II PK 70/14

Sygn. akt II PK 70/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. J.

przeciwko Zespołowi Szkół Ponadgimnazjalnych w K.

o ustalenie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 26 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z dnia

9 lipca 2013 r. zobowiązał pozwany Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w K. do

2

złożenia oświadczenia woli, że powódka I. J. przebywa od 1 maja 2013 r. do 1 maja

2014 r. na urlopie dla poratowania zdrowia.

Sąd ustalił, że powódka I. J. jest zatrudniona u pozwanego od 1 września

2004 r. na stanowisku nauczyciela wychowania fizycznego, obecnie jako nauczyciel

mianowany. W roku szkolnym 2004/2005 jej wymiar zajęć wynosił 12/18 etatu, w

roku szkolnym 2006/2007 17,5/18. W pozostałych latach wymiar czasu pracy

powódki wynosił co najmniej pełen etat, czyli 18/18.

W dniu 11 czerwca 2012 r. powódka złożyła wniosek o udzielenie urlopu dla

poratowania zdrowia w związku z orzeczeniem lekarskim wydanym przez lekarza

specjalistę otolaryngologa.

W dniu 11 marca 2013 r. specjalista chorób dziecięcych i medycyny

rodzinnej wystawiła zaświadczenie, z którego wynika, że ze względu na stan

zdrowia powódka wymaga udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia w okresie od

1 maja 2013 r. do 1 maja 2014 r. W związku z tym powódka ponownie wystąpiła o

udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia. W orzeczeniu lekarskim z dnia 11

kwietnia 2013 r., wydanym w trybie odwoławczym, podtrzymano, że powódka

wymaga urlopu dla poratowania zdrowia. Pismem z dnia 26 kwietnia 2013 r.

pozwany odmówił uwzględnienia wniosku powódki, wskazując, że nie spełnia ona

warunku odnośnie do przepracowania w szkole 7 lat w pełnym wymiarze zajęć.

Pismem z dnia 14 maja 2013 r. poinformowano powódkę, że w związku ze

zmianami organizacyjnymi uniemożliwiającymi zatrudnienie jej w roku szkolnym

2013/2014 w pełnym wymiarze zajęć proponuje się ograniczenie zatrudnienia do

wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i proporcjonalne

zmniejszenie wynagrodzenia.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że

powództwo zasługiwało na uwzględnienie. Sąd podkreślił, że na przesłanki

udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia składają się dwa elementy: formalny, w

postaci wniosku nauczyciela o udzielenie urlopu oraz merytoryczny, jakim jest układ

warunkujący nabycie prawa do tego świadczenia, a obejmujący trzy przesłanki,

tj. zatrudnienie na czas nieokreślony w pełnym wymiarze zajęć i legitymowanie się

co najmniej siedmioletnim okresem pracy w szkole. W razie zaistnienia wszystkich

opisanych hipotezą komentowanej normy prawnej warunków formalnych i

3

merytorycznych następuje przewidziany w dyspozycji tej normy skutek, czyli

wystąpienie po stronie dyrektora szkoły obowiązku udzielenia przedmiotowego

urlopu. Sąd Rejonowy wskazał, że w judykaturze podkreśla się, że skoro z

brzmienia przepisu art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) wynika, iż urlop

dla poratowania zdrowia przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu, to znaczy, że w

chwili wystąpienia z wnioskiem o jego udzielenie nauczyciel musi pozostawać w

stosunku pracy, a sam urlop może być przedmiotem roszczenia nauczyciela tylko w

czasie trwania tego stosunku. Chociaż decyzja o uwzględnieniu wniosku należy do

dyrektora szkoły, to w razie spełnienia przez nauczyciela ustawowych przesłanek

nabycia prawa do urlopu, jego udzielenie jest w zasadzie obowiązkiem

pracodawcy, skoro ustawodawca nie posłużył się wyrażeniem „może” udzielić, co

czyniłoby decyzję dyrektora szkoły uznaniową. W razie odmowy udzielania urlopu

dla poratowania zdrowia, nauczyciel może dochodzić swoich roszczeń w tym

przedmiocie na drodze sądowej w trybie przepisów o postępowaniu odrębnym w

sprawach z zakresu prawa pracy.

W oparciu o powyższe rozważania Sąd orzekający uznał, że powódka

spełniła wymagania, o których mowa w art. 73 Karty Nauczyciela, podkreślając, że

wbrew twierdzeniom pozwanego nie jest warunkiem koniecznym udzielenia urlopu

dla poratowania zdrowia, by powódka przez cały okres 7 lat była zatrudniona w

wymiarze pełnego etatu. W ocenie Sądu pierwszej instancji, taka interpretacja jest

błędna. Wystarczy, że w chwili składania wniosku o udzielenie urlopu pracownik

spełnia warunek zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto wydane w

trybie odwoławczym zaświadczenie lekarskie potwierdziło, że udzielenie urlopu jest

konieczne.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 26 listopada 2013 r. oddalił apelację

strony pozwanej od powyższego wyroku, z tym że ustalił, że I. J. nabyła prawo do

urlopu dla poratowania zdrowia od 1 maja 2013 r. na okres do 1 maja 2014 r.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że w pełni podziela i przyjmuje za podstawę

własnego rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne, jak i poczynione przez Sąd Rejonowy

