III PK 51/14

Sygn. akt III PK 51/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. L.

przeciwko Zespołowi Szkół w N.

o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w R.

z dnia 19 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił powództwo M.

L. przeciwko Zespołowi Szkół w N. o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za

czas pozostawania bez pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka M. L. od 28 lat wykonuje zawód

nauczyciela, a od dnia 1 września 2000 r. pozostawała w zatrudnieniu w Zespole

2

Szkół w N. Jest nauczycielem dyplomowanym zatrudnionym na podstawie

mianowania. Posiada uprawnienia w zakresie edukacji wczesnoszkolnej,

wychowania przedszkolnego oraz pedagogiki opiekuńczo-wychowawczej.

Ukończyła kurs kwalifikacyjny z zakresu organizacji i zarządzania oświatą. W roku

szkolnym 2011/2012 pozwany Zespól Szkół liczył łącznie 9 klas, w tym 6 klas

szkoły podstawowej i 3 gimnazjum. Dodatkowo był także oddział przedszkolny. W

tymże roku szkolnym powódka wyraziła warunkową zgodę na ograniczenie

wymiaru zajęć do 14 godzin tygodniowo. Pierwotny arkusz organizacyjny szkoły na

rok szkolny 2011/2012 przewidywał łącznie 39 godzin z edukacji wczesnoszkolnej.

Zgodnie z tym arkuszem, powódce przydzielono 13 godzin z edukacji

wczesnoszkolnej oraz 1 godzinę rewalidacji. W związku z udaniem się na urlop dla

poratowania zdrowia jednego z nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej dokonano

zmiany przydziału godzin poszczególnym nauczycielom, w tym powódce. Powódka

otrzymała 13 godzin edukacji wczesnoszkolnej, 2 godziny rewalidacji oraz 3

godziny wychowania fizycznego, co dało razem 18 godzin. Dodatkowe godziny

otrzymały także nauczyciele Z. S. oraz M. M., które łącznie miały także 18 godzin.

We wrześniu 2011 r. pojawiły się także dodatkowe godziny z rewalidacji i powódka

otrzymała dodatkowo jeszcze jedną godzinę. Łącznie z rewalidacji było 8 godzin.

Organ prowadzący szkołę w kwietniu 2012 r. sporządził „Wytyczne do

sporządzenia arkuszy organizacyjnych szkół na rok szkolny 2012/2013 dla szkół,

których organem prowadzącym jest gmina B”. Jego celem było stworzenie

dyscypliny finansowej przy tworzeniu planów zajęć w szkołach. Wskazano, że

łączeń klas należy dokonywać w taki sposób, aby zmieścić się w planie finansowym

szkoły. Także inne dokumenty przekazywane przez organ prowadzący szkołę

zobowiązywały dyrektorów szkół do zachowania tej dyscypliny. W roku szkolnym

2012/2013 zmniejszyła się liczba uczniów w pozwanej szkole w porównaniu do

roku ubiegłego łącznie o 8. Nastąpiło jednocześnie zmniejszenie subwencji dla

pozwanej i zmniejszenie liczby godzin przeznaczonych dla poszczególnych

nauczycieli. Nie uległa ilość godzin przeznaczonych dla uczniów, ale zmniejszyła

liczba godzin przeznaczonych dla nauczycieli z powodu łączenia klas, zgodnie z

zaleceniami organu prowadzącego. Plan łączenia klas w roku szkolnym 2012/2013

przewidywał łączenie zajęć z zakresu edukacji wczesnoszkolnej, tj. klasy I z II, z

3

zakresu edukacji plastycznej i edukacji technicznej klas I z II i III, na zajęciach

komputerowych klas II z III, na zajęciach z edukacji muzycznej klas I z II i III oraz

tak samo na wychowaniu fizycznym. W poprzednim roku szkolnym (2011/2012)

łączenia były tylko na zajęciach z edukacji plastycznej i technicznej oraz na

zajęciach z wychowania fizycznego - klas II z III. W roku szkolnym 2012/2013

nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej, z wyjątkiem powódki, zgodnie postanowili,

iż dla dobra uczniów oraz dalszego bytu szkoły decydują się na prowadzenie

dodatkowych godzin lekcyjnych w ramach wolontariatu tak, aby zajęcia lekcyjne nie

odbywały się, jak to przewiduje plan, w klasach łączonych. Na tych zasadach Z. S.

realizuje dodatkowo 2 godziny, C. B. - 5 godzin, a M. S. - 1 godzinę.

