II PK 54/14

Sygn. akt II PK 54/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa T. B.

przeciwko T. i P. - Radcowie Prawni Spółka partnerska z siedzibą w W.

o odszkodowania, zwrot kosztów używania rzeczy prywatnych do celów

służbowych, ekwiwalenty za urlopy, wynagrodzenie za pracę, delegacje na skutek

apelacji powoda i pozwanego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 14 maja 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia

powoda z tytułu nieudzielonego urlopu szkoleniowego i w tym

zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi

Okręgowemu w W.,

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 25 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo T. B.

przeciwko T. i P. - Radcowie Prawni Sp. p. z siedzibą w W. w części i zasądził na

rzecz powoda kwotę 4.320 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 2011 r.

do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie

umowy o pracę oraz kwotę 205,68 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 czerwca

2011 r. do dnia zapłaty tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy. W pozostałym zakresie Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Powód

dochodził zasądzenia następujących kwot: 1) 12.960 zł tytułem odszkodowania za

rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia doręczenia pozwu do dnia zapłaty, 2) 6.930 zł tytułem odszkodowania za

naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia doręczenia pozwu do dnia zapłaty, 3) 9.480,30 zł tytułem zwrotu

kosztów poniesionych w związku z wykorzystaniem prywatnego samochodu do

wykonywania zadań służbowych wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi do dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty, 4) 2.000 zł tytułem zwrotu kosztów zużycia

komputera osobistego (notebooka) wykorzystywanego przez powoda do

wykonywania zadań służbowych wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty, 5) 4.896 zł tytułem wynagrodzenia za urlop

przysługujący na podstawie ustawy o radcach prawnych wraz z ustawowymi

odsetkami liczonymi do dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, 6) 6.624 zł tytułem

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w roku 2010 i 2011 wraz z

ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

7) 50,51 zł tytułem niewypłaconego powodowi wynagrodzenia za kwiecień 2011 r.

wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

W trakcie postępowania powód rozszerzył powództwo, żądając zasądzenia na jego

rzecz od pozwanego kwoty: 297,69 zł tytułem wynagrodzenia za okres od 1 do 3

maja 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 11 czerwca do dnia zapłaty,

36,70 zł tytułem brakującej części wynagrodzenia za grudzień 2008 r. wraz z

odsetkami od dnia 27 lipca 2011 r. do dnia zapłaty oraz dodatkowo kwoty 520,70 zł

tytułem zwrotu kosztów poniesionych w związku z korzystaniem z prywatnego

samochodu do wykonywania zadań służbowych (łącznie po rozszerzeniu

3

powództwa kwota dochodzona przez powoda z tego tytułu wyniosła 10.001 zł). W

trakcie postępowania przed Sądem I instancji powód cofnął pozew w zakresie

kwoty 4.079,22 zł dochodzonej tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop,

precyzując, że z tytułu ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w

roku 2010 i 2011 dochodzi kwoty 1.885,50 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony na podstawie umowy o

pracę na czas określony do dnia 1 grudnia 2008 r. do 30 listopada 2009 r., a

następnie na podstawie umowy o pracę na czas określony od dnia 1 grudnia

2009 r. do dnia 30 listopada 2012 r. W dniu 1 marca 2010 r. zawarto porozumienie

zmieniające, zgodnie z którym powód od dnia 1 marca 2010 r. miał otrzymywać

wynagrodzenie za pracę w kwocie 4.320 zł brutto. Miejscem wykonywania pracy

przez powoda była W. (aglomeracja w., w tym także obsługa Spółdzielni

Mieszkaniowej „J.” w jej siedzibie w P.). Powód był zatrudniony na stanowisku

aplikanta radcowskiego, przy czym jako jedyny aplikant zatrudniany przez

pozwanego zamierzał w czerwcu 2011 r. przystąpić do egzaminu radcowskiego.

Egzamin radcowski w roku 2011 odbywał się w dniach 14-17 czerwca. Powód w

ramach umowy o pracę realizował obsługę prawną P. – Ż. Towarzystwo

Ubezpieczeń […] S.A. w jego siedzibie oraz dwa razy w tygodniu obsługę prawną

Spółdzielni Mieszkaniowej „J.” w jej siedzibie w P. W przypadku konieczności

wykonywania obowiązków poza miejscem świadczenia pracy, powód otrzymywał

polecenia służbowe oraz delegację. Wyjazdy takie były przez pozwanego w pełni

rozliczane, tj. pozwany zwracał koszty wyjazdu. Sąd Rejonowy ustalił, że powód

zawierając umowę o pracę oświadczył, że nie chce służbowego laptopa i będzie

korzystał z prywatnego oraz, iż powód nigdy nie zawarł z pozwanym żadnej umowy

dotyczącej korzystania z prywatnego samochodu czy też komputera przenośnego.

