II UK 205/13

Sygn. akt II UK 205/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego "A."

spółka z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: W. B., J. S.,

o ustalenie podstawy wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 30

października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej

zainteresowanych W. B. i J. S. i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń wyrokiem z dnia 30 października

2012 r. oddalił apelację odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 maja 2011 r., którym oddalono odwołania

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 maja oraz 4 i 9 czerwca 2010 r. przyjmującej

za podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społecznego zainteresowanych W.

B. i J. S. w spornych okresach kwotę przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

W sprawie ustalono, że zainteresowani (pracownicy odwołującej się spółki) w

spornych okresach wykonywali pracę we Francji i Belgii jako pracownicy

delegowani w rozumieniu art. 14 ust. 1 lit. a obowiązującego wówczas

rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie

stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych,

osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U.UE.L.1971.149.2 Dz.U.UE-sp.05-1-

35), co zostało potwierdzone przez ZUS w zaświadczeniach E - 101 określających

ustawodawstwo właściwe w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/71 i

rozporządzenia nr 574/72 z dnia 21 marca 1971 r. w sprawie wykonywania

rozporządzenia nr 1408/71.

W dniu 17 kwietnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poświadczył

formularz E 101 dla W. B. na okres delegowania od 2 kwietnia 2008 r. do 31 maja

2008r. do pracy w Belgii. Następnie formularz E 101 wydano także na dalsze

okresy delegowania od 1 czerwca 2008 r. do 30 września 2008 r. do Belgii, od 1

lipca 2008 r. do 22 grudnia 2008 r. do Francji, od 5 stycznia 2009 r. do 30 czerwca

2009 r. do Belgii, od 1 lipca 2009 r. do 22 grudnia 2009 r. do Francji, przy czym

okres ten skrócono do 14 września 2008 r., od 15 września 2008 r. do 30 listopada

2008 r. do Belgii, od 1 grudnia 2008 r. do 20 grudnia 2008 r. do Francji, od 5

stycznia 2009 r. do 30 czerwca 2009 r. do Belgii, od 15 lipca 2009 r. do 22 grudnia

2009 r. do Francji.

W dniu 25 kwietnia 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poświadczył

formularz E 101 dla J. S. na okres delegowania od 19 kwietnia 2007 r. do 30

czerwca 2007 r. do Belgii. Następnie formularz E 101 wydano także na dalsze

okresy delegowania od 1 lipca 2007 r. do 22 grudnia 2007 r. do Francji, od 7

3

stycznia 2008 r. do 30 czerwca 2008 r. do Francji, od 1 lipca 2008 r. do 22 grudnia

2008 r. do Belgii, od 5 stycznia 2009 r. do 30 czerwca 2009 r. do Belgii, od 1 lipca

2009 r. do 22 grudnia 2009 r. do Francji.

Sporne między stronami było, czy zainteresowani, zgodnie z twierdzeniami

ich pracodawcy, byli delegowany do pracy na terenie Francji i Belgii zgodnie z

przepisami zawartymi w Kodeksie pracy dotyczącymi podróży służbowej, wobec

czego oprócz wynagrodzenia za pracę mieli prawo do należności z tytułu

odbywania takich podróży, w tym diet, które wypłacała mu odwołująca się spółka,

czy też, zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym przez organ ubezpieczeń

społecznych, wykonywał oni stale pracę w Belgii i Francji, wobec czego przepis art.

775

k.p. nie miał do nich zastosowania.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w wymienionych w decyzji okresach

miejsce pracy zainteresowanych znajdowało się we Francji i w Belgii, a tym samym

nie można uznać, że byli oni delegowani przez pracodawcę do wykonania

określonych czynności czy zadań poza miejsce jego pracy, co jest cechą

charakterystyczną podróży służbowej w rozumieniu 775

§ 1 k.p. Za trafne Sąd

Okręgowy uznał w związku z tym stanowisko ZUS wyrażone w zaskarżonych

decyzjach, że podstawę składek na ubezpieczenia społeczne zainteresowanego

powinna stanowić kwota nie niższa niż kwota prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia w gospodarce narodowej, o której mowa w art. 19 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 1442 ze zm.; dalej także jako ustawa systemowa) oraz w § 2 ust. 1 pkt

16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.; dalej również

jako rozporządzenie).

