II PK 74/14

Sygn. akt II PK 74/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko Sądowi Rejonowemu w W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Ś.

z dnia 28 października 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 11 lipca 2013 r. ustalił, że powodowi

W. M. przysługuje dodatek za wieloletnią pracę w wysokości 20% miesięcznego

wynagrodzenia zasadniczego na zasadach określonych w ustawie z dnia 18

grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód W. M. podjął pracę w Sądzie Rejonowym w

2

W. w dniu 1 czerwca 2004 r. na podstawie stosunku pracy z powołania, na

stanowisku kierownika finansowego Sądu Rejonowego.

Powodowi ustalano i wypłacano wynagrodzenie zasadnicze i inne składniki

wynagrodzenia oraz świadczenia pracownicze na podstawie ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury oraz o przepisów

wykonawczych do tej ustawy w postaci rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania

urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz odbywania stażu

urzędniczego, następnie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30

czerwca 2008 r. w sprawie jak wyżej, a ostatnio rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 30 marca 2010 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania urzędników i innych pracowników

sądów i prokuratury oraz odbywania stażu urzędniczego.

Na tej podstawie powodowi wypłacano między innymi oprócz już

wspomnianego wynagrodzenia zasadniczego inne stałe składniki wynagrodzenia

jak: dodatek funkcyjny, zmieniony następnie na dodatek z tytułu sprawowanej

funkcji, dodatek z tytułu wysługi lat pracy w wysokości 20% miesięcznego

wynagrodzenia zasadniczego oraz składniki zmienne wynagrodzenia - dodatek

specjalny i nagrody uznaniowe. Powód otrzymywał także na podstawie powołanych

przepisów nagrody jubileuszowe.

Pismem z dnia 31 grudnia 2012 r. Minister Sprawiedliwości, na podstawie

art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju

sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw wskazał, że z dniem 1 stycznia

2013 r. powód staje się dyrektorem Sądu Rejonowego oraz poinformował go, że na

podstawie art. 11 ust. 3 powołanej ustawy, do czasu ustalenia nowych warunków

wynagradzania, pozostają w mocy warunki dotychczasowe.

Kolejnym pismem z dnia 21 stycznia 2013 r. Minister Sprawiedliwości,

działając na podstawie art. 32c § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju

sądów powszechnych w związku z art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o

zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych

ustaw i § 2 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17

grudnia 2012 r. w sprawie wynagrodzenia dyrektora sądu i zastępcy dyrektora

3

sądu, przyznał powodowi z dniem 1 stycznia 2013 r. wynagrodzenie zasadnicze w

kwocie 7.500 zł.

Pismem z dnia 25 lutego 2013 r. powód, powołując się na art. 21 § 3 ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych, zwrócił się do prezesa Sądu Rejonowego

w W. o przywrócenie dodatku za staż pracy. Dodatek w wysokości 20% nadal jest

powodowi wypłacany.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, ustalenie nowych zasad wynagradzania

na podstawie § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia

2012 r. w sprawie wynagrodzenia dyrektora sądu i zastępcy dyrektora sądu i

zastępcy dyrektora sądu nie oznacza pozbawienie powoda innych składników

wynagrodzenia oraz świadczeń pracowniczych dotychczas przez niego

otrzymywanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

pracownikach sądów i prokuratury i przepisów wykonawczych, w tym spornego

dodatku z tytułu wysługi lat. Nowe przepisy dotyczące wynagradzania dyrektorów

sądów i ich zastępców regulują kwestię tylko wynagrodzenia zasadniczego i

dodatkowo sposób ustalania wysokości dodatku specjalnego oraz nagrody za

szczególne osiągnięcia i nie odnoszą się w ogóle do tych innych składników

wynagrodzenia oraz świadczeń dodatkowych, określonych przepisami wskazanymi

powyżej, jak chociażby dodatku z tytułu zajmowanego stanowiska, dodatku z tytułu

wysługi lat, nagrody jubileuszowej, odprawy emerytalno-rentowej. Tym samym

osoby pełniące funkcje dyrektorów w sądach nie zostały pozbawione tych ostatnio

wymienionych należności. Gdyby faktycznie celem ustawodawcy było pozbawienie

tych osób prawa do otrzymywania dotychczas wypłacanych stałych i zmiennych

składników wynagrodzenia oraz dodatkowych świadczeń pracowniczych, jak np.

nagród jubileuszowych czy odpraw emerytalno-rentowych, to stanowiłoby to

„rażące pogwałcenie zasady równości społecznej oraz rażące naruszenie praw

pracowniczych, gdyż dyrektorzy byliby jedyną grupą zawodową w sądach

pozbawioną tych składników wynagrodzenia”.

