadłość likwidacyjna i

pozwany Bank zgłosił swoją wierzytelność z tytułu kredytu do masy upadłości, a

ruchomości przewłaszczone na zabezpieczenie zostały wyłączne z tej masy i

wydane Bankowi. W dniu 18 sierpnia 2008 r. strony zawarły ugodę, na podstawie

której powód zobowiązał się spłacić kredyt w ratach z odsetkami i świadczyć pomoc

w sprzedaży przewłaszczonych ruchomości; w następstwie tej ugody powód

zapłacił pozwanemu 135.000 zł. We wrześniu 2009 r. powód uznając, że przez

wydanie ruchomości doszło do zaspokojenia Banku, wezwał go do zwrotu

uiszczonej kwoty, ale pozwany odmówił. W dniu 2 marca 2010 r. pozwany Bank

wystawił przeciwko powodowi, jako poręczycielowi, bankowy tytuł egzekucyjny, a w

dniu 23 marca 2010 r. powiadomił powoda o zawarciu dzień wcześniej z Giełdą

3

Praw Majątkowych V. S.A. w W. umowy przelewu wierzytelności z umowy

kredytowej z dnia 15 stycznia 2007 r. Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2010 r.

Sąd Rejonowy w W. nadał bankowemu tytułowi egzekucyjnemu z dnia 2 marca

2010 r. klauzulę wykonalności przeciwko powodowi.

Sąd Okręgowy dokonując oceny prawnej ustalonego i niespornego miedzy

stronami stanu faktycznego wskazał, że powództwo opozycyjne z art. 840 § 1 k.p.c.

stanowi merytoryczny środek obrony dłużnika przed egzekucją, do prowadzenia

której uprawniony jest wierzyciel; skoro więc obrona dłużnika wyraża się opozycją

wobec obowiązku spełnienia świadczenia objętego b.t.e., powinna być skierowana

przeciwko wierzycielowi uprawnionemu do tego świadczenia. W okolicznościach

sprawy jest nim nabywca wierzytelności. Tak więc to nabywca wierzytelności

objętej b.t.e. ma legitymację bierną w sprawie. Ponadto, zdaniem Sądu, nawet

zajęcie stanowiska odmiennego co do legitymacji biernej nie uzasadniało

uwzględnienia powództwa. Za zdarzenia wyłączające dopuszczalność egzekucji

powód uznawał bowiem możliwość zaspokojenia się Banku z ruchomości

przewłaszczonych na zabezpieczenie i zapłatę 135.000 zł, a nadto ujęcie

wierzytelności objętej b.t.e. na liście wierzytelności w postępowaniu upadłościowym

dotyczącym dłużnika głównego. Tymczasem żadne z tych zdarzeń nie

spowodowało wygaśnięcia zobowiązania wynikającego z b.t.e. Sąd nadto wskazał,

że możliwość pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego istnieje tak długo jak

długo zachodzi możliwość jego wykonania. Wytoczenie powództwa opozycyjnego

jest więc niedopuszczalne w sytuacji gdy wygasła jego wykonalność na skutek

wyegzekwowania całego świadczenia. Jeżeli więc powód twierdzi, że zobowiązanie

przestało istnieć na skutek zdarzeń opisanych w pozwie, czego jednak nie

udowodnił, powództwo opozycyjne również z tego względu podlegało oddaleniu.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lipca 2013 r.

zmienił zaskarżony wyrok i opisany na wstępie tytuł wykonawczy pozbawił

wykonalności. Sąd Apelacyjny wskazał, że legitymację procesową bierną w

procesie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności ma wierzyciel

określony w b.t.e. niezależnie od tego, czy wierzytelność ta rzeczywiście mu

przysługuje, czy też w wyniku przelewu przeszła na inny podmiot. Zbycie

wierzytelności objętej tytułem wykonawczym jest równoznaczne z wygaśnięciem

4

zobowiązania w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., między wierzycielem, który na

swoją rzecz uzyskał tytuł wykonawczy a wskazanym w tym tytule dłużnikiem.

