II CSK 747/13

Sygn. akt II CSK 747/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa X.Y.

przeciwko Skarbowi Państwa - Komendantowi Policji

W […].

o ochronę dóbr osobistych ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I tiret 2 (dwa) i 3 (trzy) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 22 maja 2013 r., zmieniając częściowo

wyrok Sądu Okręgowego z dnia 19 grudnia 2012 r., nakazał pozwanemu Skarbowi

Państwa złożenie oświadczenia woli w Gazecie […] o treści: „Komendant Policji w

[…]. wyraża głębokie ubolewanie za działanie nieustalonego funkcjonariusza Policji

w Komendzie Powiatowej Policji w […]., polegające na ujawnieniu i wykorzystaniu

przez rozpowszechnienie, wbrew obowiązkowi zachowania tych informacji w

tajemnicy służbowej, dokonanego przez X.Y. zgłoszenia o przestępstwie, wskutek

czego naruszono dobra osobiste X.Y. w postaci dobrego imienia, godności, czci,

prawa do prywatności, poszanowania jej kalectwa i wolności od drwin i szykan z tej

przyczyny”, a ponadto - uszczegółowiając treść żądania o „usunięcie nagrania z

portali internetowych” - zobowiązał stronę pozwaną do „podjęcia czynności

mających na celu usunięcie telefonicznego nagrania zgłoszenia przez powódkę o

popełnieniu przestępstwa z portali internetowych, na których nagranie to zostało

umieszczone, w tym w szczególności zwrócenie się w tym celu z odpowiednim

żądaniem do właścicieli lub administratorów portali".

Sąd Apelacyjny ustalił, że ośmieszająca powódkę rozmowa telefoniczna

z policjantem, który przyjął jej zgłoszenie o […], została nagrana w Komendzie

Powiatowej Policji w […], a następnie wprowadzona do Internetu przez nieustaloną

osobę. Na skutek rozpowszechniania tej rozmowy na licznych portalach

społecznościowych stało się ono przedmiotem żartów użytkowników Internetu.

Skarga kasacyjna, wniesiona od tej części wyroku, w której strona pozwana

została zobowiązana do podjęcia czynności mających na celu usunięcie nagranej

rozmowy z portali internetowych oraz zwrócenia się z odpowiednim żądaniem do

właścicieli lub administratorów portali, oparta została na zarzucie naruszenia art.

325 k.p.c. oraz art. 24 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarżący, uzasadniając zarzut naruszenia art.325 k.p.c., trafnie podniósł,

że zawarte w sentencji zaskarżonego wyroku rozstrzygnięcie o żądaniu powódki,

3

jako pozbawione precyzji czyni go niezdatnym do wykonania w postępowaniu

egzekucyjnym.

W judykaturze wielokrotnie zwracano uwagę na konieczność redagowania

sentencji orzeczenia w sposób zawierający precyzyjne i samodzielne

rozstrzygnięcie o żądaniu, bez potrzeby dokonywania dalszych czynności,

należących ze względu na swój przedmiot do postępowania rozpoznawczego.

Sformułowanie w sentencji rozstrzygnięcia o żądaniach stron nie może stwarzać

wątpliwości co do treści wyroku i musi umożliwiać jego wykonanie (przykładowo:

uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego [ zasada prawna] z 20 września

1988 r., III CZP 37/88, OSNCP 1989, nr 3, poz.40; wyrok Sądu Najwyższego

z 9 października 1968 r., I CR 366/68, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego

z 24 stycznia 1985 r., III CRN 297/84, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego

z 16 lutego 2012 r., III CSK 201/11, OSNC-ZD 2013, nr 3, poz.50).

W orzecznictwie dotyczącym spraw o naruszenie dóbr osobistych również

wskazuje się na konieczność redagowania sentencji wyroku w sposób

kategoryczny i wykluczający pozostawienie jej konkretyzacji którejkolwiek ze stron

(wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 1982 r., IV CR 500/01, OSNCP 1982,

nr 8-9, poz.123). W wyroku należy więc określić konkretne czynności (zachowania),

które pozwany powinien przedsięwziąć w celu usunięcia skutków naruszenia. Takie

wymaganie znajduje uzasadnienie nie tylko w prawie procesowym, lecz odpowiada

także brzmieniu art.24 k.c. Opis tych czynności powinien być na tyle jednoznaczny,

aby wierzyciel i organ egzekucyjny mogli na podstawie sentencji wyroku stwierdzić,

jaki sposób egzekucji należy wdrożyć w celu wykonania świadczenia, a także –

co odnosi się również do pozwanego - w jakim momencie wyrok został w całości

wykonany. W przeciwnym razie wyrok jest niezdatny do egzekucji sądowej.