W ocenie Sądu, przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach

sądów i prokuratury oraz rozporządzenie wykonawcze do tej ustawy z dnia 30

marca 2010 r. nie wyłączają spod swojej regulacji dyrektorów sądów i ich

zastępców, lecz stanowią uzupełnienie przepisów szczególnych w sprawie

4

wynagradzania dyrektorów sądów i prokuratury.

Sąd Okręgowy, na skutek apelacji strony pozwanej, wyrokiem z dnia 28

października 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił

powództwo.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że powód z tytułu

sprawowanej funkcji aktualnie nadal pobiera dodatek z tytułu wysługi lat pracy w

wysokości 20% miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Podkreślił, że w

sytuacji gdyby powód był pozbawiony przedmiotowego dodatku, przepis art. 189

k.p.c. nie miałoby zastosowania, gdyż mógłby wytoczyć powództwo o świadczenie,

a nie o ustalenie. „Zatem spór nie sprowadzałby się do ustaleń faktów ale kwestii

interpretacyjnych, tymczasem art. 189 k.p.c. nie jest właściwy do dokonywania

wykładni przepisów prawa”.

Sąd podniósł także, że przepisy ustawy zmieniającej ustawę o ustroju sądów

powszechnych od 1 stycznia 2013 r. i wydane na podstawie delegacji z tejże

ustawy rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 17 grudnia 2012 r. w sprawie

wynagrodzenia dyrektora sądu i zastępcy dyrektora sądu w sposób kompletny

regulują kwestie pozycji, pracy i wynagrodzenia dyrektora sądu. Powyższe przepisy

nie przewidują, aby dyrektor sądu otrzymywał dodatek stażowy. Nie można też

uznać, jak twierdzi strona powodowa, że art. 32d ustawy o ustroju sądów

powszechnych wskazujący na odpowiednie stosowanie określonych przepisów

ustawy o pracowników sądów i prokuratury, nie jest katalogiem zamkniętym. Rację

ma strona pozwana, iż w chwili orzekania przez Sąd Rejonowy obowiązywała

znowelizowana ustawa - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz w

szczególności rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 2012 r. w

sprawie wynagrodzenia dyrektora sądu i zastępcy dyrektora sądu, które to akty w

sposób kompletny regulują kwestie wynagrodzenia dyrektorów sądów.

Niezrozumiałe jest zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji, że do powoda mają

zastosowanie przepisy nieobowiązującej go już ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

pracownikach sądów i prokuratury oraz akty wykonawcze do tejże ustawy. „Biorąc

pod uwagę powyższe, trudno mówić o jakimkolwiek interesie prawnym po stronie

powoda w ustaleniu prawa do dodatku stażowego”. Aktualnie obowiązujące

przepisy ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, tj. art. 32d § 2 wskazuje,

5

że do dyrektora sądu oraz zastępcy dyrektora sądu stosuje się odpowiednio tylko

przepisy art. 6-7 oraz art. 9-11 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach

sądów i prokuratury. Powyższa regulacja ma charakter kompleksowy i jasny w

zakresie wynagrodzenia dyrektora sądu.

Reasumując, Sąd drugiej instancji stwierdził, „że podstawa rozstrzygnięcia,

przy tak sformułowanym roszczeniu, nie jest uzasadniona z uwagi na brak interesu

prawnego powoda. Natomiast w zakresie samego prawa do dodatku stażowego nie

zachodzą żadne podstawy prawne, by od 1 stycznia 2013 r. dyrektorzy sądów

zachowali uprawnienie w zakresie przedmiotowego dodatku”.

Powód zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu naruszenie

przepisów prawa materialnego: art. 32d § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo

o ustroju sądów powszechnych, przez jego błędną wykładnię przejawiającą się w

uznaniu, że przepis ten wyłącza stosowanie w stosunku do dyrektorów sądów

przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury,

prócz odpowiedniego stosowania przepisów art. 6-7 oraz art. 9-11 tejże ustawy

oraz art. 15 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury,

przez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, iż powodowi nie przysługuje

dodatek za wieloletnią pracę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do dnia 31 grudnia 2012 r. zasady wynagradzania dyrektorów sądów

uregulowane były w ustawie z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i