Podczas obsługi Spółdzielni Mieszkaniowej „J.” powód miał zapewniony dostęp do

stanowiska pracy z komputerem stacjonarnym. Z kolei świadcząc obsługę prawną

P. – Ż. Towarzystwo Ubezpieczeń […] S.A. powód korzystał z komputera

przenośnego nie będącego własnością tego klienta. W grudniu 2010 r. powód

sygnalizował pozwanemu, że będzie zdawał egzamin radcowski w czerwcu 2011 r.,

prosząc o udzielenie urlopu na przygotowanie się do niego, w okresie

poprzedzającym egzamin. Prośby te pozostały bez jakiegokolwiek odzewu ze

4

strony pozwanego. W dniu 7 lutego 2011 r. powód złożył wniosek o urlop w okresie

od 14 marca do 13 czerwca 2011 r. W okresie od 7 marca 2011 r. do 29 kwietnia

2011 r. powód był niezdolny do pracy z powodu choroby. Pismem z dnia 29

kwietnia 2011 r. powód na podstawie art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

radcach prawnych (w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą z

dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych

zawodów – Dz.U. z 2013 r., poz. 829), poinformował pozwanego, że w okresie od 4

maja do 2 czerwca 2011 r. (30 dni kalendarzowych), będzie przebywał na urlopie

związanym z koniecznością przygotowania się do egzaminu radcowskiego. Pismo

to zostało przesłane drogą mailową w dniu 29 kwietnia 2011 r., zostało doręczone

pozwanemu w dniu 4 maja 2011 r. Powód nie otrzymał odpowiedzi na złożony

wniosek o urlop. Pozwany pismem z dnia 9 maja 2011 r., doręczonym powodowi w

dniu 20 maja 2011 r., rozwiązał z nim umowę o pracę jako przyczynę wskazując

ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych polegające na

nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy do dnia 4 maja 2011 r., udaniu się na

urlop bez zgody pracodawcy. Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany wypłacił powodowi

wynagrodzenie za grudzień 2008 r. w wysokości 2.700 zł, a za kwiecień 2011 r. -

708,68 zł. Ponadto, że w dniu 31 maja 2011 r. pozwany wypłacił powodowi kwotę

4.079,22 zł tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. W tak

ustalonych okolicznościach Sąd Rejonowy stwierdził, że nie doszło do ciężkiego

naruszenia obowiązków pracowniczych, ponieważ powód wielokrotnie informował

pozwanego o chęci wzięcia urlopu wypoczynkowego i urlopu szkoleniowego na

podstawie ustawy o radcach prawnych, początkowo ustnie w swobodnych

rozmowach (już w grudniu 2010 r.), a następnie wobec braku jakiejkolwiek reakcji w

dniu 7 lutego 2011 r. złożył oficjalny wniosek o udzielenie mu urlopu

wypoczynkowego. Sąd Rejonowy zauważył również, że do momentu rozwiązania z

powodem umowy o pracę, czyli przez prawie trzy miesiące, pozwany w żaden

sposób nie poinformował powoda czy urlop został mu udzielony, czy też nie - w

ogóle nie ustosunkował się do złożonego wniosku. Sąd I instancji uznał, mając na

uwadze starania powoda, że nie dopuścił się on ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych. W konsekwencji na podstawie art. 56 §

1 k.p. w zw. z art. 58 k.p. zasądził od pozwanego na rzecz powoda odszkodowanie

5

w kwocie 4.320 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 2011 r.

Odnosząc się do żądania powoda zasądzenia ekwiwalentu za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy Sąd stwierdził, że powód nie wykorzystał 17 dni urlopu

wypoczynkowego, za co w toku procesu pozwany wypłacił mu ekwiwalent

pieniężny. Spornym pozostał jeden dzień urlopu, za który powodowi należy się

ekwiwalent w kwocie 205,68 zł. W pozostałym zakresie Sąd oddalił powództwo.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniósł zarówno powód jak i pozwany.