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wywody prawne. Między innymi odnosząc

się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, Sąd drugiej instancji stwierdził, że

4

istotą sporu w przedmiotowym postępowaniu jest rozstrzygnięcie, czy przewidziany

w powołanym przepisie okres pracy 7 lat w pełnym wymiarze czasu pracy dotyczyć

ma całego tego okresu, czy też ów „pełny wymiar czasu pracy” przypadać ma

bezpośrednio przez wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie prawa urlopu dla

podratowania zdrowia. Sąd drugiej instancji uznał, że zatrudnienie w pełnym

wymiarze czasu pracy dotyczy okresu bezpośrednio przypadającego przed datą

rozpoczęcia urlopu dla poratowania zdrowia, nie zaś całego okresu 7 lat.

Wobec powyższego stanowiska Sąd Okręgowy apelację pozwanego oddalił.

Jednocześnie Sąd odwoławczy w wyroku tym ustalił, że I. J. nabyła prawo do

urlopu dla poratowania zdrowia od 1 maja 2013 r. do 1 maja 2014 r., albowiem

podstawę prawną wywiedzionego powództwa stanowił art. 189 k.p.c., „stąd

brzmienie sentencji zaskarżonego wyroku nie mogło się ostać”.

Wyrok ten został zaskarżony przez stronę pozwaną skargą kasacyjną w

całości. Zarzucono mu naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 162 k.p.c. - przez zaaprobowanie

zaniechania przeprowadzenia postępowania dowodowego, bez rozważenia, czy

Sąd pierwszej instancji szczegółowo przeanalizował okoliczności faktyczne;

art. 189 k.p.c. - przez błędne zastosowanie, polegające na przyjęciu, że powódka

ma interes prawny w żądaniu opartym na przepisie art. 189 k.p.c.; tj. że powódka

dochodzi roszczenia o ustalenie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia, podczas

gdy powódka domagała się realizacji jej prawa, wnosząc o zobowiązanie

pozwanego do złożenia oświadczenia woli, że powódka przebywa w okresie od 1

maja 2013 r. do 1 maja 2014 r. na urlopie dla poratowania zdrowia; art. 217 § 2 w

związku z art. 227 k.p.c. - przez zaaprobowanie oddalenia przez Sąd pierwszej

instancji wniosków dowodowych pozwanego, zgłoszonych dla wyjaśnienia

spornych i istotnych okoliczności faktycznych, w szczególności jego wniosków o

przeprowadzenie dowodu z zeznań zgłoszonych świadków oraz o zwrócenie się do

stosownych instytucji o przedstawienie dokumentacji związanej z

przeprowadzonym badaniem powódki przez lekarza; art. 232 zdanie drugie k.p.c. i

art. 285 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - przez niedopuszczenie

(z urzędu) dowodu z opinii biegłego lekarza; art. 233 § 1 i art. 227 k.p.c. - przez

nieuwzględnienie wniosków dowodowych apelacji; art. 73 ust. 1. 3 i 4 Karty

5

Nauczyciela w związku z art. 233 § 1 k.p.c. - ze względu na brak ustaleń

koniecznych do zastosowania przepisu prawa materialnego; art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. - przez brak wyjaśnienia w uzasadnieniu wyroku

istotnych okoliczności w sprawie, w tym: na jakiej podstawie prawnej możliwe było

zaliczenie do okresu siedmioletniej pracy w szkole, przypadającego bezpośrednio

przed datą rozpoczęcia pierwszego urlopu, uzasadniającego prawo do urlopu,

okresu pracy w niepełnym wymiarze zajęć: 12/18 - w roku szkolnym 2004/2005

oraz 17,5/18 - w roku szkolnym 2006/2007, na podstawie jakich faktów i dowodów

możliwe było uznanie, że powódka wykazała istnienie po swojej stronie interesu

prawnego w żądaniu ustalenia prawa do udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia;

art. 378 § 1 k.p.c. - przez nierozpoznanie przez Sąd drugiej instancji wszystkich

zarzutów apelacji; art. 382 k.p.c. - przez ogólnikowe odniesienie się do tych ustaleń

i ocen, które były kwestionowane w apelacji.