W arkuszu organizacyjnym na rok szkolny 2012/2013, zatwierdzonym w dniu

15 maja 2012 r., z samej edukacji wczesnoszkolnej przewidziano 31 godzin.

Nauczycielom edukacji wczesnoszkolnej przydzielono następującą ilość godzin: C.

B. - 10 godzin edukacji wczesnoszkolnej, 1 godzina edukacji muzycznej, 1 godzina

edukacji plastycznej, 1 godzina edukacji technicznej, 1 godzina zajęć

komputerowych oraz 1 godzina biblioteki (łącznie 15 godzin), powódka M. L. - 12

godzin edukacji wczesnoszkolnej oraz 3 godziny wychowania fizycznego (łącznie

15 godzin), Z. S. - 9 godzin edukacji wczesnoszkolnej oraz 7 godzin rewalidacji

(łącznie 16 godzin). Taki też przydział godzin został wcześniej przedstawiony na

posiedzeniu rady pedagogicznej w dniu 27 kwietnia 2012 r. W ten sposób

ograniczono wymiar zajęć wszystkim nauczycielom o uprawnieniach powódki poza

M. G., która prowadzi oddział przedszkolny. C. B. obniżono wymiar o 3 godziny, Z.

S. - o 2 godziny.

Pismem z dnia 16 maja 2012 r. pozwana - działając na podstawie art. 22

ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z

2014 r., poz. 191 - dalej jako Karta Nauczyciela) - w związku z brakiem możliwości

zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami oraz

brakiem możliwości do uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć

dydaktycznych w innej szkole - zaproponowano powódce M. L. zatrudnienie od

dnia 1 września 2012 r. w ograniczonym wymiarze zajęć, tj. 15 godzin

dydaktycznych tygodniowo i proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia.

Pouczono powódkę, że w razie braku zgody na ograniczenie zatrudnienia z dniem

4

31 sierpnia 2012 r. nastąpi rozwiązanie stosunku pracy. W dniu 23 maja 2012 r.

powódka przesłała do pozwanej za pośrednictwem poczty pismo datowane na 22

maja 2012 r., w którym stwierdziła, że nie jest w stanie ustosunkować się do

propozycji pracodawcy, gdyż nie została podana przyczyna braku możliwości

zatrudnienia jej w pełnym wymiarze godzin. W dniu 24 maja 2012 r. pozwana

wręczyła powódce oświadczenie o rozwiązaniu z nią umowy o pracę z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy zważył, że u pozwanego

Zespołu Szkół nie zmniejszyła się liczba oddziałów, nie zmniejszyła się też liczba

godzin przeznaczonych dla uczniów zgodnie z ramowym planem nauczania.

Nastąpiło natomiast zmniejszenie liczby godzin przeznaczonych dla nauczycieli

edukacji wczesnoszkolnej z uwagi na łączenie klas w nauczaniu poszczególnych

przedmiotów. Organ prowadzący szkołę ograniczył środki finansowe dla szkoły i

narzucił pozwanej takie rozwiązanie. W ocenie Sądu, była to zatem zmiana planu

nauczania uniemożliwiająca dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze

zajęć. Z arkusza organizacyjnego pozwanej szkoły liczba godzin dla nauczycieli

edukacji wczesnoszkolnej w roku 2012/13 uległa ograniczeniu w stosunku do roku

poprzedniego (zwłaszcza, że w roku szkolnym 2011/12 nauczyciel C. B.

przebywała na urlopie dla poratowania zdrowia). Ilość godzin przydzielonych dla

nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej wyniosła 45 (w tym 7 godzin rewalidacji), co

uniemożliwiało zapewnienie pełnego wymiaru zatrudnienia dla 3 nauczycieli

edukacji wczesnoszkolnej. Przy ustalaniu liczby godzin do przydziału dla

poszczególnych nauczycieli nie można było brać pod uwagę dodatkowych godzin

realizowanych przez nauczycieli w ramach wolontariatu, gdyż była to dobrowolna

inicjatywa nauczycieli podjęta dla dobra dzieci. Po wrześniu 2012 r. nie nastąpiło

zwiększenie godzin dla nauczycieli o specjalizacji powódki. Sąd Rejonowy zważył

również, że powódka nie wyraziła zgody na ograniczenie jej wymiaru zajęć.

Zdaniem Sądu, wytypowanie powódki do zwolnienia nie budziło zastrzeżeń.