Sąd drugiej instancji uzupełniając stan faktyczny podniósł, że w okresie

objętym sporem zainteresowani wykonywał obowiązki pracownicze wyłącznie poza

granicami kraju - w Belgii i we Francji. Organ ubezpieczeń społecznych

poświadczył formularze E-101 za okresy sporne.

Jak dalej wskazał Sąd Apelacyjny, poświadczenie ustawodawstwa

właściwego (formularz E-101), uznawane za decyzję deklaratywną, posiada zaś

4

moc wiążącą również dla sądu rozstrzygającego kwestię, czy dany pracownik

wykonywał pracę za granicą w ramach oddelegowania, czy też w ramach podróży

służbowej. Zarówno wydanie poświadczenia, jak i odmowa wydania takiego

poświadczenia poprzedzone być musi każdorazowo oceną Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, czy mając na względzie obowiązujące przepisy, pracownicy

podlegają polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych. Wydanie, jak również

odmowa wydania takiego zaświadczenia stanowią zatem rozstrzygnięcie tego

organu, odpowiednio co do objęcia, względnie odmowy objęcia pracownika polskim

systemem ubezpieczeń społecznych. Inaczej rzecz ujmując, w takiej sytuacji

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypowiada się władczo co do objęcia danych

osób polskim systemem ubezpieczeń społecznych. Tego rodzaju zaświadczenie

nie jest zatem „zwykłym” zaświadczeniem, a decyzją deklaratywną, do wydania

której podstawę prawną stanowi art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, zgodnie z

którym Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w

szczególności przebiegu ubezpieczeń społecznych. Dopóki zaś w obrocie prawnym

funkcjonuje będące ostateczną decyzją ZUS poświadczenie o stosowaniu polskich

przepisów prawnych do pracowników zatrudnionych przez odwołującego się za

granicą, dopóty sąd rozpoznający sprawę dotyczącą tego ubezpieczenia jest

związany tą decyzją, co oznacza, że nie może kontrolować jej prawidłowości.

Inaczej rzecz ujmując, niezależnie od tego, czy pracownicy odwołującej się mieli w

tym okresie status pracowników delegowanych w rozumieniu rozporządzenia nr

1408/17, czy też taka kwalifikacja ich statusu była błędna, bez uchylenia, zmiany

bądź unieważnienia decyzji o podleganiu przez nich polskiemu systemowi

ubezpieczeń społecznych nie jest możliwe stwierdzenie, że świadczyli pracę za

granicą na innej podstawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r.,

I UK 403/10, OSNP 2012 nr 13-14, poz. 178). W ocenie Sądu drugiej instancji

pogląd ten należy w pełni zaaprobować, zwłaszcza że ETS w orzeczeniu z dnia 10

lutego 2000 r. wydanym w sprawie C – 202/97 (Fitzwilliam Executive Search Ltd

przeciwko Bestuur van het Landelijk Instituut Sociale Verzekeringen) stwierdził, że

zaświadczenie E-101 wydane przez instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę

Państwa Członkowskiego wiąże instytucje zabezpieczenia społecznego innych

Państw Członkowskich w zakresie, w jakim potwierdza objęcie pracowników

5

przekazanych przez przedsiębiorstwo pracy czasowej systemem zabezpieczenia

społecznego Państwa Członkowskiego, w którym przedsiębiorstwo to ma siedzibę.