Wygaśnięcie zobowiązania ze wskazanej przyczyny nie odnosi żadnego skutku

wobec nabywcy wierzytelności objętej b.t.e., który nie będąc bankiem zobowiązany

jest do dochodzenia roszczeń wynikających z nabytej wierzytelności na zasadach

ogólnych. Tytuł wykonawczy wskazujący jako wierzyciela pozwany Bank

funkcjonuje w obrocie i może stanowić podstawę wszczęcia egzekucji.

Istnienie tytułu wykonawczego, stwarzające dla w dłużnika potencjalne zagrożenie

wszczęcia egzekucji mimo wygaśnięcia zobowiązania w podanym rozumieniu, przy

uwzględnieniu, że komornik nie może badać materialnego uprawnienia wierzyciela,

uzasadniało uwzględnienie powództwa. Sąd wskazał nadto, że za uwzględnieniem

powództwa przemawia nadto okoliczność, iż nabywca wierzytelności wystąpił

już przeciwko powodowi o zapłatę i uzyskał w postępowaniu przed sądem wyrok,

co prawda jeszcze nieprawomocny, ale potencjalnie mogący stać się tytułem

wykonawczym, zatem będą istnieć dwa tytuły wykonawcze dotyczące tej samej

wierzytelności.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany zarzucił

naruszenie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. przez wadliwą wykładnię i w konsekwencji

przyjęcie, że jest biernie legitymowany w sprawie, i że po zbyciu wierzytelności

istnieje potencjalne zagrożenie prowadzenia przeciwko dłużnikowi na podstawie

dotychczasowego tytułu wykonawczego egzekucji; zarzucił nadto wadliwość

rozstrzygnięcia, przez uwzględnienie powództwa w sytuacji gdy dłużnik twierdził,

że spełnił świadczenie w całości.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy ewentualnie uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 840 § 1 k.p.c. zawiera przepisy określające podstawy powództwa

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, a więc nie są to przepisy

rozstrzygające zagadnienia natury stricte procesowej, ale mające zastosowanie

przy merytorycznej ocenie zasadności powództwa. Stanowią one podstawę

orzekania przez sąd i z tego punktu widzenia przepisy te traktować należy jako

5

funkcjonalny odpowiednik przepisów prawa materialnego, na podstawie których sąd

rozstrzyga o istocie sprawy, gdy przedmiotem postępowania jest stosunek prawny

normowany prawem materialnym. W wypadku wniesienia skargi kasacyjnej

w sprawie jak niniejsza, zarzuty naruszenia przepisów regulujących podstawy

powództwa powinny być zatem wskazywane w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Okoliczność, że skarżący zarzut naruszenia

art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. podniósł w ramach podstawy drugiej z art. 3983

§ 1 k.p.c.

to jest naruszenia przepisów postępowania w sposób mogący mieć wpływ na wynik

sprawy, mimo że stanowi uchybienie w zakresie konstruowania podstaw skargi

kasacyjnej, ostatecznie nie wyłącza dopuszczalności jej rozpoznania, przy

uwzględnieniu prawidłowej kwalifikacji podniesionego zarzutu.

Zarzut naruszenia wskazanego w skardze art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. jest

nietrafny. Powołany przepis formułuje podstawy pozbawienia tytułu wykonawczego

wykonalności, w tym również w odniesieniu do tytułu egzekucyjnego nie będącego

orzeczeniem sądu. Wskazuje, że podstawą taką może być zdarzenie, które

nastąpiło po powstaniu tytułu egzekucyjnego, wskutek którego zobowiązanie

wygasło. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, że za takie zdarzenie poczytuje się

przelew wierzytelności objętej tytułem egzekucyjnym jest prawidłowe. W takiej

sytuacji zobowiązanie pomiędzy wierzycielem, na którego opiewa tytuł wykonawczy

a dłużnikiem wygasło i w tej relacji nie może być egzekwowane.

Podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony

w klauzulę wykonalności. Istnienie takiego tytułu oznacza, że wierzyciel może

złożyć wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji. Komornik nie jest uprawniony

do badania czy wierzyciel, na którego opiewa tytuł wykonawczy, zachował

materialne uprawnienie, to jest czy zachował status wierzyciela materialnie

uprawnionego, mimo zatem takiego statusu nie mógłby odmówić wszczęcia

egzekucji. Formuła zatem, której użył Sąd Apelacyjny, że istnienie tytułu

wykonawczego stanowi dla dłużnika zobowiązanego wobec wierzyciela według

treści tego tytułu, zagrożenie egzekucją, nie jest formułą jurydycznie nietrafną.

Zagadnienie zaś, czy w okolicznościach danej sprawy jest formułą prawdziwą,

w szczególności czy pozwany Bank złoży wniosek o wszczęcie egzekucji mimo

przelewu czy też mając świadomość braku swego materialnego uprawnienia, jak

6

twierdzi, zaniecha tego, dla rozstrzygnięcia o żądaniu nie ma znaczenia.

Powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności dłużnik może

wytoczyć, o ile istnieją ku temu podstawy przewidziane w powołanym przepisie, po

powstaniu tytułu wykonawczego, czyli po nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności. Skarżący nietrafnie dowodzi, że może nastąpić to dopiero po

wszczęciu egzekucji. Pogląd taki, w odniesieniu do powództwa opozycyjnego, nie

ma oparcia w przepisach, skoro art. 840 k.p.c. takiego ograniczenia czasowego nie

zawiera a wprost stanowi o pozbawieniu tytułu wykonawczego wykonalności.

Powództwo może być wytoczone niezależnie od tego, czy przeciwko dłużnikowi

została już wszczęta egzekucja, istotne jest jedynie by zobowiązanie objęte tytułem

wykonawczym było wymagalne. Wówczas dłużnik może żądać pozbawienia

(ograniczenia) wykonalności tytułu wykonawczego tak długo, jak długo zachodzi

możliwość wykonania tego tytułu. W doktrynie zasadnie wskazuje się, że samo

istnienie możności wykonania tytułu wykonawczego, czyli zdolności do egzekucji,

pozwala na wystąpienie z powództwem zmierzającym do uniemożliwienia

przeprowadzenia egzekucji z tego tytułu wykonawczego.

Dodać należy, że w toku niniejszego procesu zdarzeniem prawnym, które

zadecydowało o treści rozstrzygnięcia stał się przelew wierzytelności po powstaniu

tytułu egzekucyjnego, a nie spełnienie świadczenia. Stąd też rozważanie tego

zagadnienia i ewentualnych jego skutków, tym bardziej, że do zaspokojenia

wierzyciela nie doszło, jest w sprawie bezprzedmiotowe.

Powództwo o pozbawieniu tytułu wykonawczego wykonalności dłużnik

powinien kierować przeciwko wierzycielowi uprawnionemu według treści tego tytułu.

Istotę tego powództwa stanowi bowiem żądanie udzielenia ochrony dłużnikowi

zwalczającemu wykonalność prawomocnego wyroku. Wyrok pozbawiający

wykonalności tytuł wykonawczy uniemożliwia prowadzenie egzekucji na podstawie

konkretnego tytułu. Jest to więc procesowa forma obrony dłużnika, mimo że

uzyskane orzeczenie ma charakter prawno-kształtujący i wywiera skutek w postaci

powstania, ustania lub zmiany stosunku prawnego łączącego podmioty wymienione

w tytule wykonawczym. Rezultat jest więc zbieżny z tym, osiąganym w wypadku

podejmowania czynności prawa materialnego. Podważanie więc przez skarżącego,

jego legitymacji biernej w niniejszym procesie, jest oczywiście chybione.

7

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji .