I PK 229/13

Sygn. akt I PK 229/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa R. K.

przeciwko Uniwersyteckiemu Szpitalowi Klinicznemu […]

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 23 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

lutego 2013 r. zasądził od pozwanego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego na

rzecz powoda J. K. kwotę 32.973,68 zł z ustawowymi odsetkami.

Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco:

Powód był zatrudniony u pozwanego w pełnym wymiarze czasu pracy jako

asystent w Klinice Anestezjologii i Intensywnej Terapii. Powód wykonywał pracę w

normalnym czasie pracy oraz pełnił dyżury medyczne. Rozkład czasu pracy

powoda przedstawiał się w ten sposób, że wykonywał pracę w godzinach od 8:00

do 15:35 i w niektórych dniach tygodnia po zakończeniu pracy w normalnych

godzinach pełnił dyżur do godziny 8:00 następnego dnia. Po zakończeniu dyżuru

powodowi przysługiwał czas odpoczynku wynoszący co najmniej 11 godzin. W tak

ustalonym rozkładzie czasu pracy godziny normalnej pracy nie wyczerpywały

nominalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, wynoszącego 37 godzin 55

minut na tydzień w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie

rozliczeniowym. Pozwany przy rozliczaniu czasu pracy powoda zaliczał godziny

dyżuru medycznego do nominalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy aż do

jego wypełnienia i wypłacał za te godziny tylko wymagany przez prawo dodatek.

Normalne wynagrodzenie za te godziny było wypłacane z tytułu umówionego

wynagrodzenia za pracę.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy wskazał, że do oceny prawnej stanu

faktycznego mają zastosowanie w zależności od czasu, w którym miały miejsce

zdarzenia, przepisy art. 32j i 32g ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach

opieki zdrowotnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.) lub art. 95 i

art. 97 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. Nr 112,

poz. 654 ze zm.). Treść powołanych przepisów jest taka sama w obu ustawach.

Sąd pierwszej instancji uznał, że w świetle tych przepisów, a w szczególności w

świetle zawartego w tych przepisach odesłania do odpowiedniego stosowania do

wynagrodzenia za godziny dyżuru medycznego przepisów art. 1511

§ 1-3 k.p.,

regulujących wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, nie jest możliwe

uzupełnianie godzin normalnego czasu pracy godzinami dyżuru medycznego. Czas

dyżuru medycznego może być kompensowany jedynie wynagrodzeniem, a nie

udzieleniem czasu wolnego od pracy. Pozwany, wliczając godziny dyżuru

3

medycznego do normalnego czasu pracy powoda, pomniejszył należne powodowi

wynagrodzenie za godziny dyżuru medycznego.

Pozwany wniósł apelację od powyższego wyroku.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

maja 2013 r. oddalił apelację pozwanego.

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne i prawne Sądu

pierwszej instancji.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego,

zaskarżając ten wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie

prawa materialnego przez:

1) błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 32j ust. 3 w związku z

art. 32j ust. 2 w związku z art. 18d ust. 1 pkt 4 i w związku z art. 32jb ust. 1 ustawy

z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej w związku z art. 80 k.p.,

przez uznanie, że nie ma możliwości uzupełnienia normalnego czasu pracy czasem

dyżuru medycznego i zaliczenia za dyżur medyczny części normalnego

wynagrodzenia zasadniczego za ilość godzin dopełniającą umówiony wymiar czasu

pracy, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku

przeciwnego, gdyż przyjęta przez ustawodawcę konstrukcja dyżuru medycznego

wliczanego do czasu pracy sprawia, iż ten dyżur może występować zarówno w

normalnych godzinach pracy, jak i w godzinach ponadwymiarowych, a godziny

pracy lekarza w ramach pełnienia dyżuru medycznego uzupełniają w danym

okresie rozliczeniowym niewypracowany wymiar czasu pracy;

2) błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 95 ust. 4 w związku z

art. 95 ust. 2 i 3 i w związku z art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o

działalności leczniczej w związku z 80 k.p., przez uznanie, że nie ma możliwości

uzupełnienia normalnego czasu pracy czasem dyżuru medycznego i zaliczenia za

dyżur medyczny części normalnego wynagrodzenia zasadniczego za ilość godzin

dopełniającą umówiony wymiar czasu pracy, podczas gdy prawidłowa wykładnia

tych przepisów prowadzi do wniosku przeciwnego, gdyż przyjęta przez

ustawodawcę konstrukcja dyżuru medycznego wliczanego do czasu pracy sprawia,

iż ten dyżur może występować zarówno w normalnych godzinach pracy, jak i w

godzinach ponadwymiarowych, a godziny pracy lekarza w ramach pełnienia dyżuru

4

medycznego uzupełniają w danym okresie rozliczeniowym niewypracowany wymiar

czasu pracy.