Skoro zatem ZUS wydał w stosunku do zainteresowanych zaświadczenia

dotyczące ustawodawstwa właściwego (poświadczył formularze E-101) w spornych

okresach, to w niniejszym postępowaniu Sąd związany jest tą decyzją i nie może

kontrolować jej prawidłowości. Niezależnie więc od tego, czy zainteresowani mieli

status pracownika delegowanego, czy taka kwalifikacja była błędna, bez uchylenia,

zmiany czy unieważnienia decyzji o podleganiu polskiemu ustawodawstwu w

dziedzinie ubezpieczeń społecznych, jest ona dla Sądu wiążąca, a w konsekwencji

nie jest możliwe ustalanie, czy zainteresowani wykonywali pracę za granicą w

ramach podróży służbowej. Nie powinno bowiem budzić wątpliwości, że

potwierdzenie okoliczności wykonywania pracy za granicą na podstawie

czasowego oddelegowania wyklucza możliwość zakwalifikowania tej sytuacji jako

podróży służbowej.

Odnosząc się do zarzutów apelującej odnośnie do oddalenia przez Sąd

pierwszej instancji wniosków dowodowych dotyczących załączenia protokołów

Państwowej Inspekcji Pracy, przesłuchania inspektorów Państwowej Inspekcji

Pracy i inspektorów kontroli ZUS, Sąd Apelacyjny podniósł, że przedmiotem tych

dowodów nie miały być okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy. Tak bowiem należy ocenić stanowisko Państwowej Inspekcji

Pracy o przestrzeganiu lub nie przez apelującą przepisów prawa pracy, tym

bardziej że przedmiotem kontroli dokonywanej przez ten organ nie była, bo nie

mogła być, prawidłowość odprowadzania przez spółkę składek na ubezpieczenia

społeczne.

Wiążące ustalenie, że w stanie faktycznym sprawy mamy do czynienia z

pracownikami zatrudnionymi za granicą u polskiego pracodawcy, a nie z

pracownikami odbywającymi zagraniczną podróż służbową, nakazuje, według Sądu

odwoławczego przyjąć, że podstawę wymiaru składek na ich ubezpieczenia

emerytalne i rentowe stanowi, w myśl § 1 i § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia,

przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z

wyłączeniem części wynagrodzenia w wysokości równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień

6

pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub

samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód nie

może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19

ust. 1 ustawy systemowej. Nie było zatem żadnych podstaw do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek kwot wypłacanych zainteresowanym, a

zakwalifikowanych przez pracodawcę jako diety z tytułu podróży służbowej.

Zainteresowani nie odbywali bowiem podróży służbowej i tym samym diety im nie

przysługiwały, a zatem te należności wraz z wynagrodzeniem zasadniczym

powinny być poddane procedurze oskładkowania według zasad z § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia, jak prawidłowo stwierdził Sąd Okręgowy.

Odwołująca się spółka wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego, a to: 1/ art. 775

§ 1 k.p., przez jego niezastosowanie wskutek

nieprawidłowej wykładni, a w szczególności przez: przyjęcie, że wydanie

poświadczenia formularza E-101 przez ZUS wyłącza możliwość zastosowania

instytucji wyjazdu służbowego, podczas gdy przesłanki podróży służbowej nie

pozostają w sprzeczności z poświadczeniem ustawodawstwa właściwego w formie

deklaratywnej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych; dokonywanie oceny

wyjazdu pracowniczego zainteresowanego bez odniesienia się do charakteru i

zakresu działalności podejmowanej przez spółkę i jej potrzeb w zakresie

dysponowania zasobem pracowniczym w ramach polecenia wyjazdu służbowego;

przyjęcie, że podróż służbowa powinna charakteryzować się incydentalnością,

podczas gdy taka wykładnia nie znajduje oparcia w treści art. 775

§ 1 k.p., zarówno

przy zastosowaniu wykładni językowej, jak i celowościowej; 2/ art. 60 w związku z

art. 60 § 1 i 2 k.c., przez wyłożenie w sposób sprzeczny z tymi przepisami treści

zawieranych przez odwołującą się z zainteresowanym umów o pracę w zakresie

ustalonego miejsca wykonywania pracy; 3/ § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, będące

konsekwencją nieprawidłowych wniosków wyciąganych z faktu związania Sądu

7

Apelacyjnego ostatecznymi decyzjami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

