I PK 136/14

Sygn. akt I PK 136/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. K., A. A.

przeciwko B. (Poland) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji w W. i

B.W. Spółce z o.o. z siedzibą w R.

o odszkodowanie za okres wypowiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 23 grudnia 2013 r.,

I. oddala skargi kasacyjne,

II. zasądza od powódek na rzecz pozwanego B. (Poland) Sp. z

o.o. w likwidacji kwoty po 1 200 (jeden tysiąc dwieście) zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 29 września 2012 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł., zasądził na rzecz powódki M. K. od pozwanej B.

(Poland) Spółki z o.o. w W. kwotę 40.000 zł tytułem odszkodowania za okres od

kwietnia do listopada 2010 r. z ustawowymi odsetkami liczonymi od kwot po 5.000

zł od 1 dnia każdego kolejnego miesiąca do dnia zapłaty, a od pozwanej L. Spółki z

o.o. w W. kwotę 36.000 zł tytułem odszkodowania za okres od kwietnia 2010 r. do

stycznia 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od kwot po 36.000 zł od

11 dnia każdego kolejnego miesiąca do dnia zapłaty, oraz 1.800 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania. Tym samym wyrokiem Sąd Rejonowy zasądził na rzecz

drugiej powódki A. A. od pozwanej B. (Poland) Spółki z o.o. w W. kwotę 48.800 zł

tytułem odszkodowania za okres od kwietnia do listopada 2010 r. wraz z

ustawowymi odsetkami liczonymi od kwot po 6.100 zł od 1 dnia każdego kolejnego

miesiąca do dnia zapłaty, natomiast od pozwanej L. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w W. kwotę 22.000 zł tytułem odszkodowania za okres od

kwietnia 2010 r. do stycznia 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od

kwot po 2.200 zł od 11 dnia każdego kolejnego miesiąca do dnia zapłaty, oraz

1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Apelację od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik obu pozwanych spółek.

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2012 r., Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. oddalił apelację obu pozwanych i orzekł o kosztach

postępowania odwoławczego.

Od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19 stycznia 2012 r. obie Spółki wniosły

skargi kasacyjne, w których zarzuciły naruszenie prawa materialnego: art. 42 k.p. i

art. 8 k.p. oraz art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p., art. 471 k.c. w związku z

art. 300 k.p., art. 361 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., oraz przepisów

postępowania: art. 217 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. Ponadto skarżące

zarzuciły nierozpoznanie istoty sprawy oraz pozbawienie ich możności obrony

swych praw.

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2012 r., I PK 132/12, Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

3

Sąd Okręgowy w Ł. przy ponownym rozpoznaniu sprawy wziął pod uwagę,

że pełnomocnik powódek złożył dokumenty obrazujące wysokość przychodów

osiąganych przez powódki w okresach spornych, tj. zaświadczenie o zarobkach A.

A. z dnia 28 sierpnia 2013 r., wystawione przez K. Sp. z o.o. w Ł., indywidualną

kartę wypłat zasiłków M. K., wystawioną w dniu 2 września 2013 r. przez

Powiatowy Urząd Pracy w Ł., zaświadczenie o zarobkach M. K., wystawione dnia 2

września 2013 r. przez Br. Spółkę z o.o. w K. oraz w dniu 4 września 2013 r. przez

P.P.H.U. P. Doszło też do zmian organizacyjnych, w wyniku których obecnie

pozwanych należy określić jako: B. (Poland) spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w likwidacji w W. oraz B. W. spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w R.

Następnie wyrokiem z dnia 23 grudnia 2013 r., Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i

oddalił powództwo (pkt 1.); zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu (pkt

2.).

Sąd drugiej instancji podkreślił, że zgodnie z art. 471 k.p. odszkodowanie za

niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę przysługuje w wysokości

wynagrodzenia za okres od dwóch tygodni do trzech miesięcy, nie niższej jednak

od wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, czyli maksymalnie za trzy miesiące.