Powód zaskarżył wyrok w części, tj. w zakresie brakującej kwoty 8.640 zł

dochodzonej tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o

pracę, kwoty 1.028,40 zł tytułem wynagrodzenia za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy oraz pozostałych żądań, których Sąd I Instancji nie uwzględnił. W

apelacji powód zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c.

oraz przepisów prawa materialnego, tj. art. 58 zd. drugie k.p. poprzez nie

zasądzenie odszkodowania w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia, art. 183a

§ 1, 2 i 4 k.p. oraz 183b

§ 1 k.p. poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji gdy

zdaniem powoda był on dyskryminowany ze względu na konieczność podnoszenia

przez niego kwalifikacji zawodowych, art. 171 § 1 k.p. w zw. z § 18 Rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania

wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. z

1997 r. Nr 2, poz. 14 ze zm.) poprzez ich niezastosowanie, art. 34 ust. 2 ustawy o

radcach prawnych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji gdy powód nabył

prawo do tego urlopu i w związku z tym należało mu się wynagrodzenie do dnia 20

maja 2011 r. (dzień rozwiązania umowy o pracę), a w pozostałym zakresie

ekwiwalent za niewykorzystaną część urlopu. Ponadto zarzucił naruszenie art. 8

k.p. w zw. z art. 22 § 1 k.p. w zw. z art. 100 § 1 k.p., art. 84 k.p., art. 742 k.c. w zw.

z art. 300 k.p., art. 18 § 1 i 2 k.p. w zw. z art. 775

§ 1 k.p., art. 60 k.c., art. 56 k.c. w

zw. z art. 300 k.p., art. 58 § 1, 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p., art. 3531

k.c. w związku z

art. 300 k.p., art. 405 k.c. w zw. z art. 300 k.p., art. 34a ust. 1 ustawy z dnia 6

września 2001 r. o transporcie drogowym w zw. z § 1 ust. 1, 2 w zw. z § 2 ust. 1 pkt

1 lit. b) Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 25 marca 2002 r. w sprawie

warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów

6

służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących

własnością pracodawcy w zw. z art. 300 k.p. – zarzuty te dotyczyły oddalenia przez

Sąd Rejonowy żądania zwrotu kosztów używania przez powoda prywatnego

samochodu oraz korzystania z własnego laptopa do wykonywania zadań

pracowniczych. Powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w części i

uwzględnienie powództwa w całości.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w zakresie, w jakim Sąd

zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 4.320 zł wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 10 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, a także kwoty 205,68 zł tytułem

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy oraz w zakresie obciążenia

go kosztami postępowania. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

oddalenie powództwa w całości. Wyrokowi zarzucono naruszenie prawa

procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przyjęcie, że nie istniały szczególne

potrzeby pracodawcy w zakresie organizacji pracy uniemożliwiające

natychmiastowe udzielenie powodowi odpowiedzi w zakresie terminu udania się na

urlop szkoleniowy oraz art. 52 k.p. poprzez błędne przyjęcie, że samowolne udanie

się przez powoda na urlop szkoleniowy jest usprawiedliwione w kontekście

przedłożenia przez niego wniosku o udzielenie takiego urlopu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 maja 2013 r. uwzględnił apelację powoda

w części i zmienił wyrok Sądu Rejonowego, zasądzając w miejsce kwoty 4.320 zł

kwotę 12.960 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 2011 r. do dnia

zapłaty tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o

pracę. W pozostałych zakresie oddalił apelację powoda. Apelację pozwanego

oddalił w całości.

Sąd II instancji w całości zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu I instancji,

przyjmując je za własne. Nie podzielił zasadności zarzutu powoda o naruszeniu

art. 233 § 1 k.p.c., stwierdzając, że Sąd I instancji prawidłowo zgromadził materiał

dowodowy i ocenił go bez przekroczenia reguł oceny dowodów. Podkreślił, że brak

było podstaw, aby w oparciu o zaoferowane przez powoda dowody dopatrzyć się

po stronie pozwanego jakichkolwiek praktyk dyskryminacyjnych, wbrew przepisom

zawartym w art. 183a

§ 1, 2 i 4 k.p., art. 183b

§ 1 k.p. Powód był traktowany na równi

7

z innymi pracownikami, z uwzględnieniem tych różnic, jakich można spodziewać się

w zależności od specyfiki pracy aplikanta zatrudnionego w kancelarii. Sąd

stwierdził, że wydaje się logicznym, że pracodawca miał prawo kształtować politykę