Formuła sentencji zaskarżonego wyroku, w której treść zasądzonego

świadczenia określona została przez zobowiązanie pozwanego „do podjęcia

czynności mających na celu usunięcie telefonicznego nagrania z portali

internetowych, w tym w szczególności zwrócenie się w tym celu z odpowiednim

żądaniem do właścicieli lub administratorów portali” nie czyni zadość tym

wymaganiom. Na ocenę tę nie rzutują, powołane przez powódkę w odpowiedzi na

4

skargę kasacyjną, argumenty dotyczące specyfiki medium, jakim jest Internet.

Specyfika ta nie może wpływać na wymagania dotyczące precyzji formułowania

sentencji orzeczenia w zakresie, w jakim obejmuje rozstrzygnięcie o żądaniu

powódki.

Oceniając za usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 24 k.c. przez

zobowiązanie strony pozwanej do dokonania czynności, które z braku ich

jednoznacznej indywidualizacji nie mogą doprowadzić do usunięcia skutków

naruszenia dobra osobistego powódki, wskazać należy, że w literaturze oraz

orzecznictwie Sądu Najwyższego nie analizowano, jakie konkretne czynności

mogłyby być adekwatne w celu usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego,

do którego doszło w Internecie. Niewątpliwie specyfika tego środowiska czyni

proporcjonalnym — w razie naruszenia czci - zastosowanie środków, które

pozwolą na dotarcie z ewentualnym sprostowaniem, odwołaniem lub

oświadczeniem obejmującym przeprosiny do nieograniczonego kręgu osób, które

mogły zapoznać się ze źródłem naruszenia.

Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że dostępność spornego materiału

w Internecie nie jest wyłącznie następstwem bezprawnych działań pozwanego,

lecz także działań niekontrolowanych przez niego osób trzecich, w których

dyspozycji znalazło się nagranie wskutek jego pierwotnego ujawnienia. Pozwany -

w ramach usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powódki - został

zobowiązany do podjęcia starań o udaremnienie naruszeń tego dobra. Tego

rodzaju zobowiązanie nie mieści się w granicach środków zmierzających do

usunięcia skutków naruszenia w rozumieniu art. 24 k.c., nie można bowiem

zachowań anonimowych osób trzecich, korzystających z usług internetowych

uznać za „skutek naruszenia” w rozumieniu tego przepisu.

Wprawdzie powódka nie wystąpiła z powództwem przeciwko podmiotom

zarządzającym portalami internetowymi, na których umieszczono ośmieszające ją

materiały lub przeciwko osobom bezpośrednio wprowadzającym nagranie do

Internetu, to jednak dla oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 24 k.c.

nieodzowne staje się prześledzenie w niezbędnym zakresie regulacji prawnych

5

funkcjonowania usług świadczonych przez podmioty zarządzające portalami na

rzecz ich użytkowników.

Podstawowe ramy prawne funkcjonowania usług pozwalających na

wprowadzenie do sieci określonych treści i ich udostępnianie osobom trzecim

reguluje ustawa z 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną, dalej

jako „u.ś.u.d.e." (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1422). Przepisy tej ustawy

określają obowiązki usługodawcy związane ze świadczeniem usług drogą

elektroniczną, zasady wyłączania odpowiedzialności usługodawcy z tytułu

świadczenia tych usług oraz zasady ochrony danych osobowych osób fizycznych

korzystających z usług świadczonych drogą elektroniczną. Internetowe portale

społecznościowe (na nich umieszczone zostały nagrania z udziałem powódki)

tworzone są przez użytkowników Internetu z wykorzystaniem infrastruktury

informatycznej udostępnionej przez usługodawców (tzw. user generated content,

Web2.0). W konstrukcji tej funkcjonuje podmiot udostępniający infrastrukturę

informatyczną, a więc świadczący usługę drogą elektroniczną (servis provider) oraz

podmioty wprowadzające do sieci określone treści (content providers). Pierwszy

z wymienionych podmiotów (servis provider) umożliwia użytkownikom

umieszczanie w sieci określonych treści w zarządzanym przez siebie systemie oraz

udostępnia je innym osobom, nie kontrolując ich treści. Zachowania tych

podmiotów co do zasady odpowiadają znamionom usługi tzw. hostingu.