Zastosowane kryteria doboru nauczycieli do zwolnienia były prawidłowe.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 grudnia 2013 r. oddalił apelację powódki

od powyższego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji.

Zaaprobował również ocenę prawną wyrażoną przez Sąd Rejonowy. W

5

konsekwencji uznał, że pozwany, wypowiadając powódce stosunek pracy, działał

zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 i art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, gdyż nie mógł

zapewnić powódce pełnego wymiaru zajęć dydaktyczno-wychowawczych, a

powódka nie wyraziła zgody na ograniczenie wymiaru zajęć. Jednocześnie

wytypowanie powódki do zwolnienia nastąpiło na podstawie obiektywnych i

niedyskryminacyjnych kryteriów.

Powódka zaskarżyła wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu

naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnie art. 20 ust. 1

pkt 2 Karty Nauczyciela wskutek przyjęcia, iż zaistniały tzw. zmiany w planach

nauczania uzasadniające rozwiązanie z powódką stosunku pracy; rażące

naruszenie art. 64 § 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.), przez przyjęcie, że tzw.

obowiązkowe zajęcia edukacyjne można prowadzić w ramach tzw. wolontariatu;

rażące naruszenie § 10 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w

sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół,

„wskutek oparcia rozstrzygnięcia o arkusz organizacyjny szkoły, sporządzony

niezgodnie ze wskazanym przepisem”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej odrzucenie,

ewentualnie oddalenie i zasądzenie od powódki na swoją rzecz zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły, między

innymi, w razie zmian planu nauczania uniemożliwiającego dalsze zatrudnianie

nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na

wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. Nauczyciel zatrudniony na

podstawie mianowania może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia w trybie

określonym w art. 22 ust. 2 tej ustawy. Z przepisów tych wynika, że podstawą do

rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem w trybie powyższego przepisu nie jest

sama zmiana planu nauczania, ale jej skutek w postaci niemożności dalszego

zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

6

„Plan nauczania” w rozumieniu art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela jest

dokumentem opracowanym przez dyrektora szkoły, zawierającym podział na

poszczególne przedmioty nauczania i zajęcia, organizację pracy szkoły, tygodniowy

minimalny wymiar godzin lekcyjnych pozostających do dyspozycji dyrektora i

wychowawców oraz wykaz godzin lekcyjnych pozostających do rozdysponowania i

podziału pomiędzy nauczycieli wraz z godzinami ponadwymiarowymi. Na tej

podstawie ustala się, czy zmiana planu w stosunku do poprzednio realizowanego

uniemożliwia dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć z

uwzględnieniem kwalifikacji i specjalizacji wykształcenia nauczyciela oraz czy

istnieje konieczność rozwiązania z nauczycielem stosunku pracy lub przeniesienia

w stan nieczynny (zob. także wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 czerwca 1998 r.,

I PKN 165/98, OSNAPiUS 1999 nr 11, poz. 367; z dnia 6 marca 2013 r., I PK

221/13, LEX nr 149384). Przy czym „plan nauczania”, którego zmiana może

uzasadniać rozwiązanie z nauczycielem stosunku pracy, dotyczy wyłącznie godzin

lekcyjnych finansowanych ze środków przydzielonych przez organ prowadzący

szkołę. Tylko te bowiem godziny wchodzą do pensum nauczycielskiego i tylko ich

zmiana może uniemożliwiać zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Zgodnie z § 10 załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego

przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. Nr 61, poz. 624 ze zm.), arkusz

organizacji szkoły opracowany przez dyrektora szkoły określa szczegółową

organizację nauczania, wychowania i opieki w danym roku szkolnym, z

uwzględnieniem szkolnego planu nauczania, o którym mowa w przepisach w

sprawie ramowych planów nauczania - do dnia 30 kwietnia każdego roku. Arkusz

organizacji szkoły zatwierdza organ prowadzący szkołę do dnia 30 maja danego

roku (ust. 1). W arkuszu organizacji szkoły zamieszcza się w szczególności: liczbę

pracowników szkoły, w tym pracowników zajmujących stanowiska kierownicze,

ogólną liczbę godzin zajęć edukacyjnych finansowanych ze środków

przydzielonych przez organ prowadzący szkołę (ust. 2). Arkusz organizacyjny jest

więc dokumentem sporządzanym na podstawie planu nauczania, z którego wprost

wynika liczba godzin do przydzielenia zatrudnionym w szkole nauczycielom.

