II PK 67/14

Sygn. akt II PK 67/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa I Liceum Ogólnokształcącego […] przeciwko H. J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 7 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 7 listopada 2013 r. oddalił apelację

pozwanej H. J. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 lipca 2013 r., mocą którego

zasądzono od pozwanej na rzecz strony powodowej I Liceum Ogólnokształcącego

[...] kwotę 12.772,98 zł z ustawowymi odsetkami od 1.08.2012 r. do dnia zapłaty,

2

umorzono postępowanie co do kwoty 8.012,07 zł, oddalono dalej idące powództwo

oraz wzajemnie zniesiono między stronami koszty procesu.

W sprawie tej ustalono, że pozwana H. J. zatrudniona jest jako nauczyciel u

powoda - I Liceum Ogólnokształcącym [...] na podstawie mianowania. W związku

ze zmianami organizacyjnymi spowodowanymi niżem demograficznym, w dniu 28

kwietnia 2011 r. pracodawca złożył pozwanej pisemne oświadczenie o rozwiązaniu

umowy o pracę za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia, liczonym od 1

czerwca 2011 r. ze skutkiem na dzień 31 sierpnia 2011 r. Od powyższego

wypowiedzenia pozwana odwołała się do Sądu Rejonowego, negując zasadność

przyczyny oraz dobór pracownika do zwolnienia. Sąd pierwszej instancji wyrokiem

z dnia 3 kwietnia 2012 r. oddalił powództwo stwierdzając, że przyczyna rozwiązania

stosunku pracy była rzeczywista, a kryteria wyboru nauczyciela do zwolnienia -

prawidłowe. Od tego wyroku pozwana wniosła apelację. Jednocześnie złożyła

wniosek o przejście w stan nieczynny na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 191 ze zm., dalej Karta Nauczyciela). Pozwana przebywała w stanie

nieczynnym w okresie od 1 września 2011 r. do 29 lutego 2012 r., otrzymując w tym

czasie wynagrodzenie zgodnie z art. 20 ust. 6 Karty Nauczyciela. Z dniem 1 marca

2012 r. H. J. przeszła na emeryturę. Na podstawie art. 87 ust. 2 Karty Nauczyciela

pozwana, na swój wniosek, otrzymała odprawę emerytalną w wysokości

trzymiesięcznego wynagrodzenia, a także ekwiwalent za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy stosownie do art. 66 ust. 2 Karty Nauczyciela. Łącznie pracodawca

wypłacił jej kwotę 20.140,89 zł, na którą składały się: 11.938,20 zł z tytułem

wynagrodzenia za przebywanie w stanie nieczynnym w okresie od 1 września 2011

r. do dnia 29 lutego 2012 r.; 834,69 zł z tytułu ekwiwalentu za niewykorzystany

urlop oraz 7.368 zł z tytułu odprawy emerytalnej. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z

dnia 5 lipca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że

przywrócił pozwaną do pracy w powodowej szkole na poprzednie warunki. Sąd

uznał, że niewłaściwie dokonano doboru pracownika do zwolnienia, powołując się

na uprawnienia emerytalne pozwanej oraz jej sytuację materialną, co w

konsekwencji spowodowało, iż wypowiedzenie pozwanej umowy o pracę nastąpiło

z naruszeniem art. 20 ust. 1 pkt. 2 Karty Nauczyciela. Na podstawie tego wyroku H.

3

J. została przywrócona do pracy u strony powodowej. Pismem z dnia 23 lipca 2012

r. pracodawca wezwał pozwaną do zwrotu nienależnie wypłaconych kwot. Pozwana

po zasięgnięciu opinii w Państwowej Inspekcji Pracy oraz w ZNP, pismem z 27

lipca 2012 r. odmówiła zwrotu pobranych świadczeń.