Ustawodawca wprowadza w powołanym wyżej przepisie limity dotyczące

wysokości odszkodowania. Wskazuje na limit dolny - odszkodowanie nie może być

niższe niż wysokość wynagrodzenia za dwa tygodnie, a także na limit górny, który

stanowi wysokość wynagrodzenia za 3 miesiące. Funkcją odszkodowania

przewidzianego w art. 471 k.p. jest kompensata szkody, jaką pracownik poniósł w

związku z brakiem możliwości uzyskiwania wynagrodzenia na skutek bezprawnego

rozwiązania umowy o pracę. Sąd drugiej instancji uznał, że poniesienie przez

pracownika uszczerbku majątkowego nie jest konieczną przesłanką dochodzenia

tego odszkodowania. Przysługuje ono również wtedy, gdy pracownik podejmuje

bezpośrednio po ustaniu stosunku pracy nowe zatrudnienie. Wtedy odszkodowanie

jest pewnego rodzaju sankcją o charakterze zadośćuczynienia za naruszenie przez

pracodawcę przepisów prawa o wypowiadaniu umów o pracę. Widełkowe

określenie wysokości odszkodowania oznacza, że sąd może orzec o

4

odszkodowaniu w granicach przewidzianych w powołanym przepisie. Powyższe

zasady nie obowiązują jednak w przypadku żądania zasądzenia odszkodowania za

niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę ponad wskazany limit w

oparciu o postanowienia umowne i zasady ogólne wynikające z przepisów prawa

cywilnego. W ocenie Sądu drugiej instancji możliwość dochodzenia odszkodowania

ponad limit określony w art. 471 k.p. istnieje tylko na zasadzie wyjątku w przypadku

wykazania wszystkich przesłanek deliktowej odpowiedzialności pozwanego. Co do

zasady wypłata świadczeń zastępujących utratę zarobków z przyczyn określonych

w stosownych przepisach prawa pracy obejmuje z reguły ściśle określony,

ograniczony okres, a limitowanie wysokości obowiązku odszkodowawczego

pracodawcy z tytułu nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia

pracownikowi umowy o pracę jest zgodna z zasadami wyrażonymi w Konstytucji.

Rodzaj odpowiedzialności cywilnej, która przez art. 300 k.p. może znaleźć

zastosowanie w tym przypadku – odpowiedzialność deliktowa (art. 415 k.c.), a nie

kontraktowa (art. 471 k.c.), wynika z charakteru przepisów regulujących

rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem przez pracodawcę. Przepisy te

mają charakter iuris cogentis i ustalają określony porządek prawny w zakresie

rozwiązywania stosunków pracy. Wobec tego działanie pracodawcy godzące w ten

porządek prawny stanowi czyn niedozwolony w rozumieniu przepisów Kodeksu

cywilnego.

Uwzględniając powyżej przedstawione stanowisko Sąd drugiej instancji

stwierdził, że podstawy żądania zasądzenia odszkodowania za dokonanie

niezgodne z postanowieniami umownymi wypowiedzenia zmieniającego warunki

pracy powódek, które wobec ich nie przyjęcia doprowadziło do rozwiązania

łączących strony stosunków pracy, nie mogła stanowić odpowiedzialność

kontraktowa (art. 471 k.c.), lecz co najwyżej odpowiedzialność deliktowa (art. 415

k.c.). Z art. 415 k.c. wynika, że przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej

na zasadzie winy są: niedozwolone zachowanie, szkoda oraz wina podmiotu,

którego zachowanie wyrządziło szkodę; przesłanki te uzupełniane są przez art. 361

k.c., w którym ustawodawca dodaje do nich adekwatny związek przyczynowy

między zachowaniem sprawczym i naruszeniem dobra, z którego wynikła szkoda.

Żadna z przesłanek odpowiedzialności wynikających z art. 415 k.c. nie jest objęta

5

domniemaniem. W przypadku, gdy poszkodowany dochodzi roszczenia o

naprawienie szkody na podstawie art. 415 k.c., musi wykazać wszystkie przesłanki

odpowiedzialności adresata jego roszczeń (art. 6 k.c.). Według Sądu drugiej

instancji w przypadku odpowiedzialności pracodawcy z tytułu wyrządzenia szkody

przez sprzeczne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia

odpowiedzialność tę uzasadnia (przy spełnieniu pozostałych przesłanek) jedynie

działanie pracodawcy polegające na zamierzonym (umyślnym) naruszeniu

przepisów o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia. Skoro

odszkodowanie przewidziane w art. 471 k.p. zawiera w sobie również elementy

kompensaty szkody poniesionej przez pracownika w związku z utratą pracy to

odpowiedzialność wykraczająca poza tę granicę musi znajdować uzasadnienie w

szczególnie nagannym zachowaniu pracodawcy, polegającym na rozmyślnym

naruszeniu przez niego norm określających przesłanki rozwiązania umowy o pracę

za wypowiedzeniem. Ponadto zgodnie z ogólnymi regułami rozkładu ciężaru

dowodu na pracowniku ciąży też obowiązek wykazania (poza przesłanką winy),

rozmiaru poniesionej szkody i związku przyczynowego między zachowaniem

pracodawcy a szkodą. Przyjmując pojęcie szkody jako różnicy między aktualnym

stanem majątku wierzyciela a stanem hipotetycznym, który by istniał, gdyby

zobowiązanie zostało prawidłowo wykonane, szkodą jest zasadniczo utrata

zarobku, który pracownik uzyskałby gdyby umowa nie została rozwiązana.

Naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł oraz korzyści,

które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Koniecznym jest też

stosowanie reguły compensatio lucri cum damno, która nakazuje zaliczać korzyści,

jakie zdarzenie wyrządzające szkodę wniosło do majątku poszkodowanego, na

poczet tej szkody.

