III KK 369/14

Sygn. akt III KK 369/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)

SSN Przemysław Kalinowski

SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)

Protokolant Łukasz Biernacki

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej

w sprawie M. W.

w przedmiocie wyroku łącznego

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 20 stycznia 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 maja 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w B.

z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt III K 85/13,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem łącznym z dnia 18 grudnia 2013 r., po

rozpoznaniu sprawy M. W., skazanego m.in. prawomocnymi wyrokami:

2

1. Sądu Okręgowego z dnia 19 listopada 2003 r., sygn. akt III K 90/03, za czyn z

art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w dniu 18 grudnia 2001 r.,

na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, za czyn art. 242 § 3 k.k.,

popełniony w dniu 10 maja 2002 r. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, za

czyn z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w dniu 20 grudnia

2002 r. na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, za czyn z art. 272 k.k.

w zw. z art. 273 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i w zw. z art. 64 § 1 k.k., art. 12 k.k.

i art. 11 § 2 k.k., popełniony w okresie od 18 września 2002 r. do lutego 2003 r.,

na karę 2 lat pozbawienia wolności, na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k.

orzeczono karę łączną 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, na poczet której

zaliczono okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie, orzeczono o

dowodach rzeczowych, o obowiązku naprawienia szkody i o kosztach

sądowych;

2. Sądu Rejonowego z dnia 22 października 2004 r., sygn. akt III K 1640/04, za

czyn z art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w dniu 22 stycznia

2002 r., na karę 5 lat pozbawienia wolności, orzeczono obowiązek naprawienia

szkody oraz o kosztach procesu;

3. Sądu Rejonowego z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. akt III K 2393/03, za czyn z

art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w dniu 14 grudnia 2002 r.,

na karę 3 lat pozbawienia wolności, za czyn z art. 270 § 1 k.k., popełniony w

bliżej nieustalonym dniu grudnia 2002 r., na karę 10 miesięcy pozbawienia

wolności, za czyn z art. 270 § 1 k.k., popełniony w dniu 7 lutego 2003 r., na karę

10 miesięcy pozbawienia wolności, na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k.

orzeczono karę łączną 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności i grzywnę w

wysokości 200 stawek dziennych, przyjmując wysokość jednej stawki w kwocie

40 zł, orzeczono obowiązek naprawienia szkody, o dowodach rzeczowych i o

kosztach procesu;

4. Sądu Rejonowego z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt XIV K 470/07, za czyn z

art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. w zw. z art. 11 §

2 k.k., popełniony w dniu 5 października 2002 r., na karę 8 miesięcy

pozbawienia wolności i grzywnę w wysokości 50 stawek dziennych ustalając

3

wysokość jednej stawki na kwotę 20 zł, orzeczono obowiązek naprawienia

szkody i o kosztach procesu;

orzekł:

1. na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 i 2 k.k. połączył kary orzeczone wyrokami

Sądu Okręgowego w sprawie III K 90/03, Sądu Rejonowego w sprawach III K

1640/04 i III K 2393/03 oraz Sądu Rejonowego w sprawie XIV K 470/07 i

wymierzył M. W. karę łączną 9 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę

łączną grzywny w wysokości 200 stawek dziennych, przyjmując wysokość

jednej stawki za równoważną kwocie 40 zł;

2. na podstawie art. 63 § 1 k.k. na poczet orzeczonej kary łącznej pozbawienia

wolności zaliczył M. W. okresy rzeczywistego pozbawienia wolności w

sprawach podlegających połączeniu;

3. w pozostałym zakresie wyroki jednostkowe podlegające łączeniu pozostawił do

odrębnego wykonania;

4. na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. umorzył postępowanie w zakresie

połączenia kar orzeczonych wyrokami Sądu Rejonowego w sprawach III K

1397/97, III K 2051/97, III K 2257/95, III K 2896/96, III K 993/00, III K 3553/96,

III K 92/98, III K 4273/04 i III K 222/05;

5. na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie w zakresie połączenia kary

orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w sprawie III K 93/99;

6. zasądził od Skarbu Państwa zwrot kosztów obrony z urzędu.

7. zwolnił skazanego od kosztów sądowych.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego, zarzucając błąd w

ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę, polegający na pominięciu

okoliczności przemawiających za zastosowaniem wobec M.W. przy wymierzaniu

kary łącznej zasady pełnej absorpcji.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 maja 2014 r. utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Kasację od powyższego wyroku wniósł Prokurator Generalny zaskarżając

go w całości na niekorzyść skazanego. W kasacji zarzucił rażące i mające istotny

wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisu prawa karnego procesowego - art.

