I CSK 690/13

Sygn. akt I CSK 690/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa L.-S. Spółki z o.o. w W.

przeciwko M. I. S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w części

oddalającej apelację co do kwoty 55.555,44,- (pięćdziesiąt

pięć tysięcy pięćset pięćdziesiąt pięć 44/100) zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 9 grudnia 2008 r. do dnia zapłaty

oraz orzekającej o kosztach procesu, a nadto w punkcie III

(trzecim) i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

W. w punkcie pierwszym w ten sposób, że kwotę 104.347 zł z ustawowymi

odsetkami liczonymi od wskazanych kwot i dat obniżył do kwoty 48.791,56 zł,

oddalił powództwo o zasądzenie kwoty 55.555,44 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 9 grudnia 2008 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części oddalił apelację.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony zawarły dwie umowy, na podstawie których

powódka jako podwykonawca wykonała roboty w zakresie dostarczenia, wykonania

i zamontowania kompletu stolarki okiennej – pierwszą z dnia 12 sierpnia 2008 r.

odnośnie do inwestycji w W. przy ul. B. i drugą z dnia 6 lipca 2007 r. odnośnie do

inwestycji w O. przy ul. Z. Powódka wykonała montaż przy ul. B. do dnia 30

grudnia 2008 r., lecz nie otrzymała części wynagrodzenia w kwocie 104.347 zł.

Termin wykonania robót przy ul. Z., pierwotnie określony na 15.IX.07 r., a następnie

ustalony aneksem na 12 października 2007 r., nie został dotrzymany przez

powódkę. Porozumieniem z 14 września 2007 r. strony postanowiły wstrzymać

prace montażowe 68 okien z uwagi na konieczność wykonania szlicht i uzgodniono

termin realizacji robót do dnia 12 października 2007 r. Na prośbę powódki pozwana

wyraziła zgodę na przedłużenie terminu do 10 grudnia 2007 r., przy czym powódka

została zobowiązana do wstrzymania montażu klamek i nawietrzników do czasu

zakończenia robót tynkarskich. Montaż tych elementów był możliwy dopiero

w październiku 2008 r. Wynagrodzenie za te roboty zostało uregulowane w całości.

Po wezwaniu do zapłaty reszty wynagrodzenia za prace wykonane przy ul. B.

pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu przysługujących jej wierzytelności z

tytułu kar umownych za opóźnienie w wykonaniu prac wyliczone odnośnie do

inwestycji na ul. Z. na 382 dni a co do ul. B. na 60 dni.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w całości uznając, że opóźnienia

w montażu okien nie były zawinione przez powódkę, lecz ich przyczyną były

opóźnienia innych wykonawców, złe wykonanie otworów okiennych, wielokrotne

przesuwanie przez pozwaną terminu montażu i zakaz montażu klamek

3

i nawietrzników do czasu udzielenia na to zezwolenia, a więc jej obciążenie karami

umownymi było niezasadne.

Sąd Apelacyjny zaaprobował zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę

prawną Sądu pierwszej instancji co do inwestycji przy ul. B. skutkującą uznaniem,

że opóźnienie w montażu okien nie powstało z przyczyn leżących postronnie

powódki i przysługuje jej reszta wynagrodzenia w kwocie 36.900 zł a potrącenie

dokonane z tą wierzytelnością nie jest skuteczne. Nie podzielił natomiast

stanowiska Sądu Okręgowego w przedmiocie odmowy uznania skuteczności

potrącenia kary umownej w kwocie 67.447 zł za opóźnienie w wykonaniu inwestycji

przy ul. Z. Wskazał, że oświadczenie pozwanej z dnia 16 czerwca 2009 r. ma

charakter materialny i dopuszczalne było, w świetle art. 498 k.c., potrącenie nim

wierzytelności z tytułu kar umownych dotyczących inwestycji przy ul. Z. na

ustawowych zasadach ogólnych z wynagrodzenia z umowy z dnia 12 sierpnia

2008 r. dotyczącej ul. B. i nie stały temu na przeszkodzie postanowienia umowne.

Wierzytelność powódki z tytułu wynagrodzenia za prace wykonane na ul. B., jak i

wierzytelność pozwanej z tytułu kar umownych były wymagalne w dniu 10 czerwca

2009 r. bo umowa dotycząca inwestycji przy ul. Z. została wykonana w dniu 30

października 2008 r., a więc istniał stan potrącalności.