poświadczenia formularza E-101. Ponadto skargę oparto na podstawie naruszenia

przepisów postępowania, a to: 1/ art. 378 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie jej

zarzutów naruszenia art. 775

§ 1 w związku z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. w zakresie

odmowy uznania przez Sąd pierwszej instancji wyjazdów pracowniczych

zainteresowanych jako wykonywanych w ramach podróży służbowej i jednocześnie

niezasadne uznanie tych zarzutów przez Sąd Apelacyjny jako niemających

znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy z uwagi na wydanie przez ZUS

deklaratywnej decyzji poświadczenia formularza E-101; 2/ art. 217 § 1 k.p.c. i

art. 227 w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez

niezasadne zaakceptowanie postanowień Sądu pierwszej instancji, oddalających

wnioski dowodowe odwołującej się spółki o dopuszczenie i przeprowadzenie

dowodu z protokołów Państwowej Inspekcji Pracy oraz z przesłuchania

sporządzających je inspektorów tej Inspekcji na okoliczność przestrzegania przez

spółkę przepisów prawa pracy, a w szczególności prawidłowego stosowania

instytucji wyjazdu służbowego oraz dowodu z opinii biegłego w przedmiocie

ustalenia, ile powinna wynosić suma należnych składek i jaka jest różnica pomiędzy

tą sumą a kwotą odprowadzoną przez odwołującą się na dzień wydania

zaskarżonej decyzji, podczas gdy dowody te dotyczyły okoliczności istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy; 3/ art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez brak

odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do zarzutu odwołującej się naruszenia

art. 775

§ 1 w związku z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. ze szczegółowym rozważeniem

przesłanek wyznaczających zakres podróży służbowej, a jedynie wskazanie, że

normy te nie mają w niniejszej sprawie zastosowania z uwagi na wydanie

poświadczenia ustawodawstwa właściwego przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, co nie spełnia rygorów prawidłowego i pełnego umotywowania

rozstrzygnięcia Sądu.

Opierając skargę na takich podstawach, skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania oraz o zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że kluczowy element dla

ustalenia, czy powierzone zadanie wykonywane było w ramach wyjazdu

8

służbowego, odnieść należy do ustalonego w umowie o pracę stałego miejsca

pracy, ewentualnie siedziby pracodawcy. Czynnik ten był decydujący dla

zapewniania przez ustawodawcę dodatkowych uprawnień pracowniczych,

szczegółowo wskazanych w art. 775

k.p. Zwrócono ponadto uwagę, że strony

umowy o pracę w sposób niebudzący wątpliwości wskazały, iż stałym miejscem ich

pracy będzie W. To natomiast, że zainteresowani większą część okresu

zatrudnienia przebywali poza krajem wykonując powierzone im zadania, nie wpływa

na końcową ocenę wzajemnych ustaleń stron umowy o pracę. Odnosząc się

natomiast do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazano, że Sąd

Apelacyjny nie rozpoznał i nie poddał merytorycznej ocenie wszystkich zarzutów

przedstawionych w apelacji powoda od wyroku Sądu pierwszej instancji. Skarżący

nie zgadza się z poglądem zaprezentowanym przez Sąd Apelacyjny, iż

oddelegowanie zainteresowanych do pracy w innym państwie członkowskim Unii

Europejskiej na podstawie unormowań Rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z

dnia 14 czerwca 1971 r. w sposób bezwzględny wyłączało możliwość zastosowania

instytucji podróży służbowej. Wydanie deklaratywnych decyzji ZUS poświadczenia

formularzy E-101 przesądza jedynie o zastosowaniu polskiego ustawodawstwa do

pracownika czasowo wykonującego zadania w innym państwie Unii Europejskiej –

nie modyfikuje to jednak w żadnej mierze przepisów prawa krajowego, w tym

przepisów prawa pracy, a zatem niezbędna była dogłębna analiza przesłanek

wyjazdu służbowego określonych w art. 775

§ 1 k.p. Sąd Apelacyjny władny był

uchylić się od rozpoznania zarzutów naruszenia art. 775

§ 1 k.p. w związku z art. 29

§ 1 k.p. o ile stwierdziłby, iż na mocy przedmiotowego rozporządzenia Rady (EWG)