zatrudniania w swojej kancelarii w sposób dogodny dla siebie, tak więc do

pracodawcy należał wybór którego roku aplikantów zatrudniać i jakie powierzać im

zadania. Za nie mające podstaw w materiale dowodowym Sąd ocenił zarzuty

apelacyjne dotyczące niezapewnienia powodowi przez pracodawcę komputera

przenośnego, podzielając w tym zakresie wnioski Sądu I instancji. Wskazał, że

wnioski te mają oparcie w zasadach doświadczenia życiowego, które przemawiają

za powszechną dostępnością sprzętu komputerowego na rynku, w cenach

umożliwiających jego nabycie przy zarobkach na poziomie oferowanym powodowi

przez pracodawcę. Zdaniem Sądu kwestia roszczeń związanych z wykorzystaniem

osobistego laptopa została sztucznie wyolbrzymiona przez powoda na użytek

niniejszego procesu, bowiem na etapie zatrudniania powoda nie była to kwestia w

żaden sposób problematyczna, co jasno wynika z materiału dowodowego. Sąd

stwierdził ponadto, że materiał dowodowy nie potwierdza w żaden sposób, aby

strony uzgadniały refundowanie powodowi dojazdów samochodem prywatnym, co

czyni gołosłownymi jego zarzuty związane z roszczeniem o zwrot kosztów w tym

zakresie jak i zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 300 k.p. w zw. z

art. 3531

k.c. w zw. z art. 60 k.c. Dalej, że w świetle nie budzących wątpliwości

ustaleń Sądu I instancji powód mimo wskazania miejsca świadczenia pracy (W.)

miał świadomość, iż miejscem jego pracy może być cała aglomeracja w./…/ Sąd

podzielił również ustalenia Sądu I instancji co do liczby dni urlopu wypoczynkowego

należnego powodowi, jak i wysokości ekwiwalentu wypłaconego w trakcie procesu i

wysokość należności za 1 dzień urlopu. Potwierdzając, że tylko w tej części w

świetle materiału dowodowego, roszczenie powoda było zasadne. W odniesieniu

do żądania zapłaty wynagrodzenia za urlop szkoleniowy, Sąd Okręgowy podobnie

jak Sąd Rejonowy stwierdził, że powód ostatecznie urlopu tego nie otrzymał.

Jednocześnie wskazał, że powód otrzymał wynagrodzenie za okres do daty

rozwiązania umowy. Nie podzielił stanowiska powoda, że przysługuje mu

ekwiwalent za urlop szkoleniowy. Zdaniem Sądu urlop szkoleniowy aplikanta

radcowskiego reguluje art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach

8

prawnych. W świetle tego przepisu „pracownikowi przysługuje prawo do płatnego

urlopu, w wymiarze 30 dni kalendarzowych, na przygotowanie się do egzaminu

radcowskiego oraz zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w

celu uczestniczenia w egzaminie wstępnym i radcowskim”. W piśmiennictwie

przyjmuje się, iż jest to urlop o charakterze szczególnym, nie mający charakteru

urlopu wypoczynkowego, oparty na odmiennej niż Kodeks pracy regulacji (tak

Dobrowolski I -artykuł Rzeczpospolita PCD 2006/3/30). Zdaniem Sądu, nie powinno

budzić wątpliwości, że skoro ustawa o radcach prawnych zawiera specjalne

regulacje w odniesieniu do osoby wpisanej na listę aplikantów i jako lex specialis

nie przewiduje ekwiwalentu za niewykorzystany urlop szkoleniowy, brak jest

podstaw do stosowania regulacji kodeksu pracy, odnoszących się do ekwiwalentu

za urlop wypoczynkowy. Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych pozwanego, Sąd

podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, iż w ustalonych okolicznościach

obowiązkiem pracodawcy było udzielenie urlopu szkoleniowego, co oznacza, że

pozwany nadużył prawa, rozwiązując umowę bez wypowiedzenia na podstawie

art. 52 k.p. Sąd wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika

niezbicie, że powód wielokrotnie informował pozwanego o chęci wzięcia urlopu

wypoczynkowego i urlopu szkoleniowego na podstawie ustawy o radcach prawnych

początkowo ustnie, w grudniu 2010 r., a następnie wobec braku reakcji w dniu 7

lutego 2011 r. złożył oficjalny wniosek o udzielenie mu urlopu wypoczynkowego,

wskazując przy tym dokładnie podstawy urlopu - urlop wypoczynkowy „zaległy”

oraz urlop zagwarantowany przez ustawę o radcach prawnych. Zdaniem Sądu,

pozwany mógł rozważyć zasadność wypowiedzenia ustawowego, jednakże nie

powinien stosować drastycznych środków prawnych (rozwiązania dyscyplinarnego)

w sytuacji, gdy sam poprzez nadmierną zwłokę z udzieleniem odpowiedzi poniekąd

sprowokował powoda, który w sposób zdeterminowany podjął działania

samowolne, lecz zrozumiałe z punktu widzenia jego interesów pracowniczych.