Sąd drugiej instancji podzielił argumentację prawną zawartą w zaskarżonym

wyroku, zgodnie z którą podstawę roszczenia strony powodowej stanowi przepis

art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 300 k. p. Istota niniejszego sporu sprowadza się

do pytania, czy pozwana odwołując się od wypowiedzenia umowy o pracę mogła

jednocześnie złożyć wniosek o przejście w stan nieczynny oraz czy po reaktywacji

stosunku pracy na podstawie wyroku sądowego świadczenia wypłacone pozwanej

za czas pozostawania w stanie nieczynnym w postaci wynagrodzenia i ekwiwalentu

za niewykorzystany urlop oraz odprawy emerytalnej są świadczeniami

nienależnymi i podlegają zwrotowi. W razie wypowiedzenia dokonanego w oparciu

o art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nauczyciel może dochodzić przywrócenia

do pracy. Okoliczności uzasadniające uwzględnienie tego roszczenia muszą być

związane z rozwiązaniem stosunku. Natomiast zgodne z prawem przeniesienie w

stan nieczynny (na wniosek nauczyciela) powoduje bezskuteczność

wypowiedzenia. W tej sytuacji nauczyciel może także dochodzić przywrócenia do

pracy, ale w oparciu o inną podstawę prawną i z powołaniem się na okoliczności

związane z przeniesieniem w stan nieczynny i wygaśnięciem stosunku pracy. W

takiej sytuacji nauczyciel składający wniosek o przeniesienie w stan nieczynny

dokonuje wyboru swego statusu w ewentualnym procesie o przywrócenie do pracy.

W rezultacie rezygnuje z możliwości kwestionowania dokonanego wypowiedzenia,

które staje się z mocy prawa bezskuteczne. Złożenie wniosku o przejście w stan

nieczynny powoduje rezygnację z dochodzenia roszczenia o przywrócenie do pracy

lub uznania wypowiedzenia za bezskuteczne. Pozwana powinna była albo odwołać

się od wypowiedzenia umowy o pracę i uznania go za bezskuteczne, wnosząc

jednocześnie o przywrócenie do pracy, albo też złożyć wniosek o przeniesienie w

stan nieczynny (co z mocy przepisu implikuje bezskuteczność wypowiedzenia) i

żądać przywrócenia do pracy dopiero po wygaśnięciu stosunku pracy na skutek

upływu sześciomiesięcznego terminu pozostawania w stanie nieczynnym.

4

Przywrócenie prawomocnym wyrokiem sądowym pozwanej H. J. do pracy w

I Liceum Ogólnokształcącym [...] spowodowało, że odpadła podstawa do przejścia

w stan nieczynny oraz otrzymywania wynagrodzenia za ten okres i ekwiwalentu za

niewykorzystany urlop. Zaistniała bowiem sytuacja analogiczna do tej, w której

nauczyciel odwołuje się od wypowiedzenia umowy o pracę i pobiera odprawę w

wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia, określoną w art. 20 ust. 2 Karty

Nauczyciela. Konieczność zwrotu odprawy w przypadku reaktywowania stosunku

pracy jest podobna do zwrotu wynagrodzenia i innych roszczeń pobieranych przez

nauczyciela w czasie pozostawania w stanie nieczynnym (w tym również

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop). Odpadła bowiem podstawa przejścia w

stan nieczynny, a świadczenia pobrane w tym okresie stały się mocy z art. 410 § 2

k.c. w związku z art. 300 k.p. świadczeniami nienależnymi. W niniejszej sprawie nie

zostały też spełnione przesłanki wyłączające możliwość domagania się zwrotu

spełnionego świadczenia. Skoro przeniesienie w stan nieczynny zależy tylko i

wyłącznie od woli nauczyciela i następuje na jego wniosek, to nauczyciel nie może

skutecznie powoływać się na brak świadomości co do skutków złożenia

oświadczenia woli. W konsekwencji tego trzeba przyjąć, iż pozwana H. J. powinna

była liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczenia. Nie zachodziła również

konieczność powoływania świadka na okoliczność zużycia przez pozwaną

nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych, bowiem fakty te zostały ustalone na

podstawie przedłożonej dokumentacji, a nadto zużycie uzyskanych środków

miałaby jedynie znaczenie, gdyby pozwana wyzbyła się tych środków bez liczenia

się z koniecznością ich zwrotu. Tymczasem musiała ona liczyć się z obowiązkiem

zwrotu świadczeń, wnosząc pozew o przywrócenie do pracy.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanej. Skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ art. 20 ust. 2 i 6