nr 1408/71 nie mają zastosowania przepisy polskiego prawa systemu ubezpieczeń

społecznych. Skoro jednak, właśnie na mocy wskazanego rozporządzenia Rady,

przepisy te mają w niniejszej sprawie zastosowanie – niezbędna była dogłębna

ocena charakteru wyjazdów pracowniczych zainteresowanych, mając zwłaszcza na

uwadze § 2 pkt 15 i 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. oraz art. 775

§ 1 k.p. Rozporządzenie Rady i poświadczony na jego

podstawie formularz E-101 żadną miarą nie przesądza, które ze wskazanych

wyłączeń rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej ma w niniejszej sprawie

zastosowanie. Ponadto odnosząc się do zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny

9

postanowień dowodowych Sądu pierwszej instancji oddalających wnioski

dowodowe o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z protokołów Państwowej

Inspekcji Pracy oraz z przesłuchania sporządzających je Inspektorów, skarżący

wskazał, iż wbrew twierdzeniom sądu, wnioski te dotyczyły istotnych dla

rozstrzygnięcia okoliczności, a zwłaszcza kluczowego dla rozstrzygnięcia ustalenia

faktycznego odnośnie charakteru wyjazdów pracowniczych zainteresowanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie ze wszystkimi

zarzutami skarżącej można się zgodzić.

Odnosząc się do głównego wątku skargi kasacyjnej, wyrażonego tak w

zarzutach naruszenia prawa procesowego, jak i prawa materialnego, a

dotyczącego nieprawidłowego uznania przez Sąd drugiej instancji, że

poświadczenie przez ZUS stosowania polskiego systemu ubezpieczeń społecznych

na formularzu E-101 wyklucza możliwość stwierdzenia, że pracownik, którego

dotyczy to potwierdzenie, przebywa w zagranicznej podróży służbowe należy w

pełni podzielić stanowisko zaprezentowane przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku z dnia 14 listopada 2013 r., II UK 204/13, zgodnie z którym potwierdzenie

okoliczności wykonywania pracy za granicą na podstawie czasowego

oddelegowania wyklucza możliwość zakwalifikowania tej sytuacji jako podróży

służbowej.

Zasada ustalania wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe,

wypadkowe i chorobowe polega na odniesieniu się do wysokości bazowej, którą –

zgodnie z art. 18 ustawy systemowej – stanowi przychód zdefiniowany w art. 4 pkt

9 ustawy jako przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych. Stosownie do art. 10 ust. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 361

ze zm.), przychód, którego źródłem jest stosunek pracy, obejmuje – jak stanowi

art. 12 ust. 1 tej ustawy – wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość

pieniężną świadczeń w naturze lub ich ekwiwalenty, bez względu na źródło

finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności wynagrodzenia

10

zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki,

nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie

od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia

pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych

świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Podstawy wymiaru składek nie stanowią pewne rodzaje przychodów, które –

na podstawie upoważnienia z art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

– określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zaopatrzenia

społecznego. Wydane na podstawie tej delegacji rozporządzenie Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe wyłącza w § 2

ust. 1 pkt 15 z podstawy wymiaru składek przychody w postaci diet i innych

należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w

przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz

poza granicami kraju, a w § 2 ust. 1 pkt 16 część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców w wysokości równowartości

diety przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy

dzień pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków

ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej

lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych

osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty

przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Wyraźnie zróżnicowany i odmiennie uregulowany jest więc obowiązek

składkowy odnośnie do dwu grup pracowników wykonujących pracę poza

umówionym miejscem świadczenia pracy. Rozróżnienie to jest istotne, gdyż

wskazane wypłaty pokrywają inne potrzeby pracowników odbywających podroż

służbową, a inne pracowników zatrudnionych za granicą w polskich zakładach

pracy. W związku z tym w § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia ujęte są diety i inne

11

należności z tytułu podróży służbowej, a w § 2 ust. 1 pkt 16 tylko część

wynagrodzenia, która ma odpowiadać równowartości diety przysługującej z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu.