Według Sądu drugiej instancji w rozpatrywanej sprawie żadna z przesłanek

odpowiedzialności deliktowej pozwanych nie została wykazana. Strona powodowa

zgłaszając żądanie zapłaty odszkodowania w związku z brakiem zastosowania w

stosunku do powódek 12-miesięcznego okresu wypowiedzenia i nieuprawnionym w

świetle zawartych umów o pracę wypowiedzeniem zmieniającym, które

doprowadziło do rozwiązania ich stosunków pracy, nie wykazała umyślnego

naruszenia przez pozwane norm określających przesłanki rozwiązania umowy o

6

pracę za wypowiedzeniem, rozmiaru doznanej tym zachowaniem szkody, ani

związku pomiędzy szkodą i nagannym zachowaniem pracodawców. W sprawie nie

wykazano umyślnego i bezprawnego działania pozwanych na szkodę pracownic, a

jedynie naruszenie przepisów prawa dotyczących wypowiadania umów o pracę

(art. 42 k.p.). Ponadto powódki twierdząc, że zostały pokrzywdzone niedozwolonym

zachowaniem pracodawców i utraciły wynagrodzenie za sporny okres jednocześnie

przyznały, że w tym samym czasie osiągały dochody ze stosunku pracy u innych

podmiotów. Tym samym nie sposób jednoznacznie uznać ich twierdzeń co do

rzekomo poniesionej na skutek nieuprawnionych wypowiedzeń zmieniających

szkody. Sąd drugiej instancji podkreślił, że strona powodowa nie była ograniczona

co do możliwości przytaczania okoliczności faktycznych i dowodów na

uzasadnienie swoich wniosków. Z tego obowiązku jednak, celem wykazania

odpowiedzialności deliktowej pozwanych i zasadności swych wniosków o wypłatę

odszkodowań odpowiadających wysokością 12 miesięcznemu okresowi

wypowiedzenia się nie wywiązała. Dlatego też żądania pozwu nie mogły zostać

uwzględnione.

Według Sądu Okręgowego za oddaleniem powództw w całości przemawiał

też fakt osiągania przez powódki dochodów ze stosunku pracy w spornym okresie,

jak i brak ich pozostawania w dyspozycji pracodawcy stanowiący warunek

otrzymania wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

W rozpoznawanej sprawie pracodawcy złożyli w stosunku do powódek

oświadczenia zawierające wypowiedzenia zmieniające. W wyniku tych

wypowiedzeń doszło do rozwiązania stosunków pracy, ponieważ powódki nie

przyjęły zaproponowanych im nowych warunków (obejmujących miejsce

świadczenia pracy). W wyniku tych wypowiedzeń powódki utraciły pracę u

pozwanych i – jak twierdzą – poniosły szkodę w postaci utraconego wynagrodzenia

za sporny okres. Jednakże jak wskazuje materiał dowodowy zgromadzony w

sprawie w okresie objętym roszczeniem o naprawienie szkody, na którą składają

się utracone zarobki u pozwanych, powódki podjęły zatrudnienie u innych

pracodawców: A. A. w K. Sp. z o.o. w Ł., a M. K. w Br. Spółce z o.o. w K. oraz w

P.P.H.U. P. w Ł. i osiągały z tego tytułu przychody. W konsekwencji nie sposób

uznać, że generalnie zachowanie pracodawcy doprowadziło do szkody w postaci

7

utraty przez powódki wynagrodzenia. Powódki zarobkowały, a osiągane przez nie

dochody zaspakajały te same interesy majątkowe co zgłoszone roszczenia

odszkodowawcze. Bezwzględnie praca wykonywana w okresie objętym

roszczeniem o naprawienie szkody w postaci zarobków utraconych u pozwanych

pracodawców przyniosła powódkom korzyści, których nie uzyskałyby, gdyby

wypowiedzenie zmieniające nie nastąpiło i nadal byłyby zatrudnione u pozwanych,

albo gdyby zastosowano 12 miesięczny okres wypowiedzenia. Wobec tego

osiągane świadczenia wpływały na zasadność i rozmiar zgłoszonych w pozwie

roszczeń. Sąd drugiej instancji podkreślił, że znamiennym dla rozstrzygnięcia jest

to, że gdyby nie doszło do naruszenia przez pracodawców postanowień zawartych

z powódkami umów o pracę, a powódki po definitywnym wypowiedzeniu im tych

umów korzystały z 12 miesięcznego okresu wypowiedzenia i zwolnienia z

obowiązku świadczenia pracy powódki powinny w tym czasie pozostawać w

dyspozycji pracodawcy (w wymiarze półtora etatu), gdyż to stanowiło warunek

otrzymania wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Powódki bezsprzecznie

podejmując nowe zatrudnienie w tej dyspozycji nie pozostawały. Według Sądu

drugiej instancji materiał dowodowy sprawy nie pozwala na przyjęcie – strona

powodowa tej okoliczności nie wykazała, że powódki spełniały warunek gotowości

do pracy również w pozostałym okresie objętym pozwem. Powyższej oceny nie

zmienia twierdzenie pełnomocnika powódek, że pozwane spółki wobec

postanowień aneksów umów o pracę nie mogłyby bez zgody powódek skutecznie

wezwać ich do wykonywania pracy, a co za tym idzie powódki mogłyby swobodnie

dysponować swoim czasem w okresie wypowiedzeń i osiągać przychody z innych

źródeł niż praca u pozwanych. Zdaniem Sądu drugiej instancji zagwarantowanie

powódkom w umowach zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy w okresie

wypowiedzenia pomimo, że nie mogło być cofnięte bez ich zgody, nie wyłączało

bowiem ich obowiązku pozostawania w dyspozycji pracodawcy.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego (w całości) skargami kasacyjnymi

zaskarżyły obydwie powódki. Skargi oparto na obydwu podstawach kasacyjnych

określonych w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzucono błędną wykładnię przepisów art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez

8

przyjęcie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy przepis ten nie może stanowić

podstawy zasądzenia na rzecz powódek odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie umów o pracę w wysokości przekraczającej wymiar odszkodowania

wynikający z przepisu art. 471 k.p.

W ramach podstawy procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono

naruszenie art. 378 § 1 k.p.c., art. 379 pkt 4 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c. w związku z

art. 47 § 1 k.p.c. i art. 47 § 2 pkt 1 lit. a k.p.c. polegające na braku stwierdzenia w

toku postępowania apelacyjnego nieważności postępowania w sprawie sygn. akt X

P …/11 rozpoznanej przez Sąd pierwszej instancji w składzie orzekającym

sprzecznym z przepisami prawa, co powinno było skutkować uchyleniem przez Sąd

drugiej instancji wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesieniem postępowania w

zakresie dotkniętym nieważnością i przekazaniem sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Skarżące wniosły – w razie uwzględnienia zarzutu naruszenia przepisów

postępowania – o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji

oraz poprzedzającego go wyroku pierwszej instancji, zniesienie postępowania w

zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu; w razie uwzględnienia jedynie zarzutu

naruszenia prawa materialnego - o uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W skargach zawarto

także wniosek o zasądzenie od pozwanych na rzecz powódek zwrotu kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych, za postępowanie kasacyjne.

W odpowiedzi na skargi kasacyjne strona pozwana – B. (Poland) Spółka z o.o. w

likwidacji wniosła o oddalenie skarg kasacyjnych powódek w całości oraz o

zasądzenie od powódek na rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego, w

tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne powódek nie są zasadne.

9

Podstawowy zarzut skarg kasacyjnych dotyczy wykładni art. 47 § 1 i 2 k.p.c.

w aspekcie zgodnego z ustawą składu sądu rozpoznającego sprawę o

odszkodowanie dochodzone na podstawie art. 471 k.c. lub art. 415 k.c. w związku z

art. 300 k.p., w kontekście jednej z przesłanek nieważności postępowania

przewidzianej w art. 379 pkt 4 k.p.c. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25

czerwca 2009 r., I UK 32/09, LEX nr 518060, wyrażono pogląd, że naruszenie

art. 47 § 1 k.p.c. stanowi o nieważności postępowania wskazanej w art. 379 pkt 4

k.p.c. Również wydanie wyroku w innym składzie niż ten, który uczestniczył w

rozprawie bezpośrednio poprzedzającej ogłoszenie wyroku prowadzi do takiej

nieważności. Jeżeli umknęło to uwadze Sądu drugiej instancji, w związku z czym

nie rozważał on powyższego uchybienia sądu pierwszej instancji w kontekście

ewentualnej nieważności postępowania, którą miał obowiązek wziąć pod uwagę z

urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.), to konsekwencją tego jest uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W najnowszej judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak, że ze

względu na charakter skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia orzeczeń sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do

badania w ramach bezpośredniej kontroli kasacyjnej, czy postępowanie przed

sądem pierwszej instancji jest dotknięte nieważnością postępowania. Takie badanie

- mające jednak charakter pośredni - byłoby natomiast możliwe, gdyby skarżący

zarzucił w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obrazę art. 386 § 2 k.p.c. przez

nieuwzględnienie nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 7 lipca 2013 r., w sprawie II CSK

720/12, LEX nr 1353433 oraz z dnia 7 maja 2009 r., w sprawie II CSK 80/09, LEX

nr 1214331).

