I UK 204/14

Sygn. akt I UK 204/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania K. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

K. G. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

31 stycznia 2013 r. o odmowie przyznania mu prawa do emerytury. Twierdził, że

posiada wymagany 15-letni staż pracy w warunkach szczególnych przed dniem 1

2

stycznia 1999 r., tj. praca w urzędach górniczych będąca pracą górniczą. Organ

rentowy wniósł o oddalenie odwołania, wskazując, że pracy w warunkach

szczególnych nie stanowi okres zatrudnienia w Okręgowym Urzędzie Górniczym od

dnia 15 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1998 r., ponieważ praca ta nie była

świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.

Wyrokiem z dnia 15 maja 2013 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. zmienił zaskarżona decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do

emerytury począwszy od dnia 1 stycznia 2013 r. Sąd ustalił, że ubezpieczony w

okresie od dnia 15 stycznia 1991 r. do 30 września 1995 r. był zatrudniony na

stanowiskach starszego inspektora zakładów górniczych i nadinspektora zakładów

górniczych w Okręgowym Urzędzie Górniczym w T., a w okresie od dnia 1

października 1995 r. do 31 grudnia 1998 r. na stanowisku nadinspektora zakładów

górniczych w Okręgowym Urzędzie Górniczym w S. W spornym okresie, tj. od dnia

1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1998 r. ubezpieczony pracował w grupie

energomechanicznej, która wykonywała pracę inspekcyjno-techniczną na dole w

kopalni. Był pracownikiem Wyższego Urzędu Górniczego kierowanym do pracy w

Okręgowych Urzędach Górniczych. Do jego obowiązków należała kontrola

inspekcyjno-techniczna w zakresie bezpieczeństwa pracy urządzeń w podziemnych

zakładach energomechanicznych, kontrola rozdzielnia wysokiego napięcia na dole

w kopalni, sieci średniego i niskiego napięcia pod ziemią oraz bezpiecznej

eksploatacji urządzeń urabiających w przodkach i ścianach. Ubezpieczony

zajmował się również postępowaniami wyjaśniającymi w sprawie zaistniałych

zdarzeń na dole w kopalni. Wykonywał kontrole na dole w kopalni, a po

zakończonej kontroli sporządzał protokół na powierzchni. W Okręgowym Urzędzie

Górniczym przebywał raz w miesiącu na odprawach, a sporadycznie wtedy, gdy był

wzywany przez dyrekcję. Ubezpieczony 60% ogólnego czasu pracy spędzał na

dole w kopalni, a w pozostałym zakresie przeprowadzał kontrole dokumentów na

powierzchni i sporządzał dokumentację. Czynności biurowe były ściśle związane z

czynnościami inspekcyjno-technicznymi. Ubezpieczony ukończył 60 lat w dniu 25

listopada 2010 r., w chwili orzekania nie był członkiem OFE i pozostawał w

zatrudnieniu w Wyższym Urzędzie Górniczym.

3

Sąd Okręgowy, wskazując na art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), stwierdził, że ubezpieczonym urodzonym po

dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku

przewidzianego w art. 32 ustawy, jeżeli w dniu 1 stycznia 1999 r. osiągnęli okres

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany

w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym

niż 65 lat dla mężczyzn oraz okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w

art. 27 ustawy emerytalnej wynoszący 25 lat dla mężczyzn. Dalej wyjaśnił, że na

podstawie art. 32 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym urodzonym przed

dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższy

niż określony w art. 27 pkt 1 powoływanej ustawy. Z kolei w myśl art. 32 ust. 4

ustawy obniżony wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom zatrudnionym w szczególnych warunkach przysługuje

prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych,

tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Sąd wskazał, że na

zasadzie § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Na

podstawie § 4 ust. 1 wskazanego rozporządzenia pracownik, który wykonywał

prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do

emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny

wynoszący 60 lat dla mężczyzn i ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Z kolei zgodnie z § 4 ust. 3 tego

rozporządzenia do okresu zatrudnienia w warunkach szczególnych, o których

mowa w ust. 1 zalicza się także okresy pracy górniczej w rozumieniu przepisów o

zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin. Sąd Okręgowy zauważył, że

obowiązująca uprzednio ustawa z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu

