II UK 427/13

Sygn. akt II UK 427/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z wniosku D. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia

7 sierpnia 2012 r., sygn. akt […] oraz poprzedzające ten wyrok

decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia

9 listopada 2011 r. i 27 lutego 2012 r. i sprawę przekazuje

organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. od wyroku Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia 7 sierpnia 2012

r., zmieniającego decyzje organu rentowego z dnia 9 listopada 2011 r. i 27 lutego

2012 r. i przyznającego wnioskodawczyni D. P. prawo do emerytury od dnia 14

kwietnia 2009 r. W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni, urodzona w dniu 14

kwietnia 1949 r., przesiedliła się do Niemiec i mieszka tam od dnia 2 listopada 1990

r. W dniu 28 kwietnia 2008 r. zgłosiła wniosek o przyznanie emerytury po

ukończeniu 60 roku życia, z tytułu 28 lat, 5 miesięcy i 2 dni okresów składkowych,

nieskładkowych i uzupełniających przebytych w Polsce przed przesiedleniem.

Wniosek został złożony za pośrednictwem Niemieckiego Ubezpieczenia

Emerytalno-Rentowego (Deutsche Rentenversicherung). Organ rentowy ustalił, że

wnioskodawczyni wykazała 28 lat, 5 miesięcy i 2 dni polskich okresów składkowych,

nieskładkowych i uzupełniających, a następnie decyzjami z dnia 9 listopada 2011 r.

i z dnia 27 lutego 2012 r. odmówił prawa do emerytury, powołując się na

postanowienia umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką

Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, podpisanej w

Warszawie w dniu 9 października 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.;

dalej „umowa z 1975 r.”), zgodnie z którą – w ocenie organu rentowego –

obowiązek wypłacania emerytury przejęła strona niemiecka. Przesiedlenie

wnioskodawczyni z Polski do Niemiec nastąpiło w czasie obowiązywania tej

umowy, zastąpionej następnie umową między Rzecząpospolitą Polską a Republiką

Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzoną w Warszawie w

dniu 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468; dalej „umowa z 1990 r.”).

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2012 r. zmienił zaskarżone decyzje

i przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury od dnia 14 kwietnia 2009 r.

Uwzględniając odwołanie wnioskodawczyni, Sąd przyjął, że umowa z 1975 r. nie

ma do niej zastosowania, gdyż prawo do emerytury nabyła w czasie

obowiązywania umowy z 1990 r., zatem należało zastosować art. 24 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm. – obecnie jednolity tekst.

Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm. - dalej „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”).

3

W apelacji pozwany zarzucił naruszenie art. 6 i art. 7 ust. 2 rozporządzenia Rady

(EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego

do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność gospodarczą na

własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się po Wspólnocie

(Dz.U.UE. L.1971.149.2; dalej „rozporządzenie 1408/71”) w związku z umową z

1975 r.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację organu rentowego, wyrokiem z dnia 17

stycznia 2013 r. potwierdził nabycie przez ubezpieczoną prawa do emerytury po

ukończeniu wieku emerytalnego (60 lat) i wykazaniu wymaganych okresów

ubezpieczenia w Polsce. Sąd drugiej instancji oparł rozstrzygnięcie na

sformułowanym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r., II UK

152/09 (OSNP 2011 nr 13-14, poz. 193) poglądzie, że zgodnie z art. 27 ust. 1

zdanie pierwsze umowy z 1990 r., o stosowaniu zasad przyznawania świadczeń

przewidzianych umowie z 1975 r. nie decyduje chwila przesiedlenia do Niemiec,

lecz nabycie prawa do świadczeń przed dniem 1 stycznia 1990 r. Prawo do

świadczeń na podstawie umowy z 1990 r. ustalane jest w sposób podobny do

regulacji wspólnotowej, według zasady proporcjonalności, przy równoległym

uwzględnianiu okresów ubezpieczenia przebytych przez uprawnionego po dniu 1

stycznia 1991 r. w obydwu państwach (art. 17-18). W myśl postanowień tej umowy,

w razie zaistnienia niepokrywających się okresów ubezpieczenia w obu państwach,

prawo do świadczeń ustala się na podstawie przepisów obowiązujących w

państwie, w którym zostały przebyte, a każda z właściwych instytucji zapewnia

emeryturę w wysokości odpowiadającej co do zasady proporcji okresu

ubezpieczenia na swoim terytorium w stosunku do całego uwzględnionego okresu

ubezpieczenia. Orzeczenie o niezastosowaniu wobec wnioskodawczyni

postanowień umowy z 1975 r. w związku z nieuzyskaniem – ze względu na datę

powstania prawa do emerytury – statusu kreowanego jej postanowieniami, Sąd

drugiej instancji wsparł wykładnią przepisów rozporządzenia Rady (EWG) nr

1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność gospodarczą na własny

rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się po Wspólnocie

(Dz.Urz.UE, L.1971.149.2; dalej „rozporządzenie nr 1408/71”) oraz przepisów

4

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29

kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów ubezpieczenia (Dz.Urz.UE, L