W skardze kasacyjnej pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu Rejonowego i

oddalenie powództwa albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy w składzie zwykłym, rozpatrując skargę kasacyjną

pozwanego, postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r., I PK 229/13, przedstawił do

rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego następujące

zagadnienie prawne: „Czy w warunkach organizacji pracy, w których wskutek

wyznaczania dyżurów medycznych w rozumieniu art. 95 ustawy z dnia 15 kwietnia

2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz.U. 2013 r., poz. 217) wyłączona

została możliwość wykonywania pracy w pełnym wymiarze normalnego czasu

pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, lekarz nabywa prawo do wynagrodzenia

za czas nieprzepracowany w nominalnym czasie pracy?”

Uzasadniając przedstawione zagadnienie prawne Sądu Najwyższy wskazał

na występującą w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżność w wykładni prawa,

gdy chodzi o rozliczenie czasu pracy lekarza pełniącego dyżury medyczne i

ustalenie wysokości wynagrodzenia należnego za tę pracę. Powołał wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt I PK 293/12 oraz z dnia 8

października 2013 r., sygn. akt III PK 110/12, które zostały wydane w podobnym

stanie faktycznym i w takim samym stanie prawnym jak w sprawie, w której zostało

postawione pytanie prawne.

Sąd Najwyższy w składzie powiększonym w dniu 6 listopada 2014 r. podjął

uchwałę, zgodnie z którą za pracę w ramach pełnienia dyżuru medycznego

dopełniającego czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej tygodniowej

normy czasu pracy (art. 95 ust. 4 w związku z art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 15

kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej; jednolity tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 217 ze

zm.) przysługuje jedynie dodatek w wysokości określonej przez odpowiednio

stosowane przepisy art. 1511

§ 1-3 k.p. (art. 95 ust. 5 tej ustawy).

W uzasadnieniu uchwały wskazano między innymi, że między pracą w

ramach dyżuru medycznego uregulowaną w ustawie o działalności leczniczej a

5

pracą w godzinach nadliczbowych unormowaną w przepisach Kodeksu pracy

zachodzi szereg różnic. W przypadku pracy w godzinach nadliczbowych praca

stanowi kontynuację pracy wykonywanej w ramach normalnego czasu pracy, przy

czym jest to praca w znaczeniu faktycznym. W przypadku dyżuru medycznego

dyżur może stanowić wyłączną pracę tego pracownika zaplanowaną w danej dobie,

przy czym praca ta stanowi swoiste połączenie „normalnego” wykonywania pracy,

gotowości do wykonywania pracy oraz wypoczynku (snu). Również ETS podkreślał

specyfikę dyżuru lekarskiego w zakresie świadczenia pracy w ramach dyżuru.

Praca w godzinach nadliczbowych w rozumieniu art. 1511

k.p. może znaleźć

zastosowanie w sytuacjach nadzwyczajnych i zasadniczo nie może być planowana,

dyżury medyczne mogą być planowane w ramach rozkładu czasu pracy.

Dopuszczalność planowania pracy lekarza na dyżurze medycznym wynika z

art. 95 ust. 4 ustawy o działalności leczniczej (poprzednio z art. 32j ust. 3 ustawy o

z.o.z. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2008 r.), w myśl którego praca w

ramach pełnienia dyżuru medycznego może być planowana również w zakresie, w

jakim będzie przekraczać 37 godzin 55 minut na tydzień w przyjętym okresie

rozliczeniowym. Treść tego przepisu wskazuje na możliwość planowania dyżuru

medycznego w zakresie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy oraz ponad

nomę tygodniową. Dopuszczalność planowania dyżuru medycznego w zakresie

przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy oznacza zaś, że harmonogram pracy, w

którym pracodawca wyznacza lekarzowi godziny pracy w ramach wymiaru czasu

pracy może obejmować normalne godziny pracy oraz godziny dyżuru medycznego.

Godziny dyżuru medycznego planowane przez pracodawcę mogą więc dopełniać

godziny pracy do obowiązującej lekarza przeciętnej tygodniowej normy czasu

pracy. Praca na dyżurze medycznym może być także planowana w zakresie

powodującym przekroczenie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy (zob.

Z. Kubot, Dopełnienie normalnych godzin pracy godzinami dyżuru medycznego,

PiZS 2014 nr 1, s. 14 i następne oraz Z. Kubot, Kwalifikacje godzin pracy lekarzy

pełniących dyżury medyczne, PiZS 2014 nr 6, s. 20 i następne).