Karty Nauczyciela, przez błędną ich wykładnię i zrównanie charakteru świadczeń

przewidzianych w powoływanych przepisach, czyli odprawy oraz wynagrodzenia za

stan nieczynny w sytuacji przywrócenia do pracy nauczyciela oraz żądania przez

pracodawcę zwrotu wypłaconych świadczeń jako nienależnych, podczas gdy są to

świadczenia o zupełnie innym charakterze; w szczególności prawo do odprawy

powstaje po rozwiązaniu stosunku pracy, natomiast wynagrodzenie za stan

5

nieczynny wypłacane jest w trakcie trwania stosunku pracy i stanowi - w

przeciwieństwie do odprawy - ekwiwalent za pozostawanie w stanie gotowości

niezwłocznego podjęcia pracy po zaistnieniu przesłanek, o których mowa w art. 20

ust. 7 Karty Nauczyciela; 2/ art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. w związku z

art. 91c Karty Nauczyciela, przez ich błędną wykładnię polegającą na niesłusznym

przyjęciu, że wynagrodzenie nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym, a

następnie przywróconemu do pracy, stanowi świadczenie nienależne, z powodu

odpadnięcia podstawy świadczenia, podczas gdy wyrok przywracający do pracy nie

przekreśla faktu istnienia stosunku pracy, aż do jego wygaśnięcia z chwilą

zakończenia stanu nieczynnego, lecz jedynie niweczy skutek w postaci

wygaśnięcia stosunku pracy; alternatywnie 3/ art. 409 k.c. w związku z art. 300 k.p.

w związku z art. 91c Karty Nauczyciela, przez ich niezastosowanie i niesłuszne

uznanie przez Sąd Okręgowy za Sądem pierwszej instancji, że tylko przez sam fakt

kwestionowania wypowiedzenia przed sądem pracy pozwana powinna liczyć się z

obowiązkiem zwrotu wszelkich świadczeń, a przez co nie zostało zbadane, czy

pozwana zużyła korzyści w ten sposób, że nie była już wzbogacona, co skutkowało

niezastosowaniem treści powołanego przepisu; 4/ art. 411 pkt 2 k.c. w związku z

art. 300 k.p. w związku z art. 91c Karta Nauczyciela, przez ich niezastosowanie i

uznanie za słuszne w świetle zasad współżycia społecznego żądanie przez stronę

powodową zwrotu wypłaconego świadczenia w postaci wynagrodzenia za stan

nieczynny oraz ekwiwalentu za niewykorzystany urlop w sytuacji, gdy to wadliwe

działania pracodawcy doprowadziły do stanu nieczynnego pozwanej i to powódka w

niniejszej sprawie swoim działaniem sprawiła, że pozwana została pozbawiona

możliwości dalszej pracy, a w konsekwencji wynagrodzenia. Ponadto skargę oparto

na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 217 §1 k.p.c. i art. 227

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c., przez niesłuszne

uznanie przez Sąd Okręgowy, iż Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy

przeprowadził postępowanie dowodowe i słusznie oddalił wniosek dowodowy

pozwanej z zeznań świadka A. J., podczas gdy pozwana za pomocą tego wniosku

dowodowego zmierzała do wykazania zasadności swojego alternatywnego zarzutu

skierowanego przeciwko roszczeniu strony powodowej, a okoliczności, na które

wskazany wniosek dowodowy został powołany, miały istotne znaczenie dla

6

rozstrzygnięcia sprawy, nadto przez sporządzenia uzasadnienia w tym zakresie,

które nie spełnia wymagań określonych w przepisie art. 328 § 2 k.p.c., a przez to

uniemożliwia merytoryczne ustosunkowanie się do stanowiska Sądu Okręgowego i

jego kontrolę. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26

lipca 2013 r. w punkcie II i IV i oddalenie powództwa w zaskarżanym zakresie oraz

zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanej kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; ewentualnie wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest zarzut

naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Sądy obydwu instancji prawidłowo ustaliły istotne dla rozstrzygnięcia sporu

okoliczności faktyczne, a więc to, że w związku z reorganizacją szkoły powodującą