433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. polegające na zaniechaniu przeprowadzenia

4

prawidłowej kontroli odwoławczej poza zakresem zaskarżenia wyroku sądu

pierwszej instancji, pomimo że był on oczywiście niesprawiedliwy, albowiem zapadł

z rażącym naruszeniem art. 569 § 1 k.p.k., warunkującym możliwość wydania

wobec skazanego nowego wyroku łącznego, obejmującego jednostkową karę

pozbawienia wolności w wymiarze 8 miesięcy, orzeczoną na mocy wyroku Sądu

Rejonowego z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt XIV K 470/07, w sytuacji, gdy

organ wykonujący europejski nakaz aresztowania oraz skazany nie wyrazili zgody

na wykonanie tej kary, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 607e § 1 i 2 pkt 7

k.p.k. (błędnie wskazano w kasacji art. 607e § 2 pkt 7 k.p.k., chodzi tu o art. 607e §

3 pkt 7 k.p.k. – uwaga SN). W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz utrzymanego w mocy wyroku łącznego Sądu Okręgowego.

Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej zmienił kierunek

kasacji oświadczając, że kasacja została wniesiona na korzyść skazanego oraz

uzupełnił wniosek kasacyjny domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i

wyroku Sądu Okręgowego i umorzenia postępowania na podstawie art. 572 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna co do postawionego w niej zarzutu. Wyrok

Sądu odwoławczego został wydany z rażącym naruszeniem przepisów prawa

karnego procesowego, wskazanych w kasacji, co miało istotny wpływ na treść

rozstrzygnięcia. Należy bowiem stwierdzić, że nie zostały spełnione przesłanki do

wydania wyroku łącznego. Z art. 569 § 1 k.p.k. wynika warunek istnienia w obrocie

prawnym co najmniej dwóch prawomocnych wyroków skazujących, w których

wymierzono kary spełniające przesłanki do orzeczenia kary łącznej. Chodzi tu o

kary podlegające wykonaniu albo które zostały już w całości lub w części

wykonane (arg. z art. 92 k.k.). W wyroku łącznym nie podlega zatem połączeniu

kara pozbawienia wolności, której nie można wykonać w wypadku przekazania

osoby ściganej europejskim nakazem aresztowania, gdy podstawą wydania nie

było wykonanie tej kary, a skazany nie zrzekł się prawa do korzystania z zasady

specjalności (art. 607e § 1 i 3 pkt 7 k.p.k.).

Wobec skazanego M. W. wydany został europejski nakaz aresztowania w

sprawie wykonania wyroku łącznego Sądu Okręgowego z dnia 16 stycznia 2006 r,

sygn. III K 206/05. Ściganie skazanego w trybie ENA nie obejmowało natomiast

5

wykonania wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. XIV K

470/07, w którym wymierzono karę 8 miesięcy pozbawienia wolności. Ponadto,

podczas posiedzenia, które odbyło się w dniu 26 kwietnia 2013 r. w Sądzie

Rejonowym w W., skazany oświadczył, że nie zrzeka się zasady specjalności i w

związku z tym nie wyraża zgody na wykonanie tej kary. W takiej sytuacji zaistniała

ujemna przesłanka do orzeczenia wobec skazanego kary łącznej obejmującej karę

pozbawienia wolności wymierzoną za przestępstwa inne niż te, które stanowiły

podstawę wydania M. W. na podstawie europejskiego nakazu aresztowania (por.

wyrok SN z dnia 14 stycznia 2014 r., sygn. V KK 357/13, LEX nr 1491071).

Okoliczność ta nie była przedmiotem rozważań Sądu Okręgowego w postępowaniu

w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Dlatego też tym wyrokiem objęty został

wyrok Sądu Rejonowego w zakresie kary 8 miesięcy pozbawienia wolności.

Uchybienia tego nie dostrzegł także Sąd Apelacyjny w ramach kontroli

odwoławczej. Artykuł 433 § 1 k.p.k. stanowi, że sąd odwoławczy rozpoznaje

sprawę w granicach środka odwoławczego, a zakresie szerszym o tyle, o ile

ustawa to przewiduje. W zaistniałym układzie procesowym Sąd odwoławczy

powinien wyjść poza granice apelacji i skontrolować nie tylko wymiar kary łącznej

zgodnie z zakresem zaskarżenia, ale także warunki jej orzeczenia w wyroku

łącznym. Obowiązek przeprowadzenia poszerzonej kontroli odwoławczej wynika z

art. 440 k.p.k. Pominięcie zatem okoliczności, że wyrok Sądu Rejonowego nie

podlega wykonaniu, było następstwem rażącego naruszenia tego przepisu, co

miało istotny wpływ na treść wydanego wyroku.

W kasacji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz utrzymanego nim w mocy wyroku łącznego Sądu Okręgowego z dnia 18

grudnia 2013 r., sygn. III K 85/13, ale bez wydawania orzeczenia następczego. Na

rozprawie kasacyjnej uzupełniono ten wniosek o wydanie takiego rozstrzygnięcia w

postaci umorzenia postępowania na podstawie art. 572 k.p.k. Prokurator

zaprezentował pogląd, że z chwilą uchylenia wyroku łącznego niejako „odżywa”

poprzedni wyrok łączny z dnia 16 stycznia 2006 r., sygn. III K 206/05, obejmujący

te same wyroki (III K 90/03, III K 1640/04 i III K 2393/03). W związku z tym

przypomnieć należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd,

który może tu mieć odpowiednie zastosowanie, że wydanie nowego wyroku

6

łącznego wbrew przesłance powagi rzeczy osądzonej nie powoduje utraty mocy

przez poprzedni wyrok łączny, bowiem skutek, o którym mowa w komentowanym

przepisie, może nastąpić tylko wówczas, gdy spełnione są przesłanki tam

określone, a zatem gdy zachodzi realna potrzeba wydania nowego wyroku

łącznego. W wypadku uchylenia wyroku wydanego z naruszeniem art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. wykonaniu podlega poprzedni wyrok łączny, gdyż nie utracił on mocy na

podstawie art. 575 § 1 k.p.k. (por. wyrok SN z 30 listopada 2011 r., II KK 149/11,