prokuratury (Dz.U. z 2011 r. Nr 109, poz. 639, ze zm.) oraz wydanym na jej

podstawie rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 marca 2010 r. w

sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania urzędników i innych

pracowników sądów i prokuratury oraz odbywania stażu urzędniczego (Dz.U. Nr 49,

poz. 299). Dyrektorom sądów przysługiwały zatem stałe składniki wynagrodzenia

(wynagrodzenie zasadnicze, dodatek z tytułu zajmowanego stanowiska, dodatek za

wieloletnią pracę - art. 15 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury - oraz

ruchome składniki wynagrodzenia: dodatek specjalny z tytułu okresowego

zwiększenia obowiązków służbowych lub powierzenia dodatkowych zadań,

6

nagroda za szczególne osiągnięcia w pracy zawodowej, premia), ponadto nagrody

jubileuszowe, jednorazowa odprawa w razie ustania stosunku pracy w związku z

przejściem na rentę z tytułu niezdolności do pracy lub emeryturę.

Od 1 stycznia 2013 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 427 ze zm.). Na mocy art. 1 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 203, poz. 1192) dodano art. 32c, zgodnie z którym dyrektorowi sądu i

zastępcy dyrektora sądu przysługuje wynagrodzenie zasadnicze, którego wysokość

ustala Minister Sprawiedliwości, jak również może być mu przyznany dodatek

specjalny z tytułu okresowego zwiększenia obowiązków lub zadań oraz nagrody za

szczególne osiągnięcia w pracy oraz art. 32d, w myśl którego, „Ze stanowiskiem

dyrektora sądu oraz zastępcy dyrektora sądu nie można łączyć przynależności do

partii politycznych ani pełnienia funkcji publicznych” (§ 1); „Do dyrektora sądu oraz

zastępcy dyrektora sądu stosuje się odpowiednio przepisy art. 6-7 oraz 9-11 ustawy

z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury (Dz.U. z 2011 r. Nr

109, poz. 639 i Nr 113, poz. 659)” (§ 2).

Nie tyle z art. 32c, który w odniesieniu do wskazywanych składników

wynagrodzenia nie używa zwrotu „przysługuje wyłącznie”, ale z art. 32d,

wymieniającego przepisy z odesłania, a contario może wynikać wniosek, że

ustawodawca od 1 stycznia 2013 r. wyłączył tę kategorię urzędników sądowych

spod działania ustawy o pracownikach sądów i prokuratury (za wyjątkiem art. 6-7

oraz art. 9-11) i w konsekwencji dla omawianej grupy zawodowej ustanowił

autonomiczne (odrębne od pozostałych urzędników i pracowników sądów i

prokuratury) uregulowania dotyczące zasad wynagradzania, ograniczając je

wyłącznie do składników wymienionych w art. 32c Prawa o ustroju sądów

powszechnych, a następnie w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17

grudnia 2012 r. w sprawie wynagrodzenia dyrektora sądu i zastępcy dyrektora sądu

(Dz.U. z 2012 r., poz. 1482), tj. do wynagrodzenia zasadniczego, dodatku

specjalnego oraz nagrody za szczególne osiągnięcia w pracy. Przy tej koncepcji od

1 stycznia 2013 r. żadne rozporządzenie wykonawcze wydane na podstawie art. 14

ust. 1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury nie mogło mieć zastosowania do

7

dyrektorów sądów (i ich zastępców). Ustawodawca zatem w sposób zamierzony

pominąłby pozostałe uregulowania dotyczące powszechnych w prawie urzędniczym

składników wynagrodzenia np. prawa do nagrody jubileuszowej, odprawy

emerytalno-rentowej czy dodatku stażowego. Taki pogląd zaprezentował Sąd

drugiej instancji.

Nie sposób jednak nie zauważyć, że w ten sposób dyrektorzy sądów (i ich

zastępcy) z trudnych do wytłumaczenia przyczyn staliby się jedyną grupą

zawodową urzędników sądów i prokuratury, która została pozbawiona między

innymi prawa do nagrody jubileuszowej, odprawy emerytalno-rentowej w wysokości

przysługującej na podstawie pragmatyki służbowej czy dodatku stażowego.

Przedstawiona więc wykładnia może budzić uzasadnione wątpliwości co do

zachowania przez ustawodawcę standardów konstytucyjnych wynikających z

art. 32 Konstytucji RP, gdyż byłaby to niepoparta adekwatnymi i racjonalnymi

przesłankami dyferencja uprawnień adresatów norm prawnych charakteryzujących

się daną cechą istotną (relewantną). Nie ma bowiem żadnego uzasadnienia dla

zróżnicowania uprawnień urzędników sądowych w zakresie tych składników

wynagrodzenia, które są ekwiwalentem za długoletnią pracę i powszechnie

obowiązują w prawie urzędniczym.