4

emerytalnym górników i ich rodzin w art. 5 ust. 1 określała, jakie zatrudnienie

uważa się za pracę górniczą, a w art. 5 ust. 2 co uważa się za pracę równorzędną z

pracą górniczą, zaś okresy zaliczane do pracy górniczej wskazywał art. 7. Według

Sądu praca ubezpieczonego w okresie spornym była pracą górniczą w rozumieniu

przepisu art. 5 ust. 1 pkt 10 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin. Ponadto, § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. stanowi samodzielną podstawę uwzględnienia

pracy górniczej, jako pracy w warunkach szczególnych, uprawniającej do

wcześniejszego przejścia na emeryturę. Sąd stwierdził, że ubezpieczony spełnił

wszystkie przesłanki do przyznania mu wcześniejszej emerytury z tytułu

zatrudnienia w warunkach szczególnych i nabył prawo do wcześniejszej emerytury

na podstawie art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zarzucając

naruszenie art. 184 w związku z art. 39 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.) w związku z treścią rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.), poprzez niesłuszne przyjęcie, że K. G. legitymuje się wymaganym ustawowo

okresem pracy w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację i oddalił odwołanie ubezpieczonego.

Stwierdził, że rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w zakresie, w jakim Sąd

uwzględnił odwołanie, oparte zostało o niewłaściwą wykładnię przepisów prawa

materialnego i nie znajduje oparcia w materiale dowodowym. Zauważył, że obecna

definicja pracy w szczególnych warunkach odwołuje się jedynie do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i to ono

jest podstawą ustalenia czy praca była wykonywana w szczególnych warunkach.

Przepisy tego rozporządzenia określają rodzaje prac wykonywanych w

szczególnych warunkach i szczególnym charakterze w § 4-15 oraz w wykazach

stanowiących załącznik do rozporządzenia. Sąd II instancji stwierdził, że dla

uznania konkretnego rodzaju lub stanowiska pracy za pracę wykonywaną w

5

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze decydujące znaczenie ma

to, czy jest to praca wymieniona w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. oraz w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia,

natomiast wykazy stanowisk ustalane przez właściwe podmioty w odniesieniu do

podległych zakładów pracy mają jedynie charakter techniczno-porządkujący.

Podkreślił przy tym, że rodzaje prac w szczególnych warunkach wyróżnia kryterium

merytoryczne i formalne. Pierwsze zależy od wykonywania stale i w pełnym

wymiarze pracy w szczególnych warunkach, drugie natomiast wymaga, aby praca

ta była wymieniona w załączniku do rozporządzenia z 1983 r. Praca, która nie jest

w nim wymieniona, nie jest pracą w szczególnych warunkach uprawniającą do

wcześniejszej emerytury. Sąd zauważył, że praca ubezpieczonego w okresie

spornym była pracą górniczą w rozumieniu przepisu art. 5 ust. 1 pkt 10 ustawy z

dnia 1 lutego 1983 r. zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, natomiast nie

jest pracą górniczą w rozumieniu ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślił, że według aktualnie

obowiązujących przepisów ustawy emerytalnej, zgodnie z uregulowaniem art. 50c

ust. 2 pkt 1, zatrudnienie na stanowiskach wymagających kwalifikacji inżyniera lub

technika w zakresie górnictwa w urzędach górniczych, jeżeli zatrudnienie jest

związane z wykonywaniem czynności inspekcyjno-technicznych w kopalniach,

przedsiębiorstwach i innych podmiotach określonych w ust. 1 pkt 1-4, stanowi

jedynie pracę równorzędną z pracą górniczą, jednak pod warunkiem uprzedniego

przepracowania w kopalniach, przedsiębiorstwach i innych podmiotach określonych

w ust. 1 pkt 1-4 co najmniej 10 lat pod ziemią, na odkrywce w kopalniach siarki lub

węgla brunatnego, a także w kopalniach otworowych siarki albo na stanowiskach

dozoru lub kierownictwa ruchu. Sąd Apelacyjny stwierdził, że ubezpieczony nie

posiada 10 lat pracy pod ziemią, na odkrywce w kopalniach siarki lub węgla

brunatnego czy w kopalniach otworowych siarki albo na stanowiskach dozoru lub

kierownictwa ruchu, tym samym okres jego pracy w urzędach górniczych nie

stanowi w świetle aktualnie obowiązujących przepisów pracy równorzędnej z pracą

górniczą. Zdaniem Sądu, uprawnienie ubezpieczonego do wcześniejszej emerytury

z tytułu pracy w warunkach szczególnych należało rozpoznawać na podstawie

aktualnie obowiązujących przepisów, a więc art. 184 i art. 32 ustawy z dnia 17

6

grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), które należy poddać wykładni ścisłej.