Zaznaczył dalej, że nawet jeśli zwłoka pozwanego w udzieleniu odpowiedzi

powodowi znalazła uzasadnienie, polegające na spiętrzeniu obowiązków

wspólników przy organizacji pracy kancelarii, to poszanowanie praw pracownika w

szczególnej sytuacji zbliżającego się egzaminu, niezwykle istotnego z punktu

widzenia rozwoju zawodowego młodego pracownika, przemawiało za uznaniem, iż

9

udzielenie mu wiążącej odpowiedzi co do urlopu jest sprawą priorytetową i

wymagają tego dobre obyczaje w stosunkach pracodawca-pracownik.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył powód w zakresie, w jakim

Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda. Zarzucono naruszenia prawa

materialnego: 1) art. 183b

§ 1 k.p. poprzez jego niezastosowanie oraz błędną

wykładnię polegającą na pominięciu odwróconego rozkładu ciężaru dowodu, jaki

zawiera ten przepis, 2) art. 183a

§ 1 i 2 i 4 k.p. poprzez ich niezastosowanie

pomimo, iż przepisy te, zdaniem skarżącego, wprost wskazują, iż pracownik może

być m.in. dyskryminowany ze względu na nawiązywanie i rozwiązanie z nim

stosunku pracy, ze względu na konieczność podnoszenia przez niego kwalifikacji

zawodowych, a ponadto, iż katalog okoliczności dyskryminujących zawartych w

ww. przepisach jest katalogiem otwartym, stąd znajdują one również zastosowanie

w przypadku dyskryminacji pracownika przystępującego do egzaminu

radcowskiego oraz w dostępie do narzędzi pracy; a także iż zachowanie

pozwanego pracodawcy stanowiło klasyczną dyskryminację pośrednią, 3) art. 183a

§ 1 i 2 i 4 k.p. poprzez ich błędną wykładnię sprzeczną z celem regulacji dotyczącej

dyskryminacji pośredniej, 4) art. 171 § 1 k.p. w zw. z § 18 Rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 08 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych

zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia

za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop - poprzez ich

niezastosowanie pomimo faktu, iż Sąd I instancji prawidłowo ustalił, iż

pracownikowi nie wypłacono należnego ekwiwalentu za 6 dni urlopu

wypoczynkowego, 5) art. 34 ust. 3 ustawy o radcach prawnych poprzez jego

niezastosowanie pomimo, iż powód nabył prawo do tego urlopu w związku z czym

należało mu się wynagrodzenie za okres do dnia 20 maja 2011 r. (dzień

rozwiązania umowy), w pozostałym zakresie pracownikowi należał się ekwiwalent

za nie wykorzystaną część urlopu, 6) art. 775

§ 1 w zw. z art. 84 k.p. poprzez ich

niezastosowanie w sytuacji, gdy przysługujące powodowi na należności na pokrycie

kosztów związanych z dojazdami do klientów pozwanego, a także ekwiwalent za

korzystanie z własnego laptopa wchodzą w skład wynagrodzenia pracownika,

którego pracownik nie może się zrzec, 7) art. 8 w zw. z art. 22 § 1 w zw. z art. 100 §

1 k.p. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy powód nie miał żadnych

10

podstaw, aby odmówić wykonania poleceń pracodawcy polegających na obowiązku

dojazdu własnym samochodem do klientów pozwanego, co jednocześnie nie

wyklucza uprawnienia do domagania się zwrotu poniesionych kosztów przez

pracownika; przerzucanie kosztów prowadzenia działalności przez pracodawcę na

pracownika jest rażąco sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jak też z

fundamentalnymi zasadami prawa pracy, 8) art. 18 § 1 i 2 w zw. z art. 775

§ 1 k.p.

poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy ukształtowanie stosunku pracy w ten

sposób, iż to pracownik miał pokrywać koszty dojazdu swoim samochodem do

klientów, a także korzystać z własnego laptopa jest sprzeczne z art. 775

§ 1 k.p.