166.1 ze zm.; dalej „rozporządzenie nr 883/2004”), zgodnie z którymi umowa z

1975 r. zachowała moc tylko w zakresie określonym w art. 27 ust. 2 – 4 umowy z

1990 r.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku pełnomocnik organu rentowego

zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 6 rozporządzenia nr 1408/71 przez

niezastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że pomimo zastąpienia postanowień

wszystkich konwencji o zabezpieczeniu społecznym wiążących dwa Państwa

Członkowskie, z zastrzeżeniem art. 7, postanowieniami tego rozporządzenia,

przepisem obowiązującym jest art. 27 ust. 1 umowy z 1990 r., choć przepis ten nie

obowiązuje od 1 maja 2004 r.; - art. 7 rozporządzenia nr 1408/71 przez

niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, iż w odniesieniu do osoby

posiadającej miejsce zamieszkania w Niemczech nieprzerwanie od 1990 r. nie ma

zastosowania umowa z 1975 r.; - art. 4 ust. 1 umowy z 1975 r. przez

niezastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że emeryturę dla osoby mieszkającej

w Niemczech nieprzerwanie od 1990 r. przyznaje organ rentowy na podstawie

art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; - art. 24 tej ustawy przez jego

niewłaściwe zastosowanie, będące konsekwencją przyjęcia, iż w niniejszej sprawie

dla oceny przesłanek dla nabycia prawa do emerytury właściwe są przepisy prawa

polskiego, oraz naruszenie przepisów postępowania – art. 328 § 2 k.p.c. w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku sądu drugiej

instancji, a w szczególności nie odniesienie się do sformułowanego w apelacji

organu rentowego zarzutu naruszenia art. 6 i art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr

1408/71, na mocy których przepis art. 27 ust. 1 umowy przestał obowiązywać z

dniem 1 maja 2004 r. W oparciu o przedstawione zarzuty wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy skierował do rozstrzygnięcia

przez skład powiększony zagadnienia prawnego „czy nabywa prawo do polskiej

5

emerytury po 1 stycznia 1991 r. osoba, która przed tą datą przesiedliła się do

Republiki Federalnej Niemiec i nadal tam zamieszkuje”.

Postanowieniem z dnia 17 września 2014 r., II UZP 2/14, Sąd Najwyższy w

składzie powiększonym odmówił podjęcia uchwały, wyrażając jednocześnie pogląd,

że osoby, które osiągnęły w Polsce okresy ubezpieczenia wystarczające do

uzyskania praw emerytalnych na podstawie prawa polskiego i następnie przed

dniem 1 stycznia 1991 r. przesiedliły się do Niemiec w rozumieniu umowy z 1975 r.,

mogą nabyć prawo do świadczeń z polskiego systemu ubezpieczenia społecznego,

jeżeli okresy te nie zostały uwzględnione dla celów ustalania prawa do emerytury w

Niemczech.

Skład Sądu Najwyższego rozpoznający skargę kasacyjną organu rentowego

w tej sprawie pogląd ten w pełni podziela, akceptując także rozważania składu

powiększonego, które doprowadziły do powyższej konstatacji. Powyższe przekłada

się na ocenę zasadności skargi kasacyjnej.