Podkreślił, że obecna definicja pracy w szczególnych warunkach odwołuje się

jedynie do wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i

to ono jest podstawą ustalenia, czy praca była wykonywana w szczególnych

warunkach. Przepis § 4 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi, że prawo do

emerytury nabywa pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach,

wymienione w wykazie A. Natomiast § 4 ust. 3 tego rozporządzenia ustala, że do

okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach, o których mowa w ust. 1, zalicza

się także okresy pracy górniczej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin. Z kolei, w wykazie A określającym prace w

szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku

emerytalnego w dziale I dotyczącym górnictwa przewidziano jako prace w

szczególnych warunkach tylko: 1. Prace pod ziemią, 2.Wydobywanie odkrywkowe

węgla brunatnego, piasku podsadzkowego, anhydrytu i gipsu, 3. Wydobywanie,

obróbka i przeróbka surowców skalnych oraz wydobywanie ropy naftowej i gazu, 4.

Prace wiertnicze, geofizyczne, hydrogeologiczne i geodezyjne przy poszukiwaniu

surowców i wody, 5. Przeróbkę mechaniczną węgla, 6. Produkcję brykietów z

węgla, 7. Prace na oddziałach prażalni łupków, 8. Prace na zwałowiskach

górniczych, hutniczych i elektrociepłowniczych. Według Sądu Apelacyjnego,

powyższe uregulowania pozwalają na zaliczenie pracy górniczej do pracy w

warunkach szczególnych tylko w sytuacji, gdy praca ta została przewidziana w

dziale I wykazu A. Sąd podkreślił, że brak jest racjonalnych przesłanek do uznania,

że zawarty w § 4 ust. 3 przepis jest całkowicie odrębnym uregulowaniem od

przepisu zawartego w § 4 ust. 1 tego rozporządzenia. Dodatkowo stwierdził, że

emerytura w obniżonym wieku z tytułu wykonywania pracy w warunkach

szczególnych została zarezerwowana dla pracowników, którzy pracę w warunkach

szczególnych wykonują stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, a w tej sprawie

bezspornym było, że ubezpieczony prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia czy o

znacznym stopniu uciążliwości, czy wymagającej wysokiej sprawności

psychofizycznej w pełnym wymiarze czasu pracy nie wykonywał.

7

Wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną zaskarżył ubezpieczony w

całości. Zarzucono naruszenie: 1) art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez

przyjęcie, że do ustalenia uprawnień ubezpieczonego do wcześniejszej emerytury z

tytułu pracy w warunkach szczególnych zastosowanie mają aktualnie obowiązujące

przepisy w zakresie dotyczącym zaliczenia do okresów pracy górniczej zatrudnienia

w okręgowych urzędach górniczych także przed dniem 1 stycznia 1999 r., w

konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 50 c ust. 2 pkt 1 wyżej powołanej

ustawy przez przyjęcie, że w okresie od dnia 15 stycznia 1991 r. do 31 grudnia

1998 r. ubezpieczony nie świadczył pracy górniczej lecz jedynie pracę równorzędną

z pracą górniczą albowiem wykonywana przez niego praca w tym okresie w

okręgowych urzędach górniczych, chociaż związana z wykonywaniem czynności

inspekcyjno-technicznych, nie była poprzedzona co najmniej 10-letnią pracą w

kopalniach pod ziemią, na odkrywce w kopalniach siarki lub węgla brunatnego, w

kopalniach otworowych siarki albo na stanowisku dozoru lub kierownictwa ruchu,

2) § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) przez przyjęcie, że nie

stanowi on samodzielnej podstawy do zaliczenia pracy górniczej do pracy w

warunkach szczególnych. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie do istotny

sprawy poprzez oddalenie apelacji organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ubezpieczonego okazała się mieć uzasadnione podstawy.