Przyporządkowanie stanów faktycznych pod wskazane przepisy następuje

nie tylko ze względu na miejsce wykonywania pracy, lecz przede wszystkim ze

względu na rodzaj, czas trwania i charakter wykonywanych czynności. Tylko wtedy

odliczenie z podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej, tzn.

zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w ramach

pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego pewien

wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży

służbowej) wyróżnia sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz

wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 6, s. 312, z dnia

9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 200, z dnia 3 kwietnia

2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003 nr 1, poz. 17 i z dnia 22 lutego 2008 r., I PK

208/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 134). Ze względu na przedmiot podroży

służbowej istotne jest to, że pracownik ma wykonać czynności pracownicze

wyznaczone do zrealizowania w poleceniu pracodawcy, które nie powinny należeć

do zwykłych, umówionych czynności pracowniczych (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009 nr 13-14,

poz. 166, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97,

OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 619, z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981 nr 2-3, poz. 26 oraz wyroki z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010

nr 19-20, poz. 233, z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979 nr 1, poz. 16 z

glosą A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979 nr 11, s. 162, z dnia z 16 września 2009 r.,

I UK 105/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 131 oraz z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97).

Wykonywanie podróży służbowej wyróżnia się wśród czynności

pracowniczych także ze względu na to, że podstawą odbycia podróży służbowej

jest polecenie wykonania konkretnego zadania (polecenie służbowe). O wysłaniu w

podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się poza określone w

12

umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt 2 k.p.). W wyroku

z dnia 8 listopada 2012 r., II UK 87/12 (niepublikowany) Sąd Najwyższy stwierdził,

że o podróży służbowej można mówić jedynie w wypadku delegowania

narzuconego pracownikowi, wobec czego zawarcie porozumienia co do

wykonywania określonej pracy w ramach delegowania prowadzi do okresowej

zmiany ustalonego w umowie miejsca pracy (por. także wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97, z dnia 4 marca

2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 233, z dnia 11 stycznia 2013 r.,

II UK 157/12, niepublikowany).

Gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na rzecz swego

pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego państwa Unii

należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie objętym

sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010) – por. też

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2013 r., II UK 111/13,

niepublikowany oraz z dnia 30 października 2013 r., II UK 112/13, niepublikowany.

Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że właśnie na podstawie tych

przepisów rozpoznano wniosek odwołującej się o stwierdzenie w okresach

wskazanych w decyzjach organu ubezpieczeń społecznych podlegania

zainteresowanych polskiemu ubezpieczeniu społecznemu jako obywatelom polskim

zatrudnionym za granicą, wysłanym przez polskiego pracodawcę w ramach

istniejących umów o pracę.

Trafne jest więc stanowisko Sądu Apelacyjnego, że wydanie poświadczeń na

formularzach E-101 wyklucza uznanie, że zainteresowani we wskazanych w nich

okresach przebywali w podróżach służbowych, a tym samym zarzuty skargi

13

kasacyjnej w tym zakresie są nieuzasadnione. Dotyczy to również zarzutu

naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 217 § 1 k.p.c., art. 227 w związku

z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez zaakceptowanie tych

postanowień Sądu Okręgowego, którymi oddalono wnioski dowodowe skarżącej o

dopuszczenie dowodu z protokołów Państwowej Inspekcji Pracy i z przesłuchania

sporządzających je inspektorów.