Odnosząc się do zagadnienia istnienia wierzytelności z tytułu kar umownych

nie podzielił natomiast ustaleń faktycznych w zakresie inwestycji przy ul. Z.

Terminu zakończenia prac ustalonego aneksem z dnia 14 września 2007 r.

na 12 października 2007 r. nie mogło zmienić ani porozumienie z tej samej daty, ani

adnotacja na piśmie powódki z 10 października 2007 r. akceptująca zakończenie

prac w terminie do 10 grudnia 2007 r., bo zostały podpisane przez osoby

nieupoważnione do składania oświadczeń woli w imieniu pozwanej. Uwaga

o wstrzymaniu wykonania praz dotyczyła tylko montażu i nawietrzników, a nie

całych okien. Zakończenie prac tynkarskich nastąpiło w dniu 8 lipca 2008 r. a więc

wykonanie okien do dnia 30 października 2008 r. obciąża powódkę, bo montaż miał

trwać 51 dni, a więc powinna je skończyć do 28 sierpnia 2008 r., - stąd opóźnienie

jest co najmniej dwumiesięczne. Twierdzenia powódki o przyczynach leżących po

stronie pozwanej takich jak nieprzygotowanie frontu robót, czy brak koordynacji

4

działań nie zostały wykazane. Zasadnicze znaczenie Sąd ten przypisał

dokumentom, z których nie wynikają żadne trwałe przeszkody ze strony pozwanej

uniemożliwiające wykonanie prac, a najwyżej utrudnienia do dnia 8 lipca 2008 r.

Z uwagi na wykonanie zobowiązania przez powódkę uznał za zasadne

miarkowanie kary umownej o około 18% tj. o 11.891,56 zł. Naliczone kary umowne

w kwocie 67.447 zł stawały się wymagalne z chwilą faktycznego zakończenia

zadania tj. 30 października 2008 r. i mogły zostać przedstawione z wymagalną

wierzytelnością powódki w kwocie 55.555,44 zł z faktury …/2008 r. płatnej od dnia

9 grudnia 2008 r., a więc wobec skutecznego umorzenia wierzytelności do tej kwoty

powódce wynagrodzenie w tej części nie przysługuje.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył powyższy wyrok w części

zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji w zakresie punktu II i III w części

oddalającej powództwo do kwoty 55.555,44 zł i orzekającej o kosztach procesu.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: - art. 483 i 484 § 1 i 2 k.c.; - art. 483 § 1

oraz art. 484 § 1 w zw. z art. 471 i 362 k.c.; - art. 483 § 1 i art. 484 § 1 w zw.

z art. 111 § 1 i 2 k.c.; - art. 498 § 1 i 2 w zw. z art. 499 k.c.; - art. 484 § 2 w zw. z art.

471 i 362 k.c.; - oraz postanowień pkt 9.3 Standardowych Warunków dla

podwykonawców. Naruszenie przepisów postępowania wywiódł z naruszenia art.

233 § 1 k.p.c., art. 233 w zw. z art. 231 k.p.c., art. 368 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 233

§ 1 w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakaz oparcia skargi na zarzutach dotyczących ustalenia faktów

lub dowodów, określony w art. 3983

§ 3 k.p.c. oraz związanie Sądu Najwyższego

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia

(art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.) oznacza niedopuszczalność powoływania się przez

skarżącego na wadliwość wyroku sądu drugiej instancji polegającą na niewłaściwie

przeprowadzonej ocenie dowodów lub na wadliwym ustaleniu przez sąd, w tym

również bezdowodowo, faktów stanowiących podstawę faktyczną rozstrzygnięcia.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., nawet w powiązaniu z art. 316 k.p.c., jak i art.

231 k.p.c. motywowany błędną oceną dowodów i sprzecznością ustaleń

5

z materiałem dowodowym dokonaniem nie może być skutecznie podniesiony

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

5 września 2008 r., I CSK 117/08, II UK 19/09 z dnia 24 września 2009 r., z dnia

25 czerwca 2008 r., II UK 327/07 nie publ.).

Norma art. 368 § 1 pkt 4 k.p.c., zawierająca wymagania formalne, które

powinna spełniać apelacja, adresowana jest do stron i już z tej przyczyny nie

mogła być przedmiotem naruszenia Sądu drugiej instancji. Ponadto skarżący

twierdząc, że w apelacji po raz pierwszy został podniesiony zarzut podpisania

porozumienia przez osobę nieupoważnioną pomija, że zarzut ten został

podniesiony już w odpowiedzi na pozew, a nadto nie zarzuca naruszenia art. 381

k.p.c., co uchyla tę kwestię spod kontroli kasacyjnej. Ponadto kwestia oceny

ważności umowy należy do zakresu prawa materialnego i podlega z urzędu kontroli

sądu drugiej instancji.