Okoliczność, że podmioty świadczące usługi hostingu (podobnie jak podmioty

umożliwiające sprawny dostęp do portali internetowych) tylko pośredniczą

w udostępnianiu drogą elektroniczną treści pochodzących od osób trzecich rzutuje

na ukształtowanie zasad ich odpowiedzialności za naruszenie praw podmiotowych

osób trzecich lub naruszenie obowiązujących przepisów prawa w związku z treścią

przechowywanych danych. W świetle art.12 - 15 u.ś.u.e.d. podmioty pośredniczące

zwolnione są od odpowiedzialności cywilnoprawnej (zarówno za sprawstwo, jak

i pomocnictwo), administracyjnej oraz karnej za zawartość udostępnionych

materiałów, nie są one bowiem - zgodnie z art.15 u.ś.u.d.e. - zobowiązane do

sprawdzania (monitorowania) przekazywanych, przechowywanych lub

udostępnianych danych. Innymi słowy, brak wiedzy o treści udostępnionych

informacji jest zasadniczym warunkiem uchylenia odpowiedzialności tych

6

podmiotów. Warunek ten skonkretyzowany został w art.14 ust. 1 u.ś.u.d.e., który

stanowi, że nie ponosi odpowiedzialności za przechowywane dane ten, kto

udostępniając zasoby systemu teleinformatycznego w celu przechowywania

danych przez usługobiorcę nie wie o bezprawnym charakterze danych lub

związanej z nimi działalności, a w razie otrzymania urzędowego zawiadomienia lub

uzyskania wiarygodnej wiadomości o bezprawnym charakterze danych lub

związanej z nimi działalności niezwłocznie uniemożliwi dostęp do tych danych.

Z regulacji tej należy a contrario przyjąć, że odpowiedzialność podmiotu

świadczącego hosting jest możliwa w dwóch przypadkach, a mianowicie: gdy

posiada on wiedzę o bezprawnym charakterze udostępnionych za jego

pośrednictwem danych a także wtedy, gdy mimo otrzymania urzędowego

zawiadomienia lub uzyskania wiarygodnej wiadomości o bezprawnym charakterze

udostępnionych danych nie uniemożliwił on dostępu do tych danych.

W doktrynie prezentowany jest - w drodze wykładni uwzględniającej motyw 45

dyrektywy 2000/3/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 8 czerwca 2000 r.

w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego,

w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego, Dz. Urz.

UE 2000, L 178, s.l - pogląd, że wyłączenie odpowiedzialności przewidziane

w art.14 ust. l u.ś.u.d.e. nie dotyczy możliwości dochodzenia roszczeń mających

na celu usunięcie spornych treści lub zablokowanie dostępu do nich. Pogląd ten,

zważywszy na techniczny charakter przetwarzania danych pochodzących od osób

trzecich oraz ich liczbę, powodujących, że usługodawcy nie mają realnej

możliwości systematycznej weryfikacji udostępnianych danych, budzi w ocenie

Sądu Najwyższego istotne zastrzeżenia. Są one podnoszone także w literaturze

z powołaniem się na motyw 42 wspomnianej dyrektywy 2000/31/WE przez

zwolenników pasywnej - w przypadku hostingu - postawy usługodawcy wobec

przesyłanych danych.

Sąd Najwyższy, dokonując wykładni art.14 ust. 1 u.ś.u.d.e., w wyroku

z 8 lipca 2011 r., IV CSK 665/10 (OSNC 2012, nr 2, poz. 27) trafnie wywiódł,

że usługodawca świadczący usługi polegające na umożliwieniu bezpłatnego

dostępu do utworzonego przez siebie portalu dyskusyjnego nie ponosi

7

odpowiedzialności za naruszenie dóbr osoby trzeciej, chyba że wiedział, że wpis na

portalu narusza te dobra i nie usunął go niezwłocznie.

Przedstawiony wątek rozważań prowadzi do konkluzji, że powódce, której

dobra osobiste zostały naruszone przez ośmieszającą treść umieszczonego w sieci

nagrania, przysługiwałoby roszczenie przeciwko podmiotom świadczącym usługi

elektroniczne (servis providers), gdy podmioty te nie mogłyby powołać się na

przywilej przewidziany w art.14 ust. 1 u.ś.u.d.e., a także przeciwko wszystkim

osobom, które nagranie udostępniły, tj. wprowadziły nagranie do Internetu (content

providers).