zmniejszenie liczby oddziałów lub zmianę planu nauczania powód – I Liceum

Ogólnokształcące [...] wypowiedział pozwanej H. J. stosunek pracy z mianowania,

od którego to wypowiedzenia pozwana złożyła odwołanie, a następnie wystąpiła z

wnioskiem o przeniesienie w stan nieczynny, po czym prawomocnym wyrokiem

Sądu Okręgowego z dnia 5 lipca 2012 r. została przywrócona do pracy u strony

powodowej, nastąpiło to zaś po wygaśnięciu łączącego strony stosunku pracy na

skutek upływu sześciomiesięcznego okresu pobytu nauczyciela w stanie

nieczynnym. Sądy orzekające w sprawie dokonały natomiast niewłaściwej

subsumcji przepisów prawa materialnego do tak ustalonego stanu faktycznego,

uznając za uzasadnione roszczenie powoda o zwrot wypłaconego pozwanej

wynagrodzenia przysługującego w stanie spoczynku oraz ekwiwalentu za urlop

wypoczynkowy niewykorzystany do momentu ustania stosunku pracy.

Analizę trafności zapadłego rozstrzygnięcia rozpocząć wypada od

przytoczenia treści art. 405 k.c., zgodnie z którym ten, kto bez podstawy prawnej

7

uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania

korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Z mocy

art. 410 § 1 k.c. przepis ten stosuje się w szczególności do świadczenia

nienależnego. Kodeks cywilny ujmuje zatem nienależne świadczenie jako jeden z

przypadków bezpodstawnego wzbogacenia. W świetle 410 § 1 k.c., ogólne

przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia muszą być spełnione także wobec

nienależnego świadczenia. Dotyczy to w szczególności wzbogacenia i zubożenia

(ich majątkowego charakteru). Wymagany jest także związek między nimi oraz brak

prawnej podstawy wzbogacenia, z tym że ta ostatnia przesłanka przybiera

odmienny, swoisty kształt w wypadku nienależnego świadczenia. Art. 410 § 2 k.c.

statuuje kilka postaci świadczenia nienależnego, jako świadczenia spełnionego

mimo: 1/ braku po stronie spełniającego świadczenie zobowiązania w ogóle albo

zobowiązania wobec osoby, na rzecz której świadczył; 2/ odpadnięcia prawnej

podstawy świadczenia; 3/ nieosiągnięcia celu świadczenia; 4/ nieważności

(nieulegającej konwalidacji na skutek wykonania) czynności prawnej

zobowiązującej do świadczenia. Art. 412 k.c. wyodrębnia dodatkową postać

świadczenia nienależnego, jaką jest świadczenie świadomie spełnione w zamian za

dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym. W

konsekwencji świadczenie nienależne w swych różnych postaciach charakteryzuje

się większym bogactwem przesłanek i okoliczności wymagających dowodu, niż

bezpodstawne wzbogacenie w ogólnej postaci.

W przedmiotowej sprawie należało rozważyć możliwość zakwalifikowania

wypłaconego pozwanej wynagrodzenia za okres przebywania w stanie nieczynnym

oraz ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy jako świadczeń

spełnionych bez podstawy prawnej albo po jej odpadnięciu.

Hipoteza nienależnego świadczenia dającego roszczenie oparte na condictio

indebiti wymaga spełnienia dwóch przesłanek: nieistnienia zobowiązania oraz

błędnego przekonania dłużnika o istnieniu podstawy świadczenia. Brak

zobowiązania świadczącego obejmuje zaś wszystkie przypadki nieistnienia

zobowiązania, z wyjątkiem jego nieważności (gdyż tę sytuację ujęto w art. 410 § 2

k.c. ostatnie zdanie jako odrębną postać nienależnego świadczenia), niezależnie od

tego, czy zobowiązania w ogóle nie było, czy też wygasło albo nie doszło do skutku

8

z uwagi na dyssens. O ile w przypadku nieistnienia zobowiązania świadczenie jest

nienależne już w momencie jego spełnienia, o tyle w przypadku condictio causa

finita w chwili spełnienia świadczenia jego podstawa prawna istniała, natomiast

odpadła po spełnieniu. Chodzi przy tym o prawną podstawę konkretnego

świadczenia w ramach wykonania zobowiązania tworzącego prawny tytuł dla tego

właśnie działania świadczeniowego. Następcze odpadnięcie prawnej podstawy

świadczenia dotyczy z reguły wadliwości samego zobowiązania lub jego causae:

uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, odstąpienie od umowy,

rozwiązanie umowy przez sąd, rozwiązanie umowy z woli stron (ze skutkiem

ex tunc), niemożliwość spełnienia świadczenia wzajemnego itp.