Zarzut taki został podniesiony w niniejszej skardze kasacyjnej. Mimo, że nie

był eksponowany w postępowaniu przed Sądem Okręgowym, wymagał rozważenia,

czy nie doszło do nieważności postępowania.

Zgodnie z art. 47 § 1 k.p.c. w pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w

składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, natomiast

§ 2 stanowi, że w pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy z zakresu prawa pracy o:

10

a) ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, o uznanie

bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i

przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi

dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub

naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy.

W niniejszej sprawie sporna stała się wykładnia desygnatu „o

odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy

wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy”.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik powódek wskazał, że przepis

art. 47 § 2 pkt. 1 lit. a k.p.c. obliguje sąd w sprawach z zakresu prawa pracy o

odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy

wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy do rozpoznania sprawy z

udziałem ławników, gdyż skład sądu nie jest w żaden sposób zależny od wskazanej

przez stronę podstawy prawnej roszczenia odszkodowawczego. Zależy on jedynie

od tytułu (źródła) dochodzonego odszkodowania, którym jest nieuzasadnione lub

naruszające przepisy prawa wypowiedzenie oraz rozwiązanie stosunku pracy. W

rezultacie Sąd pierwszej instancji powinien orzekać w sprawie o takie

odszkodowanie w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego oraz dwóch

ławników, niezależnie od tego, czy strona swoje roszczenie odszkodowawcze

wyprowadzi z przepisów Kodeksu pracy (np. art. 45 § 1 k.p., art. 56 § 1 k.p., art. 60

k.p.), czy też z innych przepisów, w tym - jak miało to miejsce w niniejszej sprawie -

z przepisów Kodeksu cywilnego (np. art. 415 k.c., art. 471 k.c.). Posiłkowe

stosowanie przez sąd na podstawie art. 300 k.p. przepisów Kodeksu cywilnego, nie

pozbawia sprawy przymiotu sprawy z zakresu prawa pracy, co z kolei determinuje

skład ustalony przez ustawę dla tego rodzaju spraw. Sąd pierwszej instancji

rozpoznał niniejszą sprawę w składzie jednego sędziego, czym naruszył

przywołane wyżej przepisy art.47 § 1 k.p.c. i art. 47 § 2 pkt 1 lit. a k.p.c., zapewne

niezasadnie przyjmując, iż powódki dochodzą roszczenia o wynagrodzenie za

okres wypowiedzenia, gdy tymczasem powódki od początku sporu niezmiennie

domagały się odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy,

którego wysokość była jedynie powiązana z wynagrodzeniem za okres

wypowiedzenia. Sąd drugiej instancji - mimo ciążącego na nim obowiązku wzięcia z

11

urzędu pod uwagę nieważności postępowania - nie stwierdził przesłanki

nieważności w postaci składu orzekającego Sądu pierwszej instancji sprzecznego

przepisami prawa - czym naruszył art. 378 §1 k.p.c., art. 379 pkt. 4 k.p.c., art. 386

k.p.c. w zw. z art.47 §1 k.p.c. i art.47 § 2 pkt. 1 lit. a k.p.c., które to naruszenie w

sposób oczywisty miało wpływ na wynik sprawy.

Z kolei w odpowiedzi na skargę kasacyjną zajęto odmienne stanowisko.

W ocenie Sądu Najwyższego nie doszło do naruszenia przepisu art. 47 § 2

pkt 1 lit. a) k.p.c. Nie można jednak podzielić poglądu zawartego w odpowiedzi na

skargę kasacyjną, że w/w przepis statuuje skład ławniczy (sędzia jako

przewodniczący oraz dwóch ławników) tylko w sprawach o odszkodowanie w

przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz

rozwiązania stosunku pracy, a nie ma zastosowania do spraw, gdy dochodzone są

odszkodowania w związku z wadliwym zastosowaniem wypowiedzeń

zmieniających treść stosunków pracy. W art. 47 § 2 pkt 1 lit. a expressis verbis

wymienione są roszczenia dotyczące „przywrócenia poprzednich warunków pracy

lub płacy”, a więc niewątpliwie intencją ustawodawcy było rozpoznanie

wypowiedzeń zmieniających w składzie ławniczym. Ponadto stosownie do art. 42 §

1 k.p. przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę stosuje się odpowiednio do

wypowiedzenia wynikających z umowy warunków pracy i płacy, natomiast w myśl

§ 3 tego artykułu - w razie odmowy przyjęcia przez pracownika zaproponowanych

warunków pracy lub płacy, umowa o pracę rozwiązuje się z upływem okresu

dokonanego wypowiedzenia.