oraz z naczelną zasadą prawa pracy nieponoszenia przez pracowników kosztów

działalności gospodarczej zakładu pracy, co uzasadnia skorygowanie umowy o

pracę na podstawie art. 18 § 1 i 2 k.p., 9) art. 56 k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez

ich niezastosowanie w sytuacji, gdy umowa o pracę wywołuje również wszystkie

skutki wynikające z ustawy, w tym z przepisów prawa pracy, z zasad współżycia

społecznego i z ustalonych zwyczajów, tj. obowiązek pozwanego zwrotu

pracownikowi poniesionych kosztów wykorzystywania własnego samochodu do

celów służbowych, jak również korzystania z własnego laptopa, wynika zarówno z

przepisów prawa pracy, z zasad współżycia społecznego, a także ze zwyczaju -

pracownikowi zwyczajowo ryczałtowo zwraca się poniesione przez niego koszty

wykorzystywania prywatnego samochodu do celów służbowych, 10) art. 58 § 1 i 2

k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy

ukształtowanie stosunku pracy w ten sposób, że to pracownik ma ponosić koszty

dojazdów do klientów swojego pracodawcy, a także korzystać z własnego laptopa,

jest czynnością sprzeczną z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy oraz

sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, 11) art. 3531

k.c. w zw. z art. 300

k.p. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy ukształtowanie stosunku pracy w

ten sposób, że to pracownik ma ponosić koszty dojazdów do klientów swojego

pracodawcy, a także korzystać z własnego laptopa, jest czynnością sprzeczną z

prawem (zasadami prawa pracy), zasadami współżycia społecznego oraz z

właściwością (naturą) stosunku pracy, 12) art. 742 k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez

ich niezastosowanie w sytuacji, gdy wyznaczenie przez pracodawcę zadania

roboczego, wymagającego dla jego wykonania poniesienia przez pracownika

11

dodatkowych kosztów w postaci wykorzystywania własnego samochodu do celów

służbowych przez cały okres zatrudnienia, jak również korzystanie z własnego

laptopa, uzasadnia roszczenie o ich zwrot przez pracodawcę, a brak stosowanych

regulacji w prawie pracy, uzasadniania odpowiednie zastosowanie przepisów

umowy zlecenia z kodeksu cywilnego, 13) art. 34a ust. 1 ustawy z dnia 6 września

2001 r. o transporcie drogowym w zw. z § 1 ust. 1 i 2 w zw. z § 2 ust. 1 pkt 1 lit. b

Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 25 marca 2002 r. w sprawie

warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów

służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących

własnością poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy ww. przepisy stanowią

podstawę zwrotu pracownikowi poniesionych przez niego kosztów dojazdów do

klientów w ramach swoich obowiązków pracowniczych, 14) art. 60 k.c. w zw. z

art. 300 k.p. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy pomiędzy stronami w

sposób dorozumiany doszło do zawarcia umowy cywilnoprawnej o używanie

pojazdu do celów służbowych, o której mowa w art. 34a ust. 1 ustawy z dnia 6

września 2001 r. o transporcie drogowym, 15) art. 405 k.c. w zw. z art. 300 k.p.

poprzez ich niezastosowanie sytuacji, gdy ponoszenie przez pracownika kosztów w

postaci wykorzystywania własnego samochodu do celów służbowych przez cały

okres zatrudnienia, uzasadnia roszczenie o ich zwrot przez pracodawcę, a brak

stosowanych regulacji w prawie pracy, uzasadniania odpowiednie zastosowanie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu z kodeksu cywilnego.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację

powoda i orzeczenie co do istoty sprawy, względnie o uchylenie orzeczenia w

zaskarżonej części, a także orzeczenia Sądu I instancji w zakresie, jakim ten Sąd

oddalił powództwo i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, oraz o

zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna powoda okazała się po części uzasadniona.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że nie były uzasadnione zarzuty

naruszenia prawa materialnego dotyczące dyskryminacji powoda. Nie ulega

12

wątpliwości, że pracodawca wbrew ustawowemu obowiązkowi nie udzielił

powodowi urlopu szkoleniowego. Jednak zgodnie z ustalonymi poglądami doktryny

i orzecznictwem Sądu Najwyższego nie każde, nawet bezprawne zachowanie

pracodawcy jest równoznaczne z dyskryminacją pracownika. Sąd Okręgowy trafnie

przyjął na podstawie ustaleń faktycznych, że pozwany pracodawca nie stosował

wobec powoda praktyk dyskryminacyjnych. Zdaniem Sądu Najwyższego

zatrudnienie innego aplikanta nie może automatycznie przesądzać o stosowaniu

przez pracodawcę dyskryminacji pośredniej. Skarżący uzasadnia swoje twierdzenia

o dyskryminacji nieuwzględnieniem jego wniosku o udzielenie urlopu co stanowiło

przedmiot odrębnego roszczenia. Tak więc w okolicznościach faktycznych sprawy

nie można było uznać, że z powodu nieudzielenia skarżącemu urlopu doszło do

naruszenia zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu.