Zakwalifikowanie wypłaconych przez powoda na rzecz pozwanej kwot

pieniężnych jako którejś z wymienionych wyżej postaci świadczeń nienależnych

czyni aktualnymi rozważania na temat spełnienia pozytywnych i negatywnych

przesłanek żądania zwrotu pobranych sum. Natomiast uznanie spornych świadczeń

za należne oznacza bezprzedmiotowość tego rodzaju dalszych dywagacji.

Odpowiedzi na pytanie o istnienie prawnej podstawy spełnienia przez

pracodawcę tychże świadczeń trzeba upatrywać w regulacji art. 20 Karty

Nauczyciela.

W przypadku częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian

organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian

planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnienie nauczyciela w pełnym

wymiarze zajęć, przepis art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela ustanawia dla

dyrektora szkoły trzy sposoby ukształtowania statusu nauczyciela: 1/ rozwiązanie -

po uprzednim zawiadomieniu o tym zamiarze reprezentującej nauczyciela

zakładowej organizacji związkowej - stosunku pracy w trybie trzymiesięcznego

wypowiedzenia (z możliwością skrócenia tego okresu do jednego miesiąca), ze

skutkiem na koniec roku szkolnego i obowiązkiem wypłaty stosownej odprawy

pieniężnej (art. 20 ust. 2 – 5b), 2/ przeniesienie nauczyciela, na jego wniosek, w

stan nieczynny, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia zasadniczego oraz

innych świadczeń pracowniczych, w tym dodatków socjalnych wymienionych w

art. 54 ustawy i obowiązkiem pracodawcy przywrócenia nauczyciela do pracy w

razie powstania możliwości podjęcia przez niego pracy w pełnym wymiarze zajęć w

9

tej samej szkole, na tym samym lub innym stanowisku adekwatnym do

posiadanych przezeń kwalifikacji (art. 20 ust. 6 i 7) oraz – w przypadku nauczycieli

mianowanych - 3/ ograniczenie (za zgodą nauczyciela) zatrudnienia w trybie

określonym w art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela.

W dyspozycji normy prawnej zawartej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela wymieniono alternatywnie rodzaje decyzji, do jakich podjęcia

uprawniony jest dyrektor szkoły w razie zaistnienia sytuacji opisanej hipotezą tej

normy, i jest to alternatywa rozłączna, gdyż nie można jednocześnie zastosować

dwóch lub wszystkich sposobów rozwiązania problemu dalszych losów stosunku

pracy nauczyciela, którego z powodu reorganizacji szkoły nie można zatrudnić w

pełnym wymiarze zajęć. Za słusznością tej tezy przemawia regulacja art. 20 ust. 5c

Karty Nauczyciela. Przepis ten w zdaniu pierwszym stanowi, że wypowiedzenie jest

bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w terminie do 30 dni od

doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w ust. 1 pkt 2,

pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Z przytoczonego

unormowania wynika zatem, że w razie zbiegu oświadczenia pracodawcy o

rozwiązaniu łączącego strony stosunku pracy i wniosku pracownika o przeniesienie

w stan nieczynny, decydując znaczenie ma wola nauczyciela, którego wniosek jest

w tym przypadku wiążący dla dyrektora szkoły. W konsekwencji tego, dokonane

wypowiedzenie staje się bezskuteczne, i to z mocy prawa, bez potrzeby ingerencji

sądu. Przepis nie wyłącza jednak możliwości zgłoszenia przez nauczyciela wniosku

o przeniesienie w stan nieczynny po wcześniejszym odwołaniu się od złożonego

mu wypowiedzenia stosunku pracy. Sytuacja taka może się zdarzyć, zwłaszcza że

wynikający z art. 264 § 1 k.p. termin do wystąpienia na drogę sądowa ze

stosownym powództwem jest znacznie krótszy od terminu do zgłoszenia wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny. Skoro jednak złożenie tej treści wniosku czyni