Występuje więc daleko idące podobieństwo w zakresie skutków między

zwykłym wypowiedzeniem a wypowiedzeniem zmieniającym, które nie zostało

zaakceptowane przez pracownika. Wykładnia systemowa i funkcjonalna art. 47 § 2

pkt 1 lit. a) k.p.c. implikuje więc tezę, że sprawy o odszkodowanie z tytułu wadliwie

dokonanego przez pracodawcę wypowiedzenia zmieniającego są objęte treścią

tego przepisu i sprawy tego rodzaju powinny być rozpoznawane w składzie

ławniczym.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2013 r. w sprawie III PZP

2/13 (OSNP 2014 nr 2, poz. 17, Prok.i Pr.-wkł. 2014 nr 3, s. 49, LEX nr 1350273,

Biul.SN 2013 nr 6, s. 22) wyrażono pogląd, że sprawy wymienione w art. 47 § 2

12

k.p.c. stanowią około połowy spraw rozpoznawanych przez sądy pracy, dlatego

odnośnie do trybu ich rozpoznawania nie byłoby zasadne określanie tych spraw

jako wyjątku od reguły składu jednoosobowego. Skoro sprawy, dla których przepisy

procesowe przewidują sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i

dwóch ławników, stanowią przy tym sprawy o najbardziej istotnym znaczeniu dla

stron stosunku pracy, można przyjąć, że w sprawach z zakresu prawa pracy

funkcjonują dwie równorzędne zasady odnoszące się do składu sądu. Sprawy

pracownicze wymienione w art. 47 § 2 k.p.c. rozpoznawane są przez skład sądu z

udziałem ławników, natomiast pozostałe sprawy pracownicze rozpoznaje sąd w

składzie jednoosobowym. Prowadzi to do konkluzji, że przy interpretacji art. 47 § 2

k.p.c. nie powinno się stosować wykładni zawężającej, mogącej mieć zastosowanie

do wyjątków od reguły.

Sąd Najwyższy, w obecnym składzie, zaaprobował te konstatacje.

Uzasadnienie rządowego projektu nowelizacji omawianych przepisów z 2007 r.,

zaakceptowane przez Sejm, wskazuje, że celem pozostawienia rozpoznania w

składzie z udziałem ławników kategorii spraw wymienionych w art. 47 § 2 pkt 1

k.p.c. był zamiar ich rozpoznania przez osoby z dużym doświadczeniem

zawodowym i życiowym, z uwzględnieniem również „sprawiedliwości społecznej”

(Sejm RP V kadencji, nr druku: 639). W tym kontekście składem sędziowskim z

udziałem ławników objęte są sprawy o dużym znaczeniu społecznym, typowo

występujące i mające istotne znaczenie dla dobrego funkcjonowania relacji

pracowników i pracodawców. Przemawia to za rozpoznaniem spraw o

odszkodowanie z tytułu naruszającego przepisy wypowiedzenia zmieniającego w

składzie ławniczym. Również sformułowanie w analizowanym przepisie „o uznanie

bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy” w związku z treścią art. 42 § 1

k.p. powinno być interpretowane jako dotyczące również wypowiedzenia warunków

pracy i płacy, gdyż nieprzyjęcie nowych warunków prowadzi do rozwiązania

stosunku pracy z końcem okresu wypowiedzenia.

Nie jest kwestionowane, że wypowiedzenia zmieniające zastosowane przez

pozwanego pracodawcę wobec nie przyjęcia przez powódki nowych warunków

pracy w konsekwencji spowodowały rozwiązanie stosunków pracy, jednak z akt

sprawy wynika, że sprawy dotyczące takich odszkodowań oraz odpraw związanych

13

z rozwiązaniem stosunków pracy zostały już wcześniej rozpoznane; skład sądu w

takich sprawach nie jest więc przedmiotem niniejszej skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie powódki dochodzą odszkodowań w związku z

naruszającym przepisy rozwiązaniem stosunków pracy, których podstawą prawną

są przepisy Kodeksu cywilnego, a nie Kodeksu pracy. Powódkom zostały bowiem

wypłacone odszkodowania na podstawie art. 47 k.p., a w niniejszej sprawie

dochodzą one odszkodowań w wysokości przewyższającej limity określone w tym

przepisie.

W tym kontekście przepis art. 47 § 2 pkt 1 lit. a) k.p.c., który statuuje skład

ławniczy sądu w sprawie o „odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub

naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy” - należy

rozumieć w ten sposób, że sąd rozpoznaje w składzie ławniczym sprawę tylko o

odszkodowanie przewidziane w Kodeksie pracy (art. 45 i 58 k.p.). Natomiast

sprawę co do roszczenia o inne odszkodowania (zwłaszcza oparte na podstawie z

Kodeksu cywilnego o odszkodowanie przewyższające limity określone w

przepisach Kodeksu pracy) dochodzone na tle stanu faktycznego, w którym

pracownik zarzuca, że wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy było

nieuzasadnione bądź naruszało przepisy - sąd rozpoznaje w składzie jednego

sędziego, zgodnie z zasadą określoną w art. 47 § 1 k.p.c.