W tym kontekście uprawniony jest inny pogląd, a mianowicie, że zamiarem

ustawodawcy było jedynie „przeniesienie” przepisu kompetencyjnego

wyposażającego Ministra Sprawiedliwości w uprawnienie do określenia pewnych

składników wynagrodzenia grupy urzędników sądów z ustawy o pracownikach

sądów i prokuratury (art. 14 ust. 1) do ustawy określającej ustrój sądów

powszechnych. Niewątpliwie związane to było z budzącą kontrowersje (zob. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 listopada 2013 r., K 13/12, OTK-A 2013 nr 8,

poz. 121) nowelizacją Prawa o ustroju sądów powszechnych i wynikającą z niej

zmianą zakresu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów ze strony organu

władzy wykonawczej - Ministra Sprawiedliwości, która doprowadziła do przekazania

kierowania tą działalnością podległym mu organom - dyrektorom sądów, przy

jednoczesnym pozbawieniu uprawnień prezesów sądów. Niewątpliwie w ślad za

tym poszło zaznaczenie rangi ustrojowej tego organu sądu oraz podkreślenie, że ta

bezpośrednia podległość Ministrowi Sprawiedliwości nie ograniczy odrębności i

8

niezależności sądów od władzy wykonawczej gwarantowanych w art. 173

Konstytucji RP. Stąd też w art. 32d ust. 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych

znalazło się odesłanie do art. 6-7 i art. 9-11 ustawy o pracownikach sądów i

prokuratury, odwołujących się do powszechnie obowiązujących w prawie

urzędniczym standardów, gwarantujących - niezależnie od podległości służbowej -

wykonywanie obowiązków w sposób profesjonalny, rzetelny i bezstronny.

Trzeba też dodać, że taka radykalna zmiana dotychczasowych zasad

wynagradzania wymagałby jednoznacznego wskazania, że wynagrodzenie

zasadnicze oraz dodatek specjalny z tytułu okresowego zwiększenia obowiązków

lub zadań, a także nagrody za szczególne osiągnięcia w pracy to wyłączne (jedyne)

składniki wynagrodzenia tych urzędników sądowych.

Biorąc to pod uwagę, uprawniony jest wniosek, że art. 32d Prawa o ustroju

sądów powszechnych, w brzmieniu obowiązującym do 23 stycznia 2014 r., nie

zawierał zamkniętego katalogu przepisów ustawy o pracownikach sądów i

prokuratury, mających zastosowanie do dyrektorów sądów (i ich zastępców).

Zmiana art. 32d Prawa o ustroju sądów powszechnych, który od 24 stycznia

2014 r. ust. 2 tego artykułu otrzymał następujące brzmienie: „Do dyrektora sądu

oraz zastępcy dyrektora sądu stosuje się odpowiednio przepisy art. 6-7, art. 9-11

oraz art. 14a-18 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i

prokuratury (Dz.U. z 2011 r. Nr 109, poz. 639, ze zm.), rozwiewa przedstawione

wątpliwości interpretacyjne. Potwierdza bowiem, że zamiarem ustawodawcy nie

było pozbawienie dyrektorów sądów dotychczas przysługujących im składników

wynagrodzenia. Nastąpiło zatem doprecyzowanie art. 32d tak, aby wyeliminować

możliwość jego wykładni w sposób prowadzący do nieuprawnionego zróżnicowania

sytuacji prawnej dyrektorów sądów i ich zastępców w stosunku do pozostałej kadry

urzędniczej sądów i prokuratury.

Powyższe stanowisko nie prowadzi jednak do uchylenia zaskarżonego

wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy (ewentualnie przekazania sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania) dlatego, że zasadniczym motywem

rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji było oddalenie powództwa z uwagi na brak

interesu prawnego powoda w ustaleniu jego prawa do dodatku stażowego, a to nie

zostało zakwestionowane w skardze kasacyjnej przez postawienie zarzutu

9

naruszenia art. 189 k.p.c. Niezależnie bowiem od interpretacji przedstawionych

wyżej przepisów, uwzględnienie powództwa o ustalenie uwarunkowane jest

istnieniem po stronie powoda interesu prawnego w ustaleniu prawa lub stosunku

prawnego, co oznacza, że spełnienie tej przesłanki jest warunkiem, bez którego

powództwo nie może zostać uwzględnione.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 38914

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.