Ustalone i wiążące w postępowaniu ze skargi kasacyjnej ustalenia wskazują

na potrzebę analizy uzgodnień między Polską i Republiką Federalną Niemiec

zawartych w umowie z 1975 r. Ukształtowała ona – w ogólności - wzajemne

stosunki, stosując zasadę włączenia uprawnionych do systemów prawnych miejsca

zamieszkania, co również oznacza, że osoby, które przesiedliły się z Polski

nabywały – ze względu na zaistniałe przed przesiedleniem okresy ubezpieczenia i

związane z tym okoliczności – emerytury ustalone tak, jakby okresy ubezpieczenia

zostały przebyte w Niemczech (art. 4 ust. 1 i 2 w związku z art. 15 ust. 2 umowy z

1975 r.). Innymi słowy po przesiedleniu tzw. ekspektatywy emerytalne w stosunku

do polskich instytucji ubezpieczeniowych były przenoszone na instytucje niemieckie

bez zwrotu składek (art. 6 ust. 3 umowy), ale też bez możliwości wypłacania

emerytur poza krajem przesiedlenia (RFN), bowiem zgodnie z art. 4 ust. 3 umowy,

wypłata była dokonywana wyłącznie na terytorium działania instytucji zobowiązanej

według miejsca zamieszkania, zgodnie z podstawową zasadą prawa niemieckiego,

tylko na terytorium Niemiec. Z uwagi na tę regulację międzynarodową, art. 65

ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) przewidywał zawieszenie

prawa do emerytury w razie wyjazdu za granicę. Po zmianie miejsca zamieszkania

6

na teren państwa pierwotnego zamieszkania obowiązek ustalenia prawa i wypłaty

renty (emerytury) powstawał według prawa loci (kraju zamieszkania). Na podstawie

obowiązującej od dnia 1 października 1991 r. umowy z 1990 r., zawartej po

zjednoczeniu Niemiec, utrzymany został stosunek stron umowy z 1975 r. do

okresów ubezpieczenia przebytych w drugim państwie przed przesiedleniem, przy

czym ustalono graniczny termin przesiedlenia na dzień 31 grudnia 1990 r. lub

najpóźniej do dnia 30 czerwca 1991 r. (art. 27 ust. 3 umowy z 1990 r.).

Postanowiono również, że nowa umowa, zachowuje (nie narusza) prawa nabyte do

dnia 1 stycznia 1991 r. na podstawie umowy z 1975 r.

Stosowanie postanowień umowy z 1975 r. między Polską a Niemcami, jako

państwami członkowskimi Unii, potwierdzone zostało najpierw w art. 6

rozporządzenia nr 1408/71, przez wymienienie w pkt 19 załącznika III, zgodnie z

warunkami i zakresem określonymi w art. 27 ust. 2–4 umowy z 1990 r. oraz jej

art. 11 ust. 3, art. 19 ust. 4, art. 27 ust. 5 i art. 28 ust. 2. Powstał w ten sposób stan

prawny, w którym – mimo przyjęcia w umowie z 1990 r. zasady proporcjonalnego

ustalania prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych (art. 17-18) - okresy

ubezpieczenia nieprzebyte na obszarze Republiki Federalnej Niemiec oraz okresy

zaliczone zgodnie z prawem o rentach obcych uprawniały do nabycia emerytury

niemieckiej (por. ustawę dnia 7 sierpnia 1953 r. o rentach obcych i rentach

zagranicznych – FRG, a następnie ustawę z dnia 25 lutego 1960 r. o nowym

uregulowaniu rent obcych i zagranicznych – FANG).

Umowa z 1975 r. została następnie wymieniona w załączniku II do

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 988/2009 z dnia 16

września 2009 r. zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 833/2004 w sprawie

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz określającego treść

załączników (Dz.Urz. UE L 284.43), jako stosowana „zgodnie z warunkami i

zakresem określonymi w art. 27 ust. 2–4 umowy z 1990 r. (zachowanie na

podstawie umowy z 1975 r. statusu prawnego osób, które zamieszkały na

terytorium Niemiec lub Polski przed dniem 1 stycznia 1991 r. i które nadal

mieszkają na tym terytorium)”. Tak więc uzgodnienia dwustronne, według których

osoba wykazująca polskie okresy ubezpieczenia w wymiarze uprawniającym do

emerytury polskiej mogła uprawnienie to po przesiedleniu zrealizować tylko przez

7

niemieckie organy rentowe i tylko na terytorium Niemiec, utrzymane zostały na

warunkach art. 27 ust. 2-4, a więc nienaruszalności roszczeń i uprawnień nabytych

do dnia 1 stycznia 1991 r. w jednej z umawiających się stron na podstawie umowy

z 1975 r. tak długo, jak długo osoby te, także po dniu 31 grudnia 1990 r., mieszkają

na terytorium tej strony. Stosownie do art. 27 ust. 2 zdanie drugie umowy z 1990 r.,

w odniesieniu do roszczeń tych osób, w zaopatrzeniu emerytalnym nadal

obowiązują postanowienia umowy z 1975 r.; w tym wypadku dla warunków

powstania roszczenia i wysokości świadczenia właściwe są przepisy prawne

obowiązujące w miejscu zamieszkania dla okresów ubezpieczenia, które tam

zostały przebyte.