Dr A. Musiała w glosie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27

listopada 2007 r., SK 18/05 (PiP 2008 nr 12, s. 126-131) wskazała, że Trybunał

Konstytucyjny poza zakresem rozważań pozostawił problematykę procesową w

odniesieniu do rozpatrywanej sprawy, a tymczasem jest to kwestia o istotnym

znaczeniu. Jedynie w sprawie o odszkodowanie w przypadku naruszającego

przepisy rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę sąd pracy orzeka w

składzie ławniczym. A contrario trzeba więc przyjąć, że w sprawie o odszkodowanie

za szkodę z tytułu bezprawnego rozwiązania umowy o pracę sąd pracy będzie

wyrokował w składzie nieławniczym. Również M. Nawrocki w artykule „Skład sądu

w sprawach z zakresu prawa pracy po nowelizacji art. 47 k.p.” (MoPr 2009 r. nr 2)

wyraził pogląd, że sprawa o odszkodowanie inne niż dochodzona na podstawie

art. 45 i 58 k.p. podlega rozpoznaniu w składzie jednego sędziego.

14

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 marca 2008 r. w sprawie II PZP 1/08

(OSNP 2008 nr 17-18, poz. 248) wyraził pogląd, że rozpoznanie w postępowaniu

zwykłym sprawy, w której po stronie pozwanej zachodzi współuczestnictwo

materialne (art. 72 § 3 w związku z art. 72 § 2 k.p.c.) wyłącza stosowanie przepisu

o składzie sądu w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 47 § 1 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 15 marca 2007 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Kodeks postępowania

karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 112, poz. 766). Skład

sądu określony w art. 47 § 1 znajduje zastosowanie tylko w tych sprawach, które

rozpoznawane są w postępowaniu odrębnym, unormowanym w art. 459 i n.

Oznacza to, że sprawa, w której po stronie pozwanej zachodzi współuczestnictwo

materialne pomiędzy podmiotami, co do których właściwe jest postępowanie zwykłe

i postępowanie odrębne w sprawach z zakresu prawa pracy, nie posiada

charakteru sprawy „pracowniczej”, lecz jest sprawą cywilną podlegającą

rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym przez sąd cywilny w składzie właściwym dla

tego trybu postępowania. Niemożliwe jest bowiem przyjęcie, że sprawa taka

zachowuje charakter „pracowniczy” w stosunku do niektórych z pozwanych, będąc

jednocześnie sprawą cywilną w stosunku do innych. W takim przypadku skład sądu

właściwy dla sprawy z zakresu prawa pracy byłby sprzeczny z przepisami prawa w

stosunku do podmiotu, dla którego sprawa takiego charakteru nie posiada.

Zatem, ratio legis ograniczenia udziału ławników w sprawach pracowniczych

bardziej przemawia za tym, że w sprawie o odszkodowanie dochodzone na

podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, obowiązuje zasada rozpoznawania w

pierwszej instancji spraw przez jednego sędziego. W sytuacji bowiem, gdy powód

dochodzi odszkodowania w związku z wadliwym wypowiedzeniem umowy

podstawie przepisów Kodeksu pracy przysługuje mu świadczenie w ograniczonej

kodeksowo okresem adekwatnym do okresu wypowiedzenia o pracę, maksymalnie

w wysokości wynagrodzenia za okres trzech miesięcy. Równocześnie od

pracownika nie wymaga się udowodnienia innych warunków odpowiedzialności

odszkodowawczej pracodawcy charakterystycznych dla spraw cywilnych. W

szczególności odszkodowanie określone w k.p. nie pozostaje w żadnej relacji do

ewentualnej szkody. W przypadku natomiast dochodzenia odszkodowania za

15

wadliwe wypowiedzenie stosunku pracy na podstawie prawa cywilnego, pracownik

musi wykazać wszystkie przesłanki odpowiedzialności pracodawcy, a sąd

weryfikuje zaistnienie przesłanek, w tym niejednokrotnie trudną do uchwycenia

przesłankę adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy działaniem

pracodawcy a szkodą. Bez wątpienia sprawy o uzupełniające odszkodowanie od

pracodawcy dochodzone na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego mają

całkowicie inny charakter od odszkodowania pracowniczego, są często bardziej

skomplikowane.