Nieuzasadnione okazały się także zarzuty związane z roszczeniami o zwrot

kosztów dojazdu własnym samochodem powoda do klientów oraz korzystania z

własnego laptopa. Zgodnie z ustaleniami faktycznymi skarżący nie uzgodnił ze

swoim pracodawcą jakiegokolwiek sposobu zwrotu tych kosztów i przez cały okres

zatrudnienia nie występował ze swoimi roszczeniami. Ponadto z ustaleń Sądu

Okręgowego wynika, że miejscem wykonywania pracy powoda była cała

aglomeracja w. Pomimo więc, że zasadą jest ponoszenie kosztów związanych z

wykonywaną pracą przez pracodawcę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

listopada 2013 r., I PK 94/13, LEX nr 1448692), to w okolicznościach niniejszej

sprawy nie można było przyjąć by strony nawet w sposób dorozumiany ustaliły

obowiązek pracodawcy zwrotu poniesionych kosztów użytkowania samochodu

prywatnego, czy laptopa. Brak jest również ustaleń, by pracodawca wydał

polecenie korzystania z samochodu i laptopa do celów służbowych. W tej sytuacji

nie można było uznać za zasadne zarzutów dotyczących obowiązku zwrotu tych

kosztów przez pracodawcę nawet z uwzględnieniem zarzutu kasacyjnego w postaci

naruszenia art. 8 k.p. i 56 k.c. Roszczenie powyższe nie może zostać także

skutecznie oparte na zarzucie naruszenia art. 84 k.p., gdyż ekwiwalent nie stanowi

składnika wynagrodzenia za pracę.

13

Także w świetle ustaleń faktycznych poczynionych przez Sądy obu instancji

zasadne było roszczenie o wypłatę ekwiwalentu jedynie za jeden dzień urlopu

wypoczynkowego.

Zasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia przepisu art. 34 ust. 2

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j.t. Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65

ze zm. – dalej ustawa). Skarżący wskazuje co prawda przepis art. 34 ust. 3 ustawy

przytacza jednak treść przepisu, który w tekście jednolitym znajduje się w art. 34

ust. 2 tej ustawy. Stanowi on, że pracownikowi przysługuje prawo do płatnego

urlopu, w wymiarze 30 dni kalendarzowych, na przygotowanie do egzaminu

radcowskiego oraz zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w

celu uczestniczenia w egzaminie wstępnym i radcowskim. Pracodawca powoda,

pomimo wielokrotnie składanych wniosków, urlopu tego nie udzielił. W związku z

tym skarżący domagał się wypłacenia ekwiwalentu za niewykorzystaną część

urlopu szkoleniowego. W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy przyjął, że urlop

szkoleniowy jest urlopem o szczególnym charakterze. Natomiast przepisy ustawy

stanowią regulację szczególną, która nie przewiduje prawa do ekwiwalentu za

niewykorzystany urlop szkoleniowy. Na tej podstawie uznano więc, że brak jest

podstaw do stosowania przepisów Kodeksu pracy odnoszących się do ekwiwalentu

za urlop wypoczynkowy i odmówiono powodowi prawa do ekwiwalentu.

Urlop przysługujący pracownikowi – aplikantowi radcowskiemu na

przygotowanie się do egzaminu jest niewątpliwie szczególnym rodzajem urlopu

szkoleniowego. Prawo do niego stanowi realizację prawa pracowniczego do

podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Z kategorycznego brzmienia przepisu

(„pracownikowi przysługuje prawo”) wynika więc również jednoznacznie, że prawu

pracownika odpowiada obowiązek pracodawcy udzielenia tego urlopu. Przepisy

ustawy nie regulują jednak problemu terminu jego udzielenia. W literaturze

przedmiotu prezentowane jest stanowisko, że pracownik nie może samodzielnie

decydować o terminie wykorzystania urlopu szkoleniowego (M. Raczkowski, w:

M. Gersdorf, K. Rączka, M. Raczkowski: Kodeks Pracy. Komentarz, Lexis Nexis

2014, s. 734). Podobnie twierdzi się także, iż urlop szkoleniowy przysługuje

pracownikowi, a więc pracodawca ma obowiązek go udzielić. Termin powinien być

ustalony zgodnie z wnioskiem pracownika. Nie zmienia to jednak zasady, że

14

udziela go pracodawca (J. Iwulski, w: J. Iwulski, W. Sanetra: Kodeks pracy.

