V CSK 192/14

Sygn. akt V CSK 192/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko E. R.

o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w L.

z dnia 29 maja 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 1 800 ( jeden tysiąc osiemset ) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym przez powoda J. K. wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r. Sąd

Okręgowy w L. zmienił zaskarżony przez pozwaną E. R. wyrok Sądu Rejonowego

w G. z dnia 27 sierpnia 2012 r. w ten sposób, że powództwo oddalił oraz orzekł o

kosztach postępowania. W sprawie tej ustalono, co następuje:

Rozpoznający apelację pozwanej Sąd Okręgowy odwołał się do materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz materiału zebranego

w postępowaniu apelacyjnym w postaci odpisu wyroku Sądu Najwyższego z dnia

19 października 2012 r., V CSK 485/11. Sąd Okręgowy za trafny uznał zarzut

apelacji dokonania dowolnych ustaleń w zakresie istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy okoliczności związanych z istnieniem i rozwiązaniem spółki cywilnej „E.J. K.

& Syn”. Równolegle z tę sprawą toczyła się sprawa o rozwiązanie wspomnianej

spółki, w której sądy obu instancji uznały za skuteczne wypowiedzenie przez

pozwaną swego udziału w spółce z dniem 4 października 2004 r., odmawiając

pozwanej w konsekwencji legitymacji czynnej do żądania rozwiązania umowy spółki,

lecz Sąd Najwyższy wyrokiem z 19 października 2012 r., CSK 485/11, na skutek

skargi kasacyjnej pozwanej, uchylił zaskarżony wyrok sądu drugiej instancji i

przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził,

że w rozpoznawanej sprawie sądy są związane prejudycjalnym ustaleniem Sądu

Okręgowego dokonanym w sprawie o podział majątku tej spółki - … 72/09, co do

tego, że spółka ta nie uległa rozwiązaniu i nadal istnieje, a pozwana jest jej

wspólnikiem, gdyż wypowiedzenie udziałów w spółce ze względu na brak formy

notarialnej było bezskuteczne. Jednocześnie Sąd Najwyższy, odwołując się do

swych wcześniejszych orzeczeń z 21 października 2005 r., III CK 125/05 oraz

z 9 grudnia 2009 r., IV 297/09, przypomniał, że związanie sądów orzekających

w innych sprawach polega na niedopuszczalności kwestionowania ustaleń

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia we wcześniejszej sprawie, nawet jeżeli są

one niewłaściwe i oparte na nietrafnej argumentacji prawnej. Podkreślił również,

że chociaż w zasadzie moc wiążąca wyroku i postanowienia w postępowaniu

3

nieprocesowym, dotyczy związania treścią ich sentencji, to szczególnie przy

orzeczeniach oddalających powództwo lub wniosek, gdy z sentencji nie wynika

zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia, ważne znaczenie mogą mieć także motywy

rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu, szczególnie ustalenia prejudycjalne sądu,

które stały się podstawą oddalenia powództwa lub wniosku.

Sąd drugiej instancji wskazał, że powyższe ustalenie wiąże nie tylko sądy

w sprawie o rozwiązanie umowy spółki, ale także sądy w tej sprawie (art. 365 § 1

k.p.c.). Skoro wiążące jest ustalenie, że pozwana pozostaje wspólnikiem spółki

cywilnej „E.J. K. & Syn”, to niemożliwe jest uwzględnienie żądania uzgodnienia

stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym przez ustalenie, że powód jest wyłącznym właścicielem czy

użytkownikiem wieczystym nieruchomości nabytej do wspólności łącznej i

stanowiącej majątek tej spółki.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów postępowania,

tj.: 1) art. 325 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. i w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. wyrażające się w przyjęciu poglądu, że wobec treści uzasadnienia

postanowienia Sądu Okręgowego w L. z dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie …

72/09, niemożliwe jest zaakceptowanie poglądu, iż pozwana wystąpiła ze spółki, co

miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem stało się podstawą dla oddalenia

powództwa; 2) art. 316 §1 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

przez pominięcie przy rozstrzyganiu tej sprawy uzasadnienia orzeczenia Sądu

Okręgowego w L. z dnia 31 sierpnia 2011 r., … 445/11, co miało istotny wpływ na

wynik sprawy; 3) art. 39820

k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy w L. w

sprawie … 11/13 związany jest wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 18 października 2012 r., V CSK 485/11, wydanym w innej sprawie,

co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Sąd Okręgowy podkreślił, nawiązując do stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w uchwale siedmiu sędziów z dnia 10 czerwca 2011 r., III CZP 135/10

(OSNC 2011, nr 12, poz. 128), że do skutecznego wypowiedzenia udziału w spółce

cywilnej, nawet jeżeli w skład jej majątku wchodzi nieruchomość, wystarczy

4

wypowiedzenie w formie pisemnej. Tylko ze względu na treść art. 31 ust. 1 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U.

z 2013 r., poz. 707 ze zm.) celowe jest zachowanie formy pisemnej z podpisem

notarialnie poświadczonym. Taka wykładnia przepisów o spółce cywilnej może

uzasadniać wniosek, że spółka cywilna „E.J. K. & Syn”, od dnia 4 października

2004 r., powinna zostać uznana za nieistniejącą, gdyż dwóch spośród trzech jej

wspólników, wypowiedziało skutecznie udział i pozostał w niej tylko jeden wspólnik.