W odniesieniu do decyzji administracyjnych pewność prawa wymaga, aby

dopuszczalność weryfikacji mocy obowiązującej decyzji została ograniczona pod

względem szczegółowych przesłanek oraz czasu ich stosowania. Jednostka

będąca adresatem ostatecznych rozstrzygnięć administracyjnych ma więc prawo

oczekiwać, że jej sytuacja prawna ukształtowana w sposób autorytatywny i wiążący

przez organy państwa prawa nie będzie w sposób dowolny i nieprzewidywalny

zmieniana przez ten sam organ, a granice czasowe i treściowe władczej ingerencji

w tę sytuację będą w sposób jasny i precyzyjny wyznaczone (por. np. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 nr 2,

poz. 16). W tym zakresie istotne jest też to, że organ administracji publicznej jest

związany wydaną przez siebie decyzją administracyjną (art. 110 k.p.a.). Przepis ten

nie daje natomiast podstawy do konstruowania zasady związania organu

administracji publicznej decyzją wydaną przez inny organ administracji publicznej,

czy też konieczności uwzględniania interpretacji przepisów prawa dokonanej przez

inny organ administracji publicznej i dla innych celów. Zasadnie zatem Sąd drugiej

instancji stwierdził, że przedmiotem tych dowodów nie miały być okoliczności

mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Tak bowiem należy

ocenić stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy o przestrzeganiu lub nie przez

skarżącą przepisów prawa pracy dla innych celów niż prawidłowość odprowadzania

przez spółkę składek na ubezpieczenia społeczne.

Za trafne natomiast uznać należy zarzuty skarżącej odnoszące się do

naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i prawa materialnego, tj. § 2 ust.

1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, w zakresie dotyczącym

wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

zainteresowanych.

14

Z ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie wynika bowiem, że organ

ubezpieczeń społecznych przyjął, że podstawę składek na ubezpieczenia

społeczne zainteresowanych w każdym miesiącu powinna stanowić kwota nie

niższa niż kwota prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce

narodowej, o której mowa w art. 19 ustawy systemowej, co zostało zaakceptowane

zarówno przez Sąd Okręgowy, jak i Apelacyjny. W podstawie faktycznej brakuje

jednak stwierdzenia, czy rzeczywiście wypłacone zainteresowanym wynagrodzenia

w każdym miesiącu pracy za granicą były wyższe niż przeciętne, choć ma to

podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawidłowości zastosowanego przez

ZUS mechanizmu wyliczania podstawy wymiaru składek w spornych okresach.

Jak już powiedziano, stosownie do treści art. 18 ust. 1 ustawy systemowej,

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych

będących pracownikami stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy, co

oznacza przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 12 ust. 1

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych za przychody ze stosunku

pracy uznaje zaś wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną

świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania

tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenie zasadnicze,

wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody,

ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego,

czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne

ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub

świadczeń częściowo odpłatnych. Innymi słowy, podstawą wymiaru składek są

(fizycznie) otrzymane - wypłacone środki pieniężne, albo też takie środki

postawione do dyspozycji pracownika (a więc środki pieniężne wypłacone, ale z

przyczyn leżących po stronie pracownika niepobrane przez niego, a więc należność

przekazana do dyspozycji pracownika jako prawnie mu przysługująca). Przychód z

tytułu wynagrodzenia za pracę - zgodnie z ogólnymi zasadami określonymi w

art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym - powstaje z chwilą jego otrzymania

lub postawienia do dyspozycji. Płatnik składek jest obowiązany według zasad

wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych,

15

rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy (por. art. 46

ust. 1 ustawy systemowej). Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe pracowników jest więc faktycznie wypłacone im w danym

miesiącu kalendarzowym wynagrodzenie (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2009 r., I UZP 5/09, OSNP 2010 nr 5-6,

poz. 71), pomniejszone o te należności (kwoty), które nie stanowią podstawy

wymiaru składek w myśl przepisów rozporządzenia.