wypowiedzenie bezskutecznym, to znaczy, że z mocy prawa zostaje unicestwiony

rozwiązujący skutek oświadczenia woli pracodawcy, a stosunek pracy nauczyciela

ze szkołą trwa nadal. W konsekwencji tego, odwołanie od wypowiedzenia i

dochodzone w jego ramach roszczenia o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne

lub o przywrócenie do pracy stają się bezprzedmiotowe. Niezależnie od tego, czy

nauczyciel cofnie pozew czy też tego nie uczyni, postępowanie sądowe wywołane

10

odwołaniem od wypowiedzenia powinno zostać umorzone z mocy art. 355 § 1

k.p.c., gdyż w zaistniałej sytuacji wydanie wyroku rozstrzygającego o tego rodzaju

żądaniu pozwu wywodzonego z faktu wypowiedzenia stosunku pracy staje się

niedopuszczalne.

Nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny może natomiast próbować uchylić

się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, powołując się na jego wady

w rozumieniu art. 82 – 88 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r.,

I PK 219/13, niepublikowany). Może również dochodzić na drodze sądowej

roszczeń z tytułu wygaśnięcia stosunku pracy w trybie art. 20 ust. 5c zdanie drugie

Karty Nauczyciela (tj. z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w

tymże stanie), kwestionując okoliczności, w jakich doszło do owego przeniesienia

(zasadniczo tożsame z przyczynami wcześniej złożonego wypowiedzenia stosunku

pracy), a więc fakt dokonywania przez pracodawcę zmian organizacyjnych

implikujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmiany planu nauczania,

a także dobór pracowników do zwolnienia. Roszczenia nauczyciela o przywrócenie

do pracy w związku z nieuzasadnionym lub niezgodnym z prawem

wypowiedzeniem stosunku pracy dokonanym z mocy art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela oraz roszczenie o przywrócenie do pracy w związku z wygaśnięciem

stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela w wyniku upływu

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym, chociaż tożsame

w swej treści, oparte są na innych podstawach faktycznych i prawnych. Dlatego też

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 września 2014 r., III PZP 3/14 stwierdził, że

roszczenie o przywrócenie do pracy za niezgodne z prawem lub nieuzasadnione

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy (art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela w związku z art. 45 k.p. i art. 91c Kraty Nauczyciela) nie przekształca

się bez zmiany powództwa (art. 193 k.p.c.) w roszczenie o przywrócenie do pracy z

tytułu niezgodnego z prawem wygaśnięcia tego stosunku (art. 56 k.p. w związku z

art. 67 k.p. w związku z art. 91c Karty Nauczyciela). Okoliczności i przyczyny

niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedzenia nauczycielskiego

stosunku pracy, które stało się bezskuteczne wskutek złożenia przez nauczyciela

pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c Karty

Nauczyciela), mogą być poddane sądowej kontroli jako okoliczności lub przyczyny

11

niezgodnego z prawem wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy tylko w razie

skutecznego uchylenia się od skutków prawnych wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny i terminowego zaskarżenia wygaśnięcia stosunku pracy (art. 56 § 1 k.p.

w związku z art. 67 k.p. i art. 264 § 2 k.p. oraz w związku z art. 91c Karty

Nauczyciela). Na odmienność podstaw prawnych obydwu wspomnianych roszczeń,

nawet jeśli zostały zgłoszone w jednym procesie wszczętym odwołaniem od

wypowiedzenia, które stało się następnie bezskuteczne w wyniku przeniesienia

nauczyciela w stan spoczynku, zwracano uwagę już we wcześniejszym

orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki z dnia 20 czerwca 2001 r., I PKN 476/00,

OSNP 2003 nr 10, poz. 240; z dnia 2 grudnia 2004 r., III PK 54/04, OSNP 2005 nr

13, poz. 192; z dnia 12 grudnia 2011 r., I PK 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz. 261;

z dnia 18 marca 2014 r., II PK 177/13, LEX nr 1455231).