Z drugiej strony trafnie Sąd Okręgowy dostrzegł, że istnieje prawomocne

orzeczenie Sądu Okręgowego w L. z dnia 13 listopada 2009 r., zapadłe w sprawie

o podział majątku spółki cywilnej, w którym sąd ten stwierdził, iż wypowiedzenie

udziałów w spółce cywilnej dokonane w dniu 4 października 2011 r. jest nieważne i

spółka ta dalej istnieje. Orzeczenie to jest pierwszym, z szeregu orzeczeń jakie

zapadły w sprawach toczących się pomiędzy wspólnikami spółki cywilnej „E.J. K. &

Syn”. Z art. 365 i 366 k.p.c. wynika, że orzeczeniem tym są związane także inne

sądy w zakresie tego co stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Przedmiotem

rozstrzygnięcia we wszystkich tych sprawach jest zaś ustalenie, czy spółka cywilna,

„E.J. K. & Syn” istniej nadal po wypowiedzeniu, w zwykłej formie pisemnej udziałów

przez dwóch spośród trzech jej wspólników. Związanie innych sądów orzekających

w sprawach, w których wyroki zapadły później polega na niedopuszczalności

kwestionowania ustaleń stanowiących przedmiot rozstrzygnięcia, nawet jeżeli

ustalenia te są niewłaściwe jako oparte na nietrafnej argumentacji. Taki pogląd

można uznać za utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (porównaj wyrok z

dnia 19 października 2012 r., V CSK 485/11 oraz postanowienia z dnia 21

października 2005 r., III CK 125/05 i z dnia 9 grudnia 2009, IV 297/09 niepubl.).

Podkreślić należy, że nie ma znaczenia, iż ustalenia dotyczące wskazanego

wyżej przedmiotu rozstrzygnięcia nie wynikają wprost z sentencji postanowienia

Sądu Okręgowego wydanego w dniu 13 listopada 2009 r. Chociaż co do zasady

związanie dotyczy tylko sentencji wyroku albo postanowienia wydanego

w postępowaniu nieprocesowym, to przy orzeczeniach oddalających powództwo

lub wniosek, gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia

można go ustalić biorąc pod uwagę motywy rozstrzygnięcia zawarte

w uzasadnieniu. Sądy orzekające później w sprawach pomiędzy tymi samymi

5

stronami są więc związane ustaleniem, że spółka cywilna „E.J. K. & Syn” istnieje

nadal pomimo wypowiedzenia w dniu 4 kwietnia 2004 r. udziałów przez dwóch

spośród trzech jej wspólników. Takie ustalenie było podstawą wydania wskazanego

wyżej postanowienia Sądu Okręgowego i z tego względu jest prejudykatem, który w

świetle art. 365 i 366 k.p.c., wiąże wszystkie sądy orzekające później w sprawie

wpływu wypowiedzenia udziałów w spółce cywilnej dokonanego w dniu 4 kwietnia

2004 r. na byt prawny spółki cywilnej.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 316 §1 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1

k.p.c. Wbrew argumentom zawartym w skardze kasacyjnej taki pogląd zasługuje na

aprobatę, gdyż chroni ważną dla zachowania powagi wymiaru sprawiedliwości,

a przede wszystkim bezpieczeństwa obrotu zasadę związania orzekających

w sprawach sądów pomiędzy tymi samymi stronami prawomocnym wcześniejszym

orzeczeniem. Jeżeli prawomocnie przesądzona zostaje podstawa rozstrzygnięcia to

nie można jej zmieniać, nawet jeżeli za zmianą przemawiają ważkie argumenty, tak

jak w rozpoznawanej sprawie; zmiana wykładni przepisów prawa. Nie ma też

znaczenia, że w jednej z kolejnych spraw sąd nie uwzględnił w swoim

rozstrzygnięciu prawomocnie przesądzonej podstawy rozstrzygnięcia. To, że jeden

z orzekających w sprawie sądów złamał wynikającą z art. 365 i 366 k.p.c. zasadę

związania prawomocnym orzeczeniem nie upoważnia, aby dalej odstępować od tej

podstawowej dla porządku prawnego zasady. Prawomocny orzeczenie sądu wiąże

wszystkie organy i oczywiście same strony, które powinny w oparciu o jego treść

podejmować dalsze czynności z uwzględnieniem tego związania,

co w rozpoznawanej sprawie oznacza, że powinny uznać, iż spółka cywilna

„E.J. K. & Syn”, dalej prawnie istnieje i dopiero podjęcie skutecznych czynności

zmierzających do zakończenia jej bytu prawnego może otworzyć im drogę do

podziału majątku spółki oraz dokonywania związanych z tym wpisów do księgi

wieczystej. Takie stanowisko co do rozumienia skutków art. 365 i 366 k.p.c. jest

utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w pełni podziela je także Sąd

Najwyższym w obecnym składzie. Wobec tego zarzuty naruszenia art. 365 i 366

k.p.c. nie zasługują na uwzględnienie. Także bezzasadnie skarżący zarzuca,

że zaskarżony wyrok narusza art. 39820

k.p.c. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie

Sąd Okręgowy nie uznał się związany wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia

6

19 października 2012 r. V CSK 485/11, lecz użył podobnej argumentacji co Sąd

Najwyższy.

Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

oddalił skargę kasacyjną.