Powódki w skardze kasacyjnej wprost stwierdzają, że dochodzą od

pozwanych odszkodowań na podstawie art. 471 k.c. w związku z naruszeniem

przez pozwanych zobowiązań umownych do zwolnienia powódek z obowiązku

świadczenia pracy w okresie wypowiedzeń z zachowaniem prawa do

wynagrodzenia. W ten sposób sformułowane roszczenie - podobnie prezentowane

przez powódki w toku całego postępowania - nie jest objęte normą art. 47 § 2 pkt 1

lit. a) k.p.c. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że sprawa o

odszkodowanie z tytułu wadliwie dokonanego wypowiedzenia zmieniającego

stosunek pracy, względnie o odszkodowanie w związku z naruszającym przepisy

rozwiązaniem stosunku pracy dochodzone na podstawie przepisów Kodeksu

cywilnego, a nie Kodeksu pracy, rozpoznawana jest w pierwszej instancji w

składzie jednego sędziego, zgodnie z ogólną zasadą z art. 47 § 1 k.p.c., a zarzut

kasacyjny powódek naruszenia przepisów postępowania prowadzący do

nieważności postępowania jest bezzasadny.

Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego należy

przypomnieć, że powódki w skardze kasacyjnej zarzucają zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie art. 471 k.c. w zw. z art. 300 k.p. polegające na niewłaściwej wykładni

art. 471 k.c. poprzez przyjęcie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy przepis

ten nie może stanowić podstawy zasądzenia odszkodowania na rzecz powódek.

Zarzut ten jest jednak niezasadny oraz sprzeczny z wykładnią prawa dokonaną w

tej sprawie przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 listopada 2012 r., sygn. akt

I PK 132/12.

Zgodnie z art. 39820

k.p.c. sąd, któremu sprawa została przekazana,

związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy i w

16

związku z tym nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po

ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa

dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Związanie wykładnią Sądu

Najwyższego oznacza, że sąd, któremu sprawa została przekazana, nie może

przepisów prawa (materialnego i procesowego) interpretować odmiennie, niż to

wynika z uzasadnienia orzeczenia zapadłego przed Sądem Najwyższym. Jak się

przyjmuje, sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania,

nie będzie związany wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy tylko w razie

zmiany stanu prawnego, zmiany stanu faktycznego albo w razie uchwalenia przez

Sąd Najwyższy odmiennej zasady prawnej odnoszącej się do poprzednio

wyjaśnionego przepisu prawnego. Stosownie do ukształtowanej praktyki

orzeczniczej w tym zakresie, także Sąd Najwyższy związany jest wykładnią prawa

przyjętą uprzednio w tej samej sprawie.

Zaskarżony przez powódki wyrok zapadł po ponownym rozpoznaniu sprawy

na skutek wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2012 r., sygn. akt I PK

132/12. W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że jeśli w ogóle uznać, że

pracownik, któremu wypowiedziano umowę o pracę z naruszeniem przepisów o

wypowiadaniu tych umów albo z naruszeniem umownych postanowień dotyczących

zasad wypowiedzenia, może żądać odszkodowania wyższego niż określone w art.

47 k.p., to właściwą podstawą cywilnej uzupełniającej odpowiedzialności

odszkodowawczej pracodawcy mogłaby być wtedy odpowiedzialność deliktowa

(art. 415 k.c.), a nie kontraktowa (art. 471 k.c.). Powyższy pogląd Sąd Najwyższy

szeroko uzasadnił wskazując m.in., że działanie pracodawcy godzące w porządek

prawny w zakresie rozwiązywania stosunków pracy stanowi czyn niedozwolony w

rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego mogący stanowić podstawę

odpowiedzialności deliktowej pracodawcy. Natomiast powódki w skardze

kasacyjnej, kontestują orzeczenie Sądu Najwyższego, podnosząc, że podstawą

prawną dochodzonego przez pracownika odszkodowania przewyższającego limity

określone w Kodeksie pracy winien być art. 471 k.c. Podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 471 k.c. musi być więc uznany za próbę polemiki

z wykładnią tego przepisu, jak również z wykładnią art. 415 k.c. oraz art. 471 k.p.

dokonaną przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu kasatoryjnym z dnia 30 listopada

17

2012 r., sygn. akt I PK 132/12, co - w świetle art. 39820

k.p.c. - jest

niedopuszczalne. Oparcie skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po

ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa

dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy powoduje, że z tego powodu skarga

kasacyjna nie podlega uwzględnieniu. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie dokonuje

ponownej oceny merytorycznej podstaw kasacyjnych.

W niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji prawidłowo ocenił, że jeżeli według

pracownika wypowiedzenie umowy o pracę stanowiło delikt pracodawcy, to

pracownika obciążał dowód wykazania okoliczności uzasadniających taką

odpowiedzialność, tj. winy, rozmiaru szkody i związku przyczynowego między

zachowaniem pracodawcy a doznaną szkodą. W niniejszej sprawie przesłanki te,

jak trafnie ocenił Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku, nie zostały wykazane

przez powódki. Nota bene podobne okoliczności wymagałyby udowodnienia przy

dochodzeniu odszkodowania na podstawie art. 471 k.c.

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach wywołanych wniesieniem

skargi kasacyjnej rozstrzygnięto w oparciu o art. 98 k.p.c. oraz § 12 ust. 4 pkt 2 w

związku z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).