Zastosowanie art. 4 umowy z 1975 r., jako przepisu szczególnego

wynikającego z dwustronnej umowy o zabezpieczeniu społecznym, do której

Polska i Niemcy przystąpiły przed objęciem ich stosunków w zakresie

ubezpieczenia społecznego prawem Unii, należy obecnie oceniać według zasady

wyrażonej w art. 8 rozporządzenia nr 883/2004, obowiązującego w czasie wydania

zaskarżonych decyzji (art. 87 ust. 3, 90 i 91). W końcowej części ust. 1 tego

przepisu przewidziano dalsze stosowanie instrumentów koordynacji wchodzących

w zakres rozporządzenia, wiążących państwa członkowskie na podstawie umów

dwustronnych poprzedzających rozporządzenie. Te umowy stosowane są nadal

pod warunkiem, że są korzystniejsze dla beneficjentów lub jeżeli wynikają ze

szczególnych okoliczności o charakterze historycznym, a ich skutek jest

ograniczony w czasie. Tylko w tych warunkach osoba migrująca nie może być

pozbawiona uprawnień wynikających z umów bilateralnych ze względu na wejście

w życie wspólnotowej koordynacji (wyroki ETS w sprawie Petroni, z dnia 21

października 1975 r., 24/75, oraz w sprawie Roenfeldt, z dnia 7 lutego 1991 r., C-

227/89). Zachowanie dawnych zobowiązań ma więc podwójny aspekt –

uzasadnienie historyczno-prawne oraz to, że sytuacja uprawnionych jest według

nich uregulowana w sposób bardziej dla nich korzystny.

Warto też wspomnieć, że jest oczywiste, iż zachowanie uzgodnionego w

1975 r. statusu prawnego osób, które przeniosły swoje miejsce zamieszkania z

Polski na terytorium Niemieckiej Republiki Federalnej albo po dniu 3 października

8

1990 r., a przed dniem 1 stycznia 1991 r. do zjednoczonych Niemiec i nadal

mieszkają na ich terytorium, wynika ze szczególnych okoliczności historycznych.

Niezależnie od tych uwag (powoływanych za uzasadnieniem postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2014 r.), w sprawie występuje także inny

istotny problem prawny, dotyczący usunięcia kolizji uprawnień i roszczeń

powstałych w wyniku zastosowania wobec osób, które przesiedliły się do Niemiec

przed dniem 1 stycznia 1991 r. zasad umowy z 1975 r. W okolicznościach sprawy

sprowadza się on do możliwości ustalenia praw emerytalnych na podstawie prawa

polskiego z uwzględnieniem wyłącznie polskich okresów ubezpieczenia sprzed dnia

1 stycznia 1991 r. przez osobę, która przed tym dniem przesiedliła się do Niemiec i

nie zmieniła miejsca zamieszkania.

W okolicznościach sprawy trzeba zauważyć, że przeniesienie miejsca

zamieszkania z Polski do Niemiec nie uniemożliwia nabycia prawa do emerytury z

tytułu okresów ubezpieczenia w Polsce, tyle że świadczenia takie (przyznane

według zasad przewidzianych w umowie z 1975 r.) przysługują jedynie przez okres

zamieszkiwania na terytorium państwa, którego instytucja ubezpieczeniowa ustaliła

świadczenie. W tym czasie osoba pobierająca rentę nie ma roszczenia do instytucji

ubezpieczeniowej drugiego państwa z tytułu okresów ubezpieczenia, okresów

zatrudnienia oraz okresów z nimi zrównanych w drugim państwie (art. 4 ust. 3

umowy z 1975 r.). Zgodnie z tym stwierdzeniem, miejsce zamieszkania w ujęciu

art. 4 ust. 3 umowy z 1975 r. nie jest przesłanką nabycia prawa do świadczenia,

lecz warunkiem jego realizacji (wypłaty) przez czas zamieszkiwania na terytorium

państwa, którego instytucja ubezpieczeniowa ustaliła świadczenie na podstawie

ust. 1 i 2 tego przepisu. Samo dalsze zamieszkiwanie w Niemczech nie wpływa na

ustalenie prawa do świadczeń przez polski organ rentowy, chyba że okoliczności tej

towarzyszy pobieranie świadczeń przyznanych przez instytucję miejsca

zamieszkania z wykorzystaniem okresów ubezpieczenia w Polsce.