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy

stwierdzić, że wobec wystąpienia pozwanej z pisemnym wnioskiem o przeniesienie

w stan nieczynny wcześniej złożone przez dyrektora powodowej szkoły

wypowiedzenie łączącego strony stosunku pracy stało się bezskuteczne, i to z

mocy prawa (art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela). Przedmiotowy stosunek pracy trwał

nadal, tyle że w związku z przeniesieniem nauczyciela w stan nieczynny realizacja

tego stosunku uległa swoistemu zawieszeniu na czas określony - 6 miesięcy.

Zgodnie z art. 20 ust. 20 ust. 6 Karty Nauczyciela, pozwanej przysługiwało w tym

czasie wynagrodzenie składające się tylko z jednego spośród wymienionych w

art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela elementów, tj. wynagrodzenia zasadniczego, a

nadto dodatki socjalne, o jakich mowa w art. 54 Karty Nauczyciela. Pozostając w

stosunku pracy, nauczyciel w stanie nieczynnym nabywa również prawo do urlopu

wypoczynkowego na podstawie art. 65 Karty Nauczyciela, którego jednak w tym

okresie nie można udzielić mu w naturze (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja

1984 r., I PR 4/84, OSNC 1985 nr 1, poz. 16). Stosownie do art. 66 Karty

Nauczyciela, w razie niewykorzystania urlopu wypoczynkowego z powodu

wygaśnięcia stosunku pracy, nauczycielowi przysługuje więc ekwiwalent pieniężny

proporcjonalny do okresu zatrudnienia w szkole w danym roku (uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 1997 r., III ZP 36/97, OSNP 1998 nr 6,

poz. 176 i z dnia 10 maja 2006 r., III PZP 3/06, LEX nr 180655).

12

Konkludując wypada stwierdzić, że wypłacone pozwanej wynagrodzenie za

okres pozostawania w stanie nieczynnym oraz ekwiwalent za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy nie były świadczeniami nienależnymi w rozumieniu tej części

hipotezy normy art. 410 § 2 k.c., która traktuje o świadczeniu spełnionym przez

dłużnika mimo braku zobowiązania. Obowiązek pracodawcy realizacji spornych

świadczeń wynikał bowiem z trwającego między stronami stosunku pracy i

powołanych przepisów Karty Nauczyciela przyznających nauczycielowi w stanie

nieczynnym prawo do tych należności.

Podstawa wypłaty przedmiotowego wynagrodzenia i ekwiwalentu

urlopowego nie odpadła też po spełnieniu tych świadczeń, na skutek

prawomocnego wyroku sądowego przywracającego pozwaną do pracy w

powodowej szkole. Postępowanie sądowe toczące się z odwołania pozwanej od

złożonego jej wypowiedzenia stosunku pracy oraz zapadłe w tym procesie

rozstrzygnięcia nie podlegają kontroli w niniejszej sprawie. Niezależnie od tego,

jakich przekształceń powództwa dokonano w tymże procesie oraz jakimi

okolicznościami faktycznymi i względami prawnymi kierował się Sąd Okręgowy

orzekając o przywróceniu pozwanej do pracy u powoda, restytucja łączącego

strony stosunku pracy nie mogła nastąpić przed ustaniem tego stosunku. Dopóki

trwał stosunek pracy, nie było podstaw do wydania wyroku przywracającego

pracownika do pracy. Z uwagi na bezskuteczność dokonanego przez pracodawcę

wypowiedzenia, przedmiotowy stosunek pracy wygasł zaś dopiero w wyniku upływu

sześciomiesięcznego okresu pozostawania pozwanej w stanie nieczynnym.

Wspominany wyrok przywracający pozwaną do pracy w powodowej szkole nie

skrócił czasu trwania łączącego strony stosunku pracy i nie pozbawił pozwanej

statusu nauczyciela w stanie nieczynnym. Tym samym nie odpadła podstawa

faktyczna i prawna wypłaty spornych świadczeń, a same świadczenia nie stały się

nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Nie istniał zatem obowiązek ich zwrotu z

mocy art. 405 k.c. W konsekwencji tego, bezprzedmiotowe stały się dywagacje na

temat spełnienia negatywnych przesłanek uwzględnienia żądania pozwu, o jakich

mowa w art. 409 i art. 411 k.c.

13

Podzielając kasacyjną podstawę naruszenia prawa materialnego przy

ferowaniu zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.