Rozważanie obu przypadków jest bezprzedmiotowe, strona pozwana - co

jest oczywiste - nie zarządza bowiem portalami, na których nagranie zostało

udostępnione. Nie można jej również przypisać - w świetle dokonanych ustaleń -

statusu podmiotu, który nagranie udostępnił. Sądy obu instancji nie ustaliły takiego

faktu nawet w trybie domniemania faktycznego. Dokonywanie ustaleń w drodze

domniemania faktycznego polega na tym, że sąd wyprowadza wniosek o istnieniu

określonego faktu na podstawie innych lub innego udowodnionego faktu. Tego

rodzaju procesu myślowego Sąd Apelacyjny nie przeprowadził, ograniczając się do

stwierdzenia: „pewne jest, że musiał to [udostępnienie nagrana na portalach]

uczynić jeden z funkcjonariuszy policji pracujących w Komendzie Policji w […] lub

pracownik cywilny tej Komendy", z jednoczesnym podkreśleniem, że „strona

pozwana nie może ponosić odpowiedzialności za umieszczenie nagrania

w Internecie". Nie do końca zatem jest jasne, na czym polegało przypisane

pozwanemu Skarbowi Państwa „ujawnienie", czy też „upublicznienie" nagrania.

Odnosząc się natomiast do roszczenia powódki skierowanego przeciwko

pozwanemu, jako podmiotowi, który nie pozostaje w żadnym stosunku umownym,

jaki powstaje w ramach usługi hostingu świadczonej zazwyczaj nieodpłatnie przez

podmioty zarządzające portalami na rzecz osób trzecich (użytkowników portali), do

rozważenia pozostaje kwestia, jakimi czynnościami - w ramach poleceń

wynikających z uwzględnienia roszczenia o dopełnienie czynności potrzebnych do

usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powódki - pozwany mógłby zostać

obciążony, skoro nałożone na niego w zaskarżonym wyroku zobowiązanie nie

8

mieści się - zarówno z perspektywy prawa procesowego (art. 325 k.p.c.), jak

i materialnego (art. 24 k.c.) - w granicach środków zmierzających do usunięcia

skutków naruszenia w rozumieniu art. 24 k.c.

Ocenę w tym zakresie poprzedzić należy przypomnieniem,

że w orzecznictwie dotyczącym sposobu redagowania rozstrzygnięcia o żądaniu

powoda w sprawach o naruszenie dóbr osobistych utrwalony jest pogląd, że sąd

może ingerować w treść żądanego oświadczenia przez ograniczenie zakresu treści

bądź uściślenie określonych sformułowań (wyroki Sądu Najwyższego z 22 grudnia

1997 r., II CKN 546/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz.119; z 11 stycznia 2007 r., II CSK

392/06, nie publ.; z 8 października 2008r., V CSK 153/08, nie publ.; z 6 lutego

2013 r., V CSK 123/12, nie publ.). Oprócz wspomnianej możliwości obciążenia

pozwanego obowiązkiem opublikowania na portalach społecznościowych, na

których nagranie jest zamieszczone oświadczenia odpowiedniej treści, rozważenia

wymaga - w ramach zgłoszonego roszczenia - kwestia możliwości zobowiązania

pozwanego do zawiadomienia określonych usługodawców, że na zarządzanych

przez nich portalach internetowych znajduje się nagranie, które prawomocnym

wyrokiem sądu wydanym w sporze między poszkodowaną a pozwanym zostało

uznane za naruszające dobra osobiste, a tym samym bezprawne. Możliwość taka

istnieje, bowiem powodowi, którego dobro osobiste zostało naruszone wskutek

zachowania pozwanego umożliwiającego nieustalonej osobie wprowadzenie na

portalu internetowym określonej treści, przysługuje roszczenie o zobowiązanie

pozwanego do zawiadomienia podmiotu zarządzającego portalem,

że zamieszczona na nim treść, jako bezprawna, narusza dobro osobiste powoda,

co stwierdzone zostało prawomocnym wyrokiem. Przekazanie takiej informacji

wyłącza możliwość powoływania się przez usługodawcę (podmiot zarządzający

portalem internetowym) na przywilej wynikający z art. 14 ust. 1 u.ś.u.d.e.,

a zarazem - w razie zablokowania dostępu do treści naruszającej dobra osobiste -

uchylona zostaje ewentualna odpowiedzialność odszkodowawcza usługodawcy

względem usługobiorcy (art. 14 ust. 2 u.ś.u.d.e.).

Wobec tego, że zaskarżony wyrok zapadł z przytoczonymi uchybieniami,

stanowiącymi źródło naruszenia powołanych w skardze kasacyjnej art. 325 k.p.c.

9

i art. 24 k.c. należało orzec, jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art.108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).