Powyższe uzasadnia przedstawione wyżej stanowisko, według którego skoro

prawo do emerytury powstaje ex lege, osoby, które osiągnęły w Polsce okresy

ubezpieczenia wystarczające do uzyskania praw emerytalnych na podstawie prawa

polskiego i następnie przesiedliły się do Niemiec przed dniem 1 stycznia 1991 r.,

mogą nabyć prawo do świadczeń z polskiego systemu ubezpieczenia społecznego,

9

w którym miejsce zamieszkania nie jest przesłanką prawa. Na podstawie regulacji

prawno-międzynarodowych różnicuje się wyłącznie to, w jakim państwie okresy te

zostaną uwzględnione, co może być dla danej osoby mniej albo bardziej korzystne,

gdy się weźmie pod uwagę, że zasada terytorializmu obejmująca nabycie prawa do

świadczeń oraz ich wypłatę sprzeciwia się wprost podstawowym celom integracji

europejskiej, tj. ułatwianiu przepływu osób wewnątrz Unii (por. wyrok TSUE z dnia

18 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych Doris Habelt, Martha Möser i Peter

Wachter przeciwko Deutsche Rentenversicherung Bund, C-396/05, C-419/05 i C-

450/05).

Nie ulega przy tym wątpliwości, że dla uprawnionych w związku

przesiedleniem bardziej korzystne są świadczenia wypłacane na podstawie prawa

niemieckiego, jednak szersze traktowanie „korzyści” pozwala na wartościowanie

także z punktu widzenia czasu wypłacania świadczeń, biorąc pod uwagę, że

według polskiego prawa ubezpieczeń społecznych wnioskodawczyni nabywa prawo

do emerytury w wieku 60 lat, a więc wcześniej niż przysługiwałoby ono na

podstawie prawa niemieckiego. Oznaczać to może, że uprawnienie wynikające z

umowy z 1975 r. nie może być interpretowane jako oczywiście bardziej korzystne w

kontekście art. 8 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia nr 883/2004.

W wyniku tego, że wnioskodawczyni przez przesiedlenie się zmieniła kraj

zamieszkania, korzysta z regulacji przewidzianej w art. 48 Traktatu o

Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), nie może więc znaleźć się w gorszym

położeniu niż osoba, której sytuacja nie wykazuje żadnych elementów

transgranicznych (por. wyrok TSUE w sprawie Janiny Wencel przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 16 maja 2013 r., C- 89/10 i w

sprawie Aldegondy van den Booren przeciwko Rijksdienst voor Pensioenenz dnia 7

marca 2013 r., C-127/11). Równe traktowanie świadczeń, dochodów, okoliczności

lub zdarzeń (art. 5 rozporządzenia nr 883/2004), jak również sumowanie okresów

(art. 6 rozporządzenia nr 883/2004) nie może pozostawać bez znaczenia dla

traktowania okresów ubezpieczenia przypadających przed przesiedleniem się,

także przy wzięciu pod uwagę, że Traktat nakazuje przyjmowanie w dziedzinie

zabezpieczenia społecznego takich regulacji, które umożliwią zaliczenie wszystkich

okresów uwzględnianych w prawie poszczególnych państw w celu nabycia i

10

zachowania prawa do świadczeń oraz naliczenia ich wysokości. Przepis art. 7

rozporządzenia nr 883/2004 realizuje gwarancję zachowania w zakresie

zabezpieczenia społecznego praw i korzyści nabytych i będących w czasie

nabywania przez osoby korzystające ze swobody przemieszczania się. Elementem

tej gwarancji jest zakaz dyskryminacji tych osób (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości w sprawie K. Tas-Hagen, R.A. Tas przeciwko Raadskamer WUBO

van de Pensioen Uitkeringsraad z dnia 26 października 2006 r. C-192/05 oraz w

sprawie Haliny Nerkowskiej przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, z dnia

22 maja 2008 r., C-499/06). Gwarancja ta polega także na wyłączeniu możliwości

obniżenia, zmiany, zawieszenia, wstrzymania lub konfiskaty świadczeń pieniężnych

należnych na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw z tego powodu,

że beneficjent mieszka w innym państwie członkowskim. Należy jednak uwzględnić

wyrażony w art. 10 rozporządzenia nr 883/2004 zakaz kumulacji świadczeń za ten

sam okres ubezpieczenia. Jeśli okres ubezpieczenia, zatrudnienia lub zrównany z

nim przypadał przed dniem przesiedlenia się, to może być uwzględniony przez

instytucję jednego państwa członkowskiego tylko raz.