Zarzuty prawa materialnego zmierzają w trzech kierunkach –

zakwestionowania zasadności naliczenia kar umownych pomimo braku winy

powoda w opóźnieniu w wykonaniu robót oraz wysokości tych kar,

zakwestionowania skuteczności oświadczenia pozwanej z dnia 10 czerwca 2009 r.

o potrąceniu wierzytelności z tytułu kar umownych oraz zastosowania miarkowania

kary w zbyt małym stopniu.

Prawidłowe jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że zmiana umowy

dotyczącej inwestycji przy ul. Z. w zakresie terminu zakończenia robót mogła

nastąpić tylko w razie podpisania przez strony porozumienia z dnia 14 września

2009 r. i pisma z 10 października 2009 r. tylko przez osoby upoważnione do ich

reprezentowania, a do ich kręgu nie należał ani kierownik budowy, ani dyrektor ds.

spraw produkcji. Powód jednak nie kwestionuje przekroczenia terminu

zakończenia prac wyznaczonego aneksem z dnia 14 września 2007 r. na 12

października 2007 r. ale twierdzi, że opóźnienie to powstało z przyczyn leżących po

stronie pozwanej. Zarówno porozumienie z dnia 14 września 2007 r., którego

wynika, że kierownik budowy wstrzymał montaż stolarki okiennej i określił

przewidywany termin zakończenia - nie wiadomo czy montażu stolarki, czy

wykonania robót na dachu i szlicht - na 12 października 2007 r., jak i wyrażenie

6

zgody przez dyrektora ds. produkcji na wydłużenie montażu do 10 grudnia 2007 r. i

wstrzymanie montażu klamek i nawietrzników na czas wykonywania prac

tynkarskich wymaga oceny w aspekcie działań pozwanej - czy to w kontekście

spowodowania przyczyn opóźnienia, czy współdziałania z powódką, z którego nie

może następczo wyciągać dla niej negatywnych skutków. Może mieć to znaczenie

przy ustaleniu początku biegu i okresu opóźnienia z przyczyn leżących po stronie

powódki, a więc także dla istnienia i wysokości wierzytelności z tytułu kar

umownych. Sąd drugiej instancji ustalił, że powódkę obciąża bezwzględnie

opóźnienie dwumiesięczne (51 dni), ale jednocześnie stwierdził, że opóźnienie

dotyczy także całego okresu przed 8 lipca 2008 r. (382 dni) bez analizy wyżej

wymienionej korespondencji .

Sąd drugiej instancji wskazał, że z uwagi na wykonanie przez powódkę

zobowiązania uznał za uzasadnione miarkowanie kary umownej o 18%. Brak jest

natomiast motywów, które wyjaśniałyby wysokość kwoty miarkowania. Istotnym

kryterium miarkowana jest relacja kary umownej do odszkodowania należnego

wierzycielowi na zasadach ogólnych, przyczyny opóźnienia, przyczynienie się

wierzyciela, stopień winy dłużnika, relacja do należnego wynagrodzenia lub ocena

stopnia naruszenia interesu wierzyciela wskutek opóźnionego wykonania

robót (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2007 r., IV CSK 181/07,

OSNC- ZD z 2008 r., nr 2, poz. 48, Biul. SN z 2008 r., nr 1, poz. 16 i orzeczenia

w nim powołane). Ocena w tym zakresie wymaga jednak w pierwszej kolejności

rozstrzygnięcia w zakresie przyczyn opóźnienia i jego czasu.

Z tych względów nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 483 i 484 § 1

i 2, k.c., art. 483 § 1 oraz 484 § 1 w zw. z art. 471 i 362 k.c. oraz art. 483 oraz 484

§ 1 w związku z - wadliwie powołanym - art. 111§ 1 i 2 k.c. oraz art. 484 § 2 w zw.

z art. 471 i 362 k.c.

Nie jest natomiast trafny zarzut naruszenia art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art.

499 k.c. w zakresie, w jakim skarżąca kwestionuje skuteczność oświadczenia

pozwanej z dnia 10 czerwca 2009 r. wywodząc, że wierzytelność z tytułu kar

umownych nie była wymagalna a nadto pozwana składając drugie oświadczenie

7

dotyczące tej samej wierzytelności w dniu 21 grudnia 2009 r. faktycznie przyznała

bezskuteczność poprzedniego oświadczenia.