OSNKW 2011, nr 12, poz. 113).

Kwestia ta powinna jednak stanowić przedmiot rozważań Sądu Apelacyjnego

w ramach przeprowadzonej kontroli odwoławczej. W wypadku bowiem

niepodzielenia tego poglądu zachodziłaby konieczność ponownego wymierzenia

kary łącznej z pominięciem kary orzeczonej w wyroku Sądu Rejonowego w W.

Dlatego też Sąd Najwyższy uznał, że usunięcie stwierdzonego uchybienia powinno

nastąpić w ponownym postępowaniu odwoławczym, a nie w postępowaniu

kasacyjnym.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien rozważyć

zakres umorzenia postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego, biorąc

pod uwagę cytowany powyżej pogląd Sądu Najwyższego.

Pomimo zmiany kierunku kasacji przez prokuratora na rozprawie kasacyjnej,

kwestia ta może budzić wątpliwości z punktu widzenia dalszego orzekania, dlatego

też należy się do niej pokrótce odnieść. W istniejącym układzie procesowym

postawiony w kasacji zarzut naruszenia art. 440 k.p.k. determinował kierunek

zaskarżenia, albowiem na podstawie tego przepisu Sąd odwoławczy mógł orzec

tylko na korzyść skazanego. Stąd też kierunek zaskarżenia wskazany w kasacji

powinien zostać dostosowany do charakteru postawionego w niej zarzutu.

Wewnętrzna sprzeczność kasacji polegała na oznaczeniu kierunku zaskarżenia na

niekorzyść skazanego i postawieniu zarzutu nieorzeczenia na jego korzyść.

W realiach rozpoznawanej sprawy uwzględnienie kasacji jest korzystne dla

skazanego. W poprzednio wydanym wyroku łącznym w sprawie III K 206/05

orzeczono bowiem karę łączną 9 lat pozbawienia wolności, a w tym wyroku

łącznym obejmującym wyrok Sądu Rejonowego w W., karę łączną 9 lat i 6

miesięcy pozbawienia wolności. Na kwestię prawidłowości kierunku zaskarżenia w

7

związku z zaistnieniem omawianej tu przeszkody procesowej do wydania wyroku

łącznego zwrócił już uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 14 stycznia 2014 r., V KK

357/13 (OSNKW 2014, nr 8, poz. 61), na który w uzasadnieniu kasacji powołał się

skarżący. W tym orzeczeniu Sąd Najwyższy uznał, że z uwagi na możliwość

ponownego objęcia wyrokiem łącznym kary, która może podlegać połączeniu, w

wypadku uruchomienia procedury unormowanej w art. 607e § 3 pkt 8 k.p.k., nie

można uznać, iż kasacja w istocie jest wniesiona na korzyść skazanego. Zauważyć

jednak należy, że w wypadku uzyskania zgody organu sądowego państwa

wykonania nakazu na wykonanie kary orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego w

W., postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego zostanie wszczęte

wobec ustania przeszkody do objęcia nim wspomnianego wyroku. W takim

układzie procesowym kierunek poprzednio wniesionej kasacji nie ma znaczenia w

aspekcie dopuszczalności ponownego wydania wyroku łącznego. W wypadku

bowiem spełnienia wymaganych przez ustawę warunków, wydanie wyroku

łącznego jest obowiązkowe. Inną natomiast kwestią jest możliwość wymierzenia w

takim samym jak obecnie układzie procesowym (obejmującym wyrok Sąd

Rejonowego w W.), kary łącznej w wyższej wysokości niż orzeczona w obecnym

wyroku łącznym. W kontekście rozważanego tu kierunku zaskarżenia odróżnić

trzeba dopuszczalność wszczęcia kolejnego postępowania w przedmiocie wydania

wyroku łącznego – i w tym aspekcie kierunek kasacji nie ma znaczenia, od

możliwości wydania surowszego orzeczenia w ponownie wydanym wyroku

łącznym w stosunku do poprzedniego takiego wyroku, po ustaniu przeszkody

procesowej – i wówczas jest to kwestia zasięgu działania zakazu reformationis in

peius w związku z wniesieniem w tym postępowaniu apelacji wyłącznie na korzyść

skazanego. W rozpoznawanym układzie procesowym to zagadnienie nie stanowiło

jednak przedmiotu kasacji.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.