Zasadniczym problemem spornym było zaliczenie do pracy w warunkach

szczególnych okresu pracy ubezpieczonego w latach 15.01.1991 r. do

31.12.1998 r. Wynika to z tego, że Sąd pierwszej instancji uznając spełnienie

wszystkich przesłanek przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury. Natomiast

organ rentowy kwestionował w apelacji jedynie zaliczenie spornego okresu do

8

pracy w warunkach szczególnych. Tego problemu dotyczą również zarzuty

przedstawione w skardze kasacyjnej.

W spornym okresie ubezpieczony był zatrudniony w Wyższym Urzędzie

Górniczym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego uprawnienie ubezpieczonego do

wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach należy

rozpoznawać w oparciu o obecnie obowiązujące przepisy art. 184 i art. 32 ustawy

emerytalnej. Jest to oczywiście pogląd trafny.

W związku z powyższym zastosowanie znajdują przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z 1983 r. – jako przepisy „dotychczasowe”. Zgodnie z § 4 ust.1

tegoż rozporządzenia warunkiem nabycia prawa do emerytury jest wykonywanie,

przez co najmniej 15 lat prac w szczególnych warunkach, które są wymienione w

wykazie A. W Dziale I dotyczącym górnictwa nie wymieniono pracy która

obejmowałaby zatrudnienie w urzędach górniczych. Tak więc gdyby ograniczyć się

do tego wykazu, to ubezpieczonemu nie można by zaliczyć spornego okresu do

pracy w szczególnych warunkach. Jednak ust. 3 § 4 rozporządzenia stanowi, że do

okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach, o których mowa w ust. 1, zalicza

się także okresy pracy górniczej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin.

Przepis powyższy, zdaniem Sądu Najwyższego, stanowi samodzielną i

dodatkową możliwość zaliczenia do okresów pracy w szczególnych warunkach

okresów, które nie są wymienione w wykazie A rozporządzenia. Wniosek ten

wynika z wykładni językowej tego przepisu. Stanowi on bowiem wyraźnie, że

zaliczeniu podlegają „także inne” okresy zatrudnienia. Ponadto gdyby ograniczyć

się do uwzględnienia jedynie prac wymienionych w wykazie A, to przepis ten byłby

w istocie bezprzedmiotowy. Pogląd o tym, że przepis ten rozszerza zamieszczony

w wykazie A katalog prac w szczególnych warunkach został wyrażony przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 24 października 2013 r., II UK 127/13 (LEX nr 1451525)

w odniesieniu do prac na kolei.

Tak więc z uwagi na konieczność zastosowania przepisów dotychczasowych

należy odwołać się do przepisów ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin. Zgodnie z art. 5 ust.1 pkt 10 tej ustawy za pracę

górniczą uważało się zatrudnienie w urzędach górniczych, jeżeli zatrudnienie było

9

związane z wykonywaniem czynności inspekcyjno-technicznych w kopalniach,

przedsiębiorstwach i innych podmiotach określonych w pkt 1-4.

Należy także stwierdzić, że Sąd Najwyższy wielokrotnie przyjmował, iż

wykazanie do dnia 1 stycznia 1999 r. okresu pracy w szczególnych warunkach, o

którym stanowi art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, wyłącza ponowne ustalenie

tego okresu po osiągnięciu wieku emerytalnego (postanowienie z dnia 9 marca

2012 r., I UK 367/11, wyrok z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09, OSNP 2011 nr

19-20, poz. 260, wyrok z dnia 13 lipca 2011 r., I UK 12/11). Wydaje się, że takie

stanowisko prezentował już także Sąd Apelacyjny w Katowicach (wyrok z dnia 30

stycznia 2001 r., III AUa 1887/00). Poglądy te są więc zgodne z zasadą wynikającą

z art. 184 ustawy emerytalnej. Polega ona na tym, że ubezpieczeni którzy na

podstawie przepisów dotychczasowych spełnili, poza wiekiem, warunki do nabycia

prawa do wcześniejszej emerytury do czasu wejścia w życie ustawy nabywają to

prawo wraz z osiągnięciem wymaganego wieku. Wynika więc z tego

jednoznacznie, że w tej sytuacji nie może znaleźć zastosowania art. 50c ust. 2 pkt 1

obecnie obowiązującej ustawy emerytalnej.

Na podstawie powyższego należało więc przyjąć, że doszło do naruszenia

wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.