Skarżący zarzucił także naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

art. 73 ust. 1, 3 i 4 Karty Nauczyciela - przez błędną wykładnię, polegającą na

przyjęciu, że warunek wystarczający, jaki musi spełnić nauczyciel przy pierwszym

urlopie zdrowotnym, to zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy w chwili

składania wniosku o udzielenie urlopu; art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c.-

przez niezastosowanie, co skutkowało przyjęciem przez Sąd drugiej instancji, że

podstawą materialnoprawną wyroku jest art. 189 k.p.c., podczas gdy powódka

żądała nakazania pozwanemu określonego zachowania, tj. dochodziła roszczenia o

zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli, że powódka przebywa w

okresie od 1 maja 2013 r. do 1 maja 2014 r. na urlopie dla poratowania zdrowia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona z uwagi na naruszenie przez Sąd drugiej

instancji art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przez jego błędną wykładnię. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że nauczyciel ma prawo do

pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia po przepracowaniu co najmniej 7 lat w

zawodzie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, bezpośrednio przypadających

przed datą rozpoczęcia urlopu dla poratowania zdrowia (zob. wyroki z dnia 13

6

grudnia 2012 r., II PK 137/12, OSNP 2013 nr 21-22, poz. 245 oraz z dnia 20 maja

2014 r., I PK 280/13, LEX nr 1475154). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia

2012 r., II PK 137/12 przedstawił wątpliwości związane z wyinterpretowaniem

znaczenia art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przy zastosowaniu reguł językowych i

przypisał w związku z tym prymat wykładni funkcjonalnej, do której niejednokrotnie

odwoływał się Sąd Najwyższy, kiedy stwierdzał, że wykładnia logiczno-językowa

przepisów Karty Nauczyciela nie prowadzi do jednoznacznych rezultatów (zob. np.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., II PZP 5/05, OSNP

2005 nr 24, poz. 387). Podkreślił, że prawdopodobieństwo wystąpienia choroby

zawodowej (przewlekłej choroby narządu głosu spowodowanej nadmiernym

wysiłkiem głosowym) u nauczyciela nie zależy od tego, czy był on zatrudniony na

czas nieokreślony w jednej (danej) szkole, natomiast rośnie wraz z długością

okresu zatrudnienia w zawodzie nauczyciela oraz wraz z rozmiarem wykonywanych

obowiązków i związanym z tym większym obciążeniem dla zdrowia. Z tych

przyczyn uznał, że warunek „przepracowania 7 lat w szkole” dotyczy zatrudnienia w

pełnym wymiarze zajęć przez te 7 lat. Tymczasem Sąd drugiej instancji, powołując

się na wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., II PK 137/12, niewłaściwie odczytał

przedstawioną w nim wykładnię.

Do powołanej w powyższym wyroku argumentacji trzeba dodać, że do

momentu wprowadzenia do komentowanego przepisu warunku „zatrudnienia na

czas nieokreślony” (na podstawie art. 1 pkt 45 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o

zmianie ustawy - Karta Nauczyciela; Dz.U. Nr 87, poz. 396), tj. do 6 sierpnia

1996 r., treść przepisu nie mogła budzić większych wątpliwości. Wtedy prawo do

urlopu dla poratowania zdrowia przysługiwało „nauczycielowi zatrudnionemu w

pełnym wymiarze zajęć, po przepracowaniu co najmniej 3 lat w szkole”. Traktując

ten przepis jako przedstawienie pewnej sekwencji zdarzeń, którą akcentuje

odwrócony szyk zdania, chronologicznie najpierw musiało nastąpić zatrudnienie w

pełnym wymiarze zajęć, a następnie „przepracowanie” 3 lat, co wskazuje, że

„przepracowane” 3 lata dotyczą nauczyciela zatrudnionego w tym okresie w pełnym

wymiarze zajęć. Wprowadzenie od 7 sierpnia 1996 r. kolejnego warunku

„zatrudnienia na czas nieokreślony” nie może być utożsamiane ze zmianą

dotychczasowych warunków udzielenia urlopu. W ten sposób natomiast

7

ustawodawca uwzględnił interes szkoły (organu prowadzącego), która w zamian za

ponoszenie kosztów związanych z wynagrodzeniem nauczyciela przebywającego

na urlopie dla poratowania zdrowia zapewnia sobie kadrę zdolną (ze względów

zdrowotnych) do wykonywania obowiązków pedagogicznych, co wpisuje się w cel

udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia widziany z perspektywy szkoły. Patrząc

z tego punktu widzenia, chodzi o zatrudnienie na czas nieokreślony umożliwiające

powrót do pracy nauczyciela, a więc o zatrudnienie z okresu składania wniosku o

urlop zdrowotny. Natomiast zatrudnienie w pełnym wymiarze zajęć przez okres

wymagany do nabycia prawa (uprzednio 3 lat, potem 5 lat, a obecnie 7 lat) to

warunek istniejący od samego początku uchwalenia Karty Nauczyciela, który wtedy

i obecnie wiązać należy z większym obciążeniem zdrowia nauczyciela

wykonującego obowiązki w pełnym pensum zwiększającym ryzyko choroby

zawodowej.

Wobec powyższego stanowiska, uznającego za zasadny najdalej idący

zarzut błędnej wykładni prawa materialnego, bez znaczenia pozostają pozostałe

zarzuty skargi kasacyjnej, gdyż, jak ustalono w niniejszej sprawie, powódka przed

wnioskiem o urlop dla poratowania zdrowia nie była zatrudniona jako nauczyciel

przez 7 lat w pełnym wymiarze zajęć.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśl

art. 102 k.p.c.