Komentarz, Lexis Nexis 2011, s. 750). Identyczne stanowisko zajął w tej kwestii

także Sąd Najwyższy. W wyroku z dnia 18 sierpnia 2010 r., II PK 33/10 (MPP 2011,

nr 1, s. 29) przyjęto bowiem, że przysługiwanie prawa do urlopu z ustawy o radcach

prawnych nie oznacza jednak, że pracownik może samodzielnie decydować o

terminie jego rozpoczęcia i okresie wykorzystania.

Na podstawie powyższego należało więc przyjąć, że urlop przysługujący

pracownikowi – aplikantowi radcowskiemu jest szczególnym rodzajem urlopu

szkoleniowego. Ze względu na odmienne zasady jego nabycia, wymiaru, jak i

przede wszystkim cel jego udzielenia nie jest możliwe analogiczne stosowanie

przepisów o urlopach wypoczynkowych, w tym o ekwiwalencie za niewykorzystany

urlop. Z tego powodu stanowisko Sądu Okręgowego o nieprzysługiwaniu

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop powoda jest trafne.

Należy jednak mieć na uwadze, że pracodawca nie udzielając urlopu

szkoleniowego narusza swój jednoznacznie określony ustawą obowiązek. Powstaje

więc w tym przypadku problem sankcji za naruszenie obowiązku pracodawcy. W

literaturze trafnie zauważono, że problem ochrony prawa do urlopu szkoleniowego

został przez ustawodawcę pozostawiony na uboczu (zob. M. Raczkowski:

Charakter prawny urlopu szkoleniowego, PiZS 2011 nr 6, s. 28). Skarżący domagał

się wypłacenia ekwiwalentu za niewykorzystany urlop szkoleniowy. Niemożność

uwzględnienia roszczenia pracownika na tej podstawie nie powinna jednak

prowadzić do uznania, że na tym kończy się problem. Wstępnie należy bowiem

stwierdzić, że nie do zaakceptowania jest rozstrzygnięcie polegające na odmowie

zaspokojenia roszczenia pracownika z tytułu ewidentnego i rażącego naruszenia

obowiązku pracodawcy. Tak więc obowiązkiem Sądu jest rozważenie wszelkich

możliwości zaspokojenia roszczenia pracowniczego także w oparciu o inną

podstawę prawną. Nie stoi temu na przeszkodzie to, że powód sformułował swoje

roszczenie w postaci żądania wypłacenia ekwiwalentu. Zgodnie bowiem z

ugruntowanymi poglądami orzecznictwa Sądu Najwyższego i doktryny nie jest

wymagane wskazanie podstawy prawnej roszczenia, a jedynie faktów (da mihi

factum dabo tibi ius), a sąd zna prawo (iura novit curia).

15

Tak więc zdaniem Sądu Najwyższego nieudzielenie urlopu szkoleniowego

przez pracodawcę nie może pozostać bez możliwości skutecznego dochodzenia

roszczeń przez pracownika. W przeciwnym wypadku bezprawne zachowania

pracodawcy pozostałyby w tym zakresie całkowicie bezkarne a prawo pracownika

zostałoby pozostawione bez żadnej ochrony. Podkreślenia wymaga również to, że

prawo do urlopu szkoleniowego wchodzi z mocy ustawy do treści stosunku pracy.

Ustawa nie reguluje jednak skutków nieudzielenia tego urlopu. Nie mogą zostać

analogicznie zastosowane także przepisy art. 171 k.p. Z tego powodu należy

przyjąć, że mamy do czynienia z rzeczywistą (de lege lata) luką w prawie, co

umożliwia zastosowanie regulacji przepisów Kodeksu cywilnego o skutkach

niewykonania zobowiązań. Tak więc z tytułu nieudzielenia urlopu szkoleniowego

dla pracownika – aplikanta pracodawca będzie zobowiązany do naprawienia

wynikłej z tego szkody, jeżeli zostały spełnione przesłanki określone w art. 471 k.c.

Na podstawie powyższego nie można było uznać, że skarga kasacyjna była

oczywiście uzasadniona. Jednak skarga ta okazała się uzasadniona w zakresie

roszczenia powoda z tytułu nieudzielenia urlopu szkoleniowego.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.