Z dopuszczalności planowania dyżuru medycznego w zakresie tygodniowej

normy czasu pracy, co oznacza, że godziny dyżuru medycznego mogą dopełniać

czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy

6

wynika, że dyżur medyczny nie może być kwalifikowany w całości w kategoriach

pracy ponadnormatywnej czy pracy w godzinach nadliczbowych. Przy przyjęciu, że

dyżur medyczny może być planowany i pełniony w ramach przeciętnej tygodniowej

normy czasu pracy staje się jasne, że nieodniesienie się w definicji dyżuru

medycznego do obowiązujących pracownika norm lub wymiaru czasu pracy (jak to

czyni art. 151 § 1 k.p.), ale do wykonywania czynności zawodowych poza

normalnymi godzinami pracy, nie jest przypadkowe, a określenie „poza normalnymi

godzinami pracy” nie oznacza wykonywania pracy ponad obowiązującą pracownika

przeciętną tygodniową normę czasu pracy. W ten sposób ustawodawca, nie

zmieniając definicji dyżuru medycznego (taka sama obowiązywała przed 1 stycznia

2008 r., a więc wówczas, gdy czas dyżuru medycznego nie podlegał wliczeniu do

czasu pracy), nadał jej inne znaczenie. Niespójność między możliwością

planowania dyżuru w normatywnym czasie pracy (art. 95 ust. 4 ustawy o

działalności leczniczej i art. 32j ust. 3 ustawy o z.o.z.) i jednoczesną niemożliwością

jego pełnienia w normalnych godzinach pracy (art. 95 ust. 2 ustawy o działalności

leczniczej i art. 18d ust. 1 pkt 4 ustawy o z.o.z.) staje się sprzecznością pozorną,

gdy przyjmie się, że normalnymi godzinami pracy lekarza są wyznaczone mu w

harmonogramie do przepracowania w ramach konkretnej doby (odpowiadające

dobowej normie czasu pracy), a dyżurem medycznym ten czas, który przypada

poza tak określonymi normalnymi godzinami pracy. Przepis art. 95 ust. 4 ustawy o

działalności leczniczej (art. 32j ust. 3 ustawy o z.o.z.) stanowi o możliwości

planowania dyżuru medycznego w ramach przeciętnej tygodniowej normy czasu

(również w zakresie przekraczającym tę normę), a nie w ramach normalnych

godzin pracy, czy w zakresie przekraczającym normalne godziny pracy, wobec

czego nie ma podstaw do utożsamiania tych dwóch pojęć (przeciętnej tygodniowej

normy czasu pracy i normalnych godzin pracy). Normalnymi godzinami pracy są

przypadające do przepracowania w danej dobie według harmonogramu

(odpowiadające dobowej normie czasu pracy), choćby po ich zsumowaniu w

okresie rozliczeniowym okazało się, że tak obliczony czas pracy nie sięga

obowiązującej pracownika przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy. Praca poza

tak określonymi normalnymi godzinami pracy lekarza jest dyżurem medycznym,

który wynagradzany jest według innych zasad niż praca w normalnych godzinach, z

7

uwzględnieniem tego, że przepisy ustawy o działalności leczniczej (poprzednio

ustawy o z.o.z.), w zakresie, w jakim regulują czas pracy pracowników zakładów

opieki zdrowotnej, mają charakter przepisów szczególnych w stosunku do

unormowań Kodeksu pracy o czasie pracy. Relacja między tymi unormowaniami

układa się w myśl ogólnych zasad rządzących stosunkiem przepisów szczególnych

do przepisów ogólnych. Dlatego też w zakresie zasad wynagradzania za czas

dyżuru medycznego ustawodawca w art. 95 ust. 5 ustawy o działalności leczniczej

(poprzednio art. 32j ust. 4 ustawy o z.o.z. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia

2008 r.) nakazuje jedynie odpowiednio stosować reguły określone w art. 1511

§ 1-3

k.p. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że „o odpowiednim stosowaniu”

przepisu mówimy wówczas, gdy sama norma prawna nakazuje nam zastosować

przepis prawny lub przepisy prawne należące do innej instytucji prawnej. Użycie w

tym kontekście formuły, która mówi o odpowiednim stosowaniu przepisu, nakazuje

interpretatorowi uwzględnienie ewentualnych różnic między instytucjami, do których

należy przepis odsyłający i przepis odesłania (por. L. Morawski, Wykładnia w

orzecznictwie sądów, s. 294). Odpowiednie stosowanie przepisów oznacza zatem

możliwość ich modyfikowania ze względu na szczególne właściwości danego

stosunku prawnego.