Jak wynika z okoliczności sprawy, pozwany organ rentowy (ZUS Oddział w

O.) odmówił wnioskodawczyni ustalenia prawa do emerytury z tytułu okresów

ubezpieczenia osiągniętych w Polsce bez upewnienia się, że ustalono jej

świadczenia na podstawie prawa niemieckiego, a ta kwestia ma istotne znaczenie

dla wyrokowania, ponieważ nie jest dopuszczalne arbitralne uwzględnienie okresów

ubezpieczenia w innym państwie przez określoną instytucję danego państwa ani

podwójne uwzględnienie tych samych okresów (art. 10 rozporządzenia nr 883/2004;

por. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2014 r., II UK 456/13 i z dnia 27

lutego 2014 r., II UK 334/13, niepubl.).

Przyznanie lub odmowa prawa do emerytury przez instytucję

ubezpieczeniową państwa będącego członkiem Unii Europejskiej, będącego stroną

wcześniej zawartych umów o ubezpieczeniu społecznym, wymagało – ze względu

na ewentualne zastosowanie umowy z 1975 r. – uprzedniego wdrożenia procedury

właściwej unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, prowadzącej

do ustalenia zaistnienia prawotwórczego faktu uwzględnienia polskich okresów

ubezpieczenia na podstawie niemieckich przepisów ubezpieczeniowych. Procedura

11

ta została zresztą wszczęta przez ubezpieczoną, która okresy ubezpieczenia w

Polsce objęła wnioskiem złożonym zgodnie z art. 36 rozporządzenia Rady (EWG)

nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG)

nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (tekst

skonsolidowany: Dz.U. L 28, 30.1.1997, s. 1; dalej – „rozporządzenie nr 574/72”).

Wniosek powinien być przesłany z formularzem zawierającym dane dotyczące

okresów ubezpieczenia ukończonych zgodnie z ustawodawstwem stosowanym

przez tę instytucję, w której został złożony (art. 41 – 43 rozporządzenia nr 574/72)

lub – po wejściu w życie przed wydaniem zaskarżonych decyzji art. 47

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 18

września 2009 r. dotyczącego wykonania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. L 284 z

30.10.2009 r., s. 1-42) – na jego podstawie.

W wyroku z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, (OSNP 2014 nr 3, poz. 47),

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na konieczność dostosowania się przez instytucje

państwa, w którym obowiązują rozporządzenia o koordynacji do trybu

nakazującego zwrócenie się do instytucji innego państwa członkowskiego,

niezwłocznego dostarczenia lub wymiany między sobą wszystkich danych

niezbędnych do ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób, do których ma

zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych danych odbywa

się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za pośrednictwem instytucji

łącznikowych. Zastosowanie ma również decyzja nr A1 Komisji Administracyjnej w

sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji w zakresie ważności

dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz udzielania świadczeń na

mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 (Dz.U.

UE C 106 z 24 kwietnia 2010 r.).

W procedurze rozstrzygania kolizji systemów zabezpieczenia społecznego

przewidziana jest także możliwość ponownego rozpatrzenia przez zainteresowane

instytucje na podstawie art. 48 rozporządzenia nr 987/2009 wydanych decyzji,

gdyby okazało się, że wzajemne oddziaływanie decyzji podjętych przez dwie

12

instytucje ubezpieczeń społecznych mogło wpłynąć w sposób niekorzystny na

prawa wnioskodawcy.

W sprawie wnioskodawczyni polski organ rentowy uzyskał od instytucji

niemieckiej – na zasadach określonych w art. 76 rozporządzenia nr 883/2004 –

informacje ograniczone do ustalenia miejsca jej zamieszkania. Nie jest to jednak

wystarczające, do uzyskania przez polski organ rentowy potwierdzenia, że

instytucja niemiecka ustaliła prawo wnioskodawczyni do emerytury według prawa

niemieckiego w wyniku uwzględnienia okresów ubezpieczenia w Polsce przed jej

przesiedleniem się na podstawie art. 4 umowy z 1975 r.

Mając to na względzie Sąd Najwyższy uznał za celowe uchylenie nie tylko

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji, lecz

także decyzji organu rentowego, aby organ ten rozpoznał sprawę we właściwym

trybie (art. 47714a

w związku z art. 39815

k.p.c.).