Złożenie przez pozwaną ponownego oświadczenia o potrąceniu tych samych

wierzytelności, o ile istniały, nie może wywrzeć takiego skutku prawnego, jak to

wywodzi skarżąca, a zwłaszcza nie stanowi faktycznego uznania bezskuteczności

oświadczenia o potrąceniu złożonego w dniu 10 czerwca 2009 r. Oświadczenie

o potrąceniu ma charakter konstytutywny i z chwilą jego dojścia do adresata

wywołuje skutek umorzenia wierzytelności ze skutkiem ex tunc ( art. 498 § 2 k.c.).

W wypadku złożenia zatem skutecznego oświadczenia o potrąceniu, skutek prawny

następuje z mocy prawa niezależnie od dalszych czynności składającego

oświadczenie, a jedynym wyjątkiem jest cofnięcie oświadczenia za zgodą drugiej

strony lub powołanie się na wady oświadczenia woli (art. 82 – 88). Ponownie

złożone oświadczenie mogłoby wywrzeć skutek potrącenia jedynie w razie

nieskuteczności pierwszego oświadczenia.

Wymagalność wierzytelności pozwanej z tytułu kar umownych skarżąca

błędnie wiąże z wezwaniem do zapłaty świadczenia. Pojęcia wymagalności nie

można zdefiniować ogólnie, bo może być ona inna dla różnych stosunków

prawnych i różnych roszczeń. Jeżeli strony nie ustaliły terminu zapłaty świadczenia,

zobowiązanie z tego tytułu ma charakter bezterminowy. Roszczenia wynikające

z takiego zobowiązania nie stają się jednak wymagalne z chwilą powstania

zobowiązania, ani z chwilą terminu spełnienia świadczenia. Nie ma sporu

w doktrynie ani w orzecznictwie, że wymagalność roszczeń wynikających

z zobowiązań bezterminowych należy określać przy uwzględnieniu art. 455 k.c., co

oznacza, że stają się one wymagalne w dniu, w którym świadczenie powinno być

spełnione, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania

w najwcześniej możliwym terminie - art. 120 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c.

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2006 r., II CSK 90/06, OSNC z 2007 r.,

nr 6, poz. 92, Biul. SN z 2006 r., nr 11, poz. 18 i z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK

292/10, nie publ.).

W przypadku kar umownych, których termin zapłaty nie został przez strony

uzgodniony, zobowiązanie ma charakter bezterminowy a wymagalność jest

8

uzależniona od charakteru i właściwości zobowiązania, którego niewykonanie

w zakresie świadczenia niepieniężnego powoduje naliczenie kary. Inaczej może

być określona wymagalność kar umownych z tytułu opóźnienia w wykonaniu np.

przedmiotu umowy o roboty budowlane, a inaczej z tytułu nie usunięcia wad w jego

wykonaniu. W przypadku roszczenia o zapłatę kary umownej z tytułu opóźnienia

w wykonaniu przedmiotu umowy o roboty budowlane jego wymagalność, a więc

prawna możliwość żądania świadczenia od dłużnika powstaje z chwilą, w której

wierzyciel ma obiektywną możliwość uzyskania wiedzy o naruszeniu umowy

wskutek tego opóźnienia i wezwania dłużnika do wykonania zobowiązania.

W konsekwencji, wskazany przez skarżącą brak wezwania do zapłaty kary

umownej nie wywiera skutku w postaci niewymagalności roszczenia o jej zapłatę.

Nie jest również skuteczny argument o bezskuteczności oświadczenia z powodu

dokonania przez pozwaną faktycznego potrącenia należności z tytułu kar

umownych przed datą dojścia oświadczenia do adresata, bo ma to tylko ten skutek,

że do umorzenia wierzytelności doszło w dniu doręczenia oświadczenia.

Wskazanie w uzasadnieniu skargi na treść art. 47914

§ 3 i 4 k.p.c. uchyla się spod

kontroli kasacyjnej z uwagi na brak wywiedzenia zarzutu naruszenia tego przepisu

przez Sąd drugiej instancji, a jedynie na marginesie trzeba wskazać, że odnosi się

on do postępowania nakazowego, a nadto wymóg udowodnienia wierzytelności

przedstawionej do potrącenia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c. nie

odnosi się do sytuacji, w której do potrącenia i umorzenia wierzytelności doszło

przed doręczeniem pozwanemu nakazu zapłaty i pozwu.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.