Z art. 95 ust. 4 ustawy o działalności leczniczej (art. 32j ust. 3 ustawy o

z.o.z.) wynika, że planowanie pracy w ramach dyżuru medycznego jest związane z

przeciętną tygodniową normą czasu pracy, a nie z normą dobową, czego

konsekwencją musi być stwierdzenie, że i rozliczanie czasu pracy w ramach

pełnienia tego dyżuru musi odnosić się do przeciętnej tygodniowej normy czasu, a

nie do normy dobowej, co należy uwzględnić przy odpowiednim stosowaniu do

obliczania wynagrodzenia za czas pełnienia dyżuru medycznego art. 1511

§ 1 – 3

k.p. Inaczej rzecz ujmując, czas pracy w ramach pełnienia dyżuru medycznego w

obowiązującym okresie rozliczeniowym dla obliczenia należnego wynagrodzenia

powinien być zestawiony z obowiązującą pracownika przeciętną tygodniową normą

czasu pracy, przy wyróżnieniu tych godzin dyżuru, które jedynie dopełniają czas

pracy do tej przeciętnej tygodniowej normy, albowiem sposób ich wynagradzania

jest inny niż tych godzin dyżuru medycznego, które przekraczają przeciętną

tygodniową normę czasu pracy.

8

Wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych obejmuje dwa

elementy: normalne wynagrodzenie za pracę oraz dodatek za pracę w godzinach

nadliczbowych (art. 1511

§ 1 k.p.). Za każdą godzinę pracy nadliczbowej

pracownikowi należy więc przede wszystkim wypłacić jego normalną stawkę

godzinową, stanowiącą dopłatę z tytułu świadczenia pracy w wymiarze wyższym

niż pierwotnie ustalony. W tym zakresie wynagrodzenie za pracę w godzinach

nadliczbowych jest więc ekwiwalentem za pracę wykonywaną poza obowiązującą

pracownika normą czasu pracy. Takie normalne wynagrodzenie wraz z dodatkiem

przysługuje więc lekarzowi za każdą godzinę dyżuru medycznego

przekraczającego obowiązującą go przeciętną tygodniową normę czasu pracy. Nie

ma jednak podstaw do stwierdzenia, że identycznie powinno być obliczane

wynagrodzenie za pracę w ramach dyżuru medycznego dopełniającego czas pracy

do obowiązującej pracownika przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy. Jak już

bowiem powiedziano, normy czasu pracy rozumiane są jako normy nakładu pracy

pracownika, któremu odpowiada umówione wynagrodzenie za pracę. Podobnie

rzecz się ma z wynagrodzeniem lekarza przewidzianym umową o pracę.

Odpowiada ono nakładowi pracy lekarza w obowiązujących go normach czasu

pracy. Za część dyżuru medycznego jedynie uzupełniającą obowiązującą lekarza

przeciętną tygodniową normę czasu pracy otrzymuje on zatem normalne

wynagrodzenie w stawce określonej umową. Skoro zatem ta część dyżuru

medycznego jest już wynagrodzona ekwiwalentnym do rozmiaru wykonywanej

pracy świadczeniem w postaci normalnego wynagrodzenia, to odpowiednie

stosowanie przepisów art. 1511

§ 1 – 3 k.p. nie może oznaczać konieczności

„podwojenia” tego normalnego wynagrodzenia, lecz jedynie obowiązek wypłacania

za godziny dyżuru dopełniające czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej

normy tygodniowej dodatków, przy odpowiednim stosowaniu do ich obliczania

art. 1511

§ 1 – 3 k.p.

W ocenie Sądu Najwyższego w składzie powiększonym w świetle

obowiązujących przepisów ustawy o działalności leczniczej (poprzednio ustawy o

z.o.z. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2008 r.) nie ma możliwości

stwierdzenia, że wyznaczenie dyżurów medycznych może doprowadzić do sytuacji

wyłączenia możliwości „wykonywania pracy w pełnym wymiarze normalnego czasu

9

pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym”. Dopuszczalne jest bowiem dopełnienie

dyżurem medycznym czasu pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej

tygodniowej normy czasu pracy. Nie występuje więc problem nabycia prawa do

wynagrodzenia „za czas nieprzepracowany w nominalnym czasie pracy”, lecz

jedynie sposobu wynagradzania za pracę w ramach pełnienia dyżuru medycznego

dopełniającego czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej tygodniowej

normy czasu pracy.

Stosownie do art. 39817

§ 2 k.p.c., uchwała powiększonego składu Sądu

Najwyższego jest w danej sprawie wiążąca. Tym się kierując Sąd Najwyższy uznał,

że skarga kasacyjna strony pozwanej ma usprawiedliwione podstawy i na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.