Dlatego ma on podstawowe znaczenie nie tylko dla organizacji zajęć w szkole, ale

7

także i liczby zatrudnionych nauczycieli (zob. przywołany wyżej wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 marca 2013 r., I PK 221/13). W rzeczywistości to właśnie z

arkusza organizacji szkoły wynika, czy nastąpiła zmiana planu nauczania, o której

mowa w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, a więc taka, której skutkiem jest

niemożność zatrudniania określonych nauczycieli w pełnym wymiarze zajęć.

Decydujące znaczenie ma zatem formalna zmiana planu nauczania (wynikająca z

porównania arkuszy organizacyjnych za poprzedni i dany rok), bo z niej wynika

liczba godzin finansowanych przez organ prowadzący szkołę, które można

rozdzielić między zatrudnionych w szkole nauczycieli.

Według załącznika nr 2 § 5 pkt 7 do rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego

przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. Nr 61, poz. 624 ze zm.), w szkołach

działających w szczególnie trudnych warunkach demograficznych lub

geograficznych dopuszcza się organizację nauczania w klasach łączonych, w tym

połączenie zajęć prowadzonych w oddziale przedszkolnym dla dzieci 6-letnich i

zajęć prowadzonych w klasie I. Dodatkowo w myśl § 3 ust. 12 rozporządzenia

Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych

planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 15, poz. 142), jeżeli w szkole

jest organizowane nauczanie w klasach łączonych, dyrektor szkoły dostosowuje

odpowiednio ramowy plan nauczania, z uwzględnieniem możliwości pełnej

realizacji przyjętych programów nauczania.

Oczywiste jest, że podjęcie decyzji o łączeniu klas (lub o rozszerzeniu liczby

klas łączonych w stosunku do poprzedniego roku szkolnego) stanowi zmianę planu

nauczania, która może uniemożliwić zatrudnianie dotychczasowej liczby nauczycieli

w pełnym wymiarze zajęć, mimo że liczba godzin lekcyjnych w poszczególnych

oddziałach szkolnych przeznaczonych dla uczniów pozostaje bez zmian.

Niewątpliwie bowiem prowadzi ona do ograniczenia ogólnej liczby godzin

lekcyjnych możliwych do rozdysponowania między nauczycieli.

Nie ma zatem usprawiedliwionej podstawy zarzut naruszenia 20 ust. 1 pkt 2

Karty Nauczyciela oraz załącznika nr 2 § 10 ust. 1 do rozporządzenia Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów

publicznego przedszkola oraz publicznych szkół, skoro z wiążących Sąd Najwyższy

8

(art. 39813

§ 2 k.p.c.) ustaleń faktycznych wynika, że w roku szkolnym 2012/2013 r.

w pozwanej Szkole doszło do zwiększenia ilości klas łączonych w stosunku do

poprzedniego roku szkolnego, co bezpośrednio przełożyło się na ograniczenie

ilości godzin zajęć (w tym edukacji wczesnoszkolnej), a w rezultacie na niemożność

dalszego zatrudniania powódki w pełnym wymiarze zajęć.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 64 ust. 1 i 3 ustawy z

dnia 7 września 1997 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256,

poz. 2572 ze zm.) wsparty argumentacją, że w ramach wolontariatu nie mogą być

prowadzone obowiązkowe zajęcia edukacyjne. Klasy łączone co do zasady

tworzone są w szkołach, gdzie z powodu zbyt małej liczby uczniów nie mogą być

organizowane pojedyncze oddziały. Chodzi o utrzymanie bytu szkół z małymi

liczebnie klasami, zwykle na terenach wiejskich, co umożliwia realizację obowiązku

szkolnego blisko miejsca zamieszkania uczniów. Istotnie zdarzyć się może

(i niejednokrotnie się zdarza), że w razie łączenia klas realizacja przyjętego planu

nauczania będzie utrudniona lub wręcz niemożliwa. Niemniej jednak podjęcie się

przez nauczycieli prowadzenia nieodpłatnie (dodatkowo) obowiązkowych zajęć

edukacyjnych, aby obowiązujący dla danej klasy program nauczania został

zrealizowany nie tylko formalnie, ale przede wszystkim merytorycznie, nie oznacza,

że zajęcia te wchodzą w plan nauczania w rozumieniu art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela, bowiem nie są finansowane ze środków przydzielonych przez organ

prowadzący szkołę i nie wchodzą do nauczycielskiego pensum.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 102 k.p.c.