Przepis art. 21 ustawy systemowej upoważnił ministra do określenia w

drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek,

z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 (ograniczenie

wysokości rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe), oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów

przychodów. Formalnie rzecz biorąc, § 2 ust. 1 rozporządzenia jest wykonaniem tej

części treści przepisu upoważniającego, który upoważnia do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek „niektórych rodzajów przychodów”, a zatem zawiera tu

upoważnienie do doprecyzowania regulacji ustawowej na płaszczyźnie

przedmiotowej, przez obniżenie podstawy wymiaru składek o niektóre rodzaje

przychodów ze stosunku pracy. Inaczej rzecz ujmując, minister został upoważniony

do modyfikacji w drodze rozporządzenia podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne tylko w jednym kierunku, tj. przez jej obniżenie o niektóre

uzyskiwane przez pracowników należności. Nie ma więc żadnych możliwości

stwierdzenia, że zastosowanie § 2 ust. 1 rozporządzenia mogłoby prowadzić do

takiej modyfikacji podstawy wymiaru składek, że byłaby ona wyższa niż

przewidziana ustawą systemową. Skoro zatem z § 2 ust. 1 pkt 16 in principio

rozporządzenia wynika, że podstawy wymiaru składek nie stanowi przychód

stanowiący część wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich

pracodawców, odpowiadający równowartości diety przysługującej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, to znaczy, że o taką kwotę

podlega obniżeniu podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Zastrzeżenie zawarte w § 2 ust. 1 pkt 16 in fine rozporządzenia, że tak ustalony

miesięczny przychód tych osób nie może być niższy od kwoty przeciętnego

wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy systemowej, oznacza zatem,

16

że jeżeli faktycznie wypłacone pracownikowi w danym miesiącu kalendarzowym

wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, to zastosowanie wyłączenia

przewidzianego w części wstępnej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia nie może

doprowadzić do obniżenia podstawy wymiaru składek do kwoty niższej niż

przeciętne wynagrodzenie. W takiej sytuacji ulga w opłacaniu składek na

ubezpieczenia społeczne będzie zatem niższa niż wynikająca z działania

mechanizmu przewidzianego w § 2 ust. 1 pkt 16 in principio rozporządzenia, ale

nadal podstawa wymiaru składek będzie obniżona w stosunku do przewidzianej

ustawą systemową. Kwota przeciętnego wynagrodzenia, o której mowa w § 2 ust. 1

pkt 16 in fine rozporządzenia, nie więc jest progiem, od jakiego podstawa wymiaru

składek nie może być niższa, jeżeli rzeczywisty przychód pracownika jest od tej

kwoty niższy. Jest progiem mającym zastosowanie, gdy faktycznie wypłacone

wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, a zastosowanie odliczeń przewidzianych

przepisem spowodowałoby obniżenie podstawy wymiaru składek poniżej tego

progu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 2 października 2013 r., II UK 78/13 i

10 października 2013 r., II UK 104/13, niepublikowane).

Jeżeli zatem organ ubezpieczeń społecznych określał przeciętne

wynagrodzenie jako kwotę podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe zainteresowanych także w tych miesiącach, w których

faktycznie osiągnięte przez nich wynagrodzenie było niższe niż przeciętne, to

zaakceptowanie decyzji w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny należałoby uznać za

oczywiście nietrafne, bo prowadząc do podwyższenia podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne w stosunku do przewidzianej ustawą systemową,

wychodziłoby nie tylko poza upoważnienie ustawowe (do określenia wyłączenia z

podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów), ale i poza treść § 2

ust. 1 rozporządzenia, który zawiera wyliczenie składników niestanowiących

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, czyli obniżających tę

podstawę, nie zaś prowadzących do ustalenia tej podstawy w wymiarze wyższym

niż przychód rzeczywiście uzyskany przez pracownika. W tym jednak zakresie

wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej z uwagi na brak ustaleń dotyczących

zastosowanej przez ZUS zasady wyliczania podstawy wymiaru składek, a także

faktycznie osiągniętego przez zainteresowanych wynagrodzeń w poszczególnych

17

miesiącach oraz wyraźnie sprecyzowanego stanowiska Sądu drugiej instancji w

przedmiocie zaprezentowanego przez organ ubezpieczeń społecznych

mechanizmu obliczania podstawy wymiaru składek w spornych okresach, czyniąc

zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie usprawiedliwionymi.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).