II CSK 325/14

Sygn. akt II CSK 325/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa J. F. i K. P.

przeciwko R. O., D. O. oraz Syndykowi

masy upadłości Stoczni "P. H." Spółce Akcyjnej

w S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 16 października 2012r. ustalił, że

umowa sprzedaży zawarta w dniu 5 lipca 2010 roku przez pozwanych D. O. i R. O.,

jako kupujących, i Syndyka Masy Upadłości Stoczni P. H. S.A. w S., jako

sprzedającego, przedmiotem której jest użytkowanie wieczyste gruntu

stanowiącego działkę numer 8\10 położoną w S. przy ulicy N. 41 i 42 oraz własność

budynków mieszkalnych położonych w S. przy ulicy N. 41 i 42 za cenę 750 000 zł

jest nieważna oraz orzekł o kosztach postępowania.

Swoje rozstrzygnięcie oparła na następujących ustaleniach faktycznych:

Decyzją z dnia 9 kwietnia 1993 roku Wojewoda stwierdził nabycie przez

Stocznię im. […] z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 roku prawa wieczystego

użytkowania gruntu oraz własności budynku. Stocznia P. H. S.A. jest spółką

powstałą wskutek przekształcenia 26 sierpnia 1991 r. przedsiębiorstwa

państwowego Stocznia im. […] w S., w stosunku do której 24 września 2001 roku w

KRS odnotowano ogłoszenie upadłości.

Powodowie, wraz z innymi lokatorami budynku przy ul. N. numer 41 i 42,

zwracali się do syndyka masy upadłości Stoczni P. H. S.A. o udzielenie informacji

o warunkach wykupu lokali mieszkalnych, wyrażając jednocześnie wolę nabycia

zajmowanych lokali mieszkalnych. Ostatecznie syndyk pismem z dnia 7 lipca 2009

r. poinformował, że przedmiotem przetargu na sprzedaż prawa wieczystego

użytkowania nieruchomości zabudowanej położonej przy ul. N. numer 41 i 42

będzie sprzedaż całej nieruchomości, nie zaś oferta wyodrębnienia

poszczególnych lokali.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 5 lipca 2010 r. została zawarta umowa

sprzedaży pomiędzy pozwanymi użytkowania wieczystego gruntu i własności

budynków w tym mieszkalnego przy ulicy N. 41 i 42.

Dokonując takich ustaleń, Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania,

że powództwo oparte na treści art. 189 k.p.c. okazało się uzasadnione i podlegało

uwzględnieniu. Powodowie wskazywali, że ich uprawnienia wynikają z ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 roku o zasadach zbywania mieszkań będących własnością

3

przedsiębiorstw państwowych, niektórych spółek handlowych z udziałem Skarbu

Państwa, państwowych osób prawnych oraz niektórych mieszkań będących

własnością Skarbu Państwa (Dz. U. 2001.4.24), dalej: „ustawa z 15 grudnia 2000 r.”

Uprawdopodobnili bowiem swoją legitymację czynną i stąd zachodziła potrzeba

ustalenia, czy rzeczywiście, będąc najemcami wspomnianych lokali, spełniają

jednocześnie warunki bycia osobami uprawnionymi do skorzystania

z pierwszeństwa nadanego tą ustawą, a jednocześnie czy pozwany syndyk

spełnia warunki wymagane tą ustawą bycia zbywcą Na chwilę wniesienia pozwu

powodowie, jako najemcy lokali, mieli, zdaniem Sądu, prawo pierwszeństwa w ich

nabyciu, co niewątpliwie należy uznać za istnienie interesu prawnego w ustaleniu

prawa pierwszeństwa w drodze powództwa z art. 189 k.p.c. Co do drugiej kwestii

Sąd stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż

w czasie wpisania upadłości do KRS, tj. w dniu 25 listopada 2002 r., Stocznia P. H.

S.A. była spółką akcyjną, a więc spełniała pierwszą z przesłanek wymaganych

przez art. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. dla uznania jej za zbywcę,

gdyż Skarb Państwa w okresie przed ogłoszeniem upadłości aż do września 2006

roku miał faktyczny wpływ na wybór członka organu zarządzającego - Prezesa

Stoczni P. H. S.A. w S. Z dokumentów dotyczących działania Stoczni wynika

bowiem, że za każdym razem Prezes Zarządu Spółki był powoływany zgodnie z

wnioskiem osób posiadających pełnomocnictwo Skarbu Państwa. Prezes Stoczni

był jednym z istotnych organów zarządzających w spółce, a skoro był

jednoosobowym zarządem, to w konsekwencji jego decyzje przesądzały faktycznie

o funkcjonowaniu Stoczni. Spełniają się tym samym przesłanki z ustawy z dnia

29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów

finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych

(Dz. U. Nr 184, poz. 1539), ponieważ Skarb Państwa posiadał nie tylko pośrednio,

ale wręcz bezpośrednio wpływ na losy Stoczni przez inny podmiot w postaci

jednoosobowego Zarządu Stoczni.

Umowa sprzedaży nieruchomości z dnia 5 lipca 2010 r. została zawarta

z pominięciem szczególnego trybu przewidzianego przez przepisy ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. W dacie ogłoszenia upadłości Stoczni powstała bowiem

sytuacja faktyczna, w której ziściła się przewidziana w art. 3 tej ustawy, a zatem

4

aktualny stał się zakaz sprzedaży lokali mieszkalnych, co do których osoby

uprawnione wyrażą chęć ich nabycia na własność. Prawo pierwszeństwa otwiera

się w momencie podjęcia decyzji o przedstawieniu nieruchomości do zbycia.

W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu, tym działaniem było ogłoszenie

upadłości Stoczni. Od chwili ogłoszenia upadłości wiadomym było że nie ma

innego sposobu, niż likwidacja nieruchomości przez jej sprzedaż. Zatem

uprawnione osoby powinny być zawiadomione o możliwości wykupu zgodnie

z procedurą przewidywaną ustawą.

Tymczasem Syndyk nie uruchomił trybu szczególnego prowadzącego do

zbycia nieruchomości w stosunku do których powodom przysługiwało prawo

pierwszeństwa. Zdaniem Sądu, powoływanie się przez pozwanych na fakt, że

powodowie nie złożyli stosownego wniosku jest nieuzasadnione, gdyż ustawa nie

wymaga od lokatorów wniosku o wykup, lecz oświadczenia w przedmiocie oferty

sprzedającego. Tymczasem takiej oferty nie przedstawiono.

Skoro umowa sprzedaży nieruchomości budynkowej z dnia 5 lipca 2010 roku

pomiędzy pozwanymi nastąpiła z naruszeniem przepisów ustawy, Sąd ustalił jej

nieważność.

Na skutek apelacji pozwanych od powyższego wyroku Sądu Okręgowego

w S., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 października 2013 r. zmienił zaskarżony

wyrok i powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny, uznał za błędne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

skoro powodowie wykazali, iż są najemcami lokali mieszkalnych, to przysługuje im

prawo pierwszeństwa w ich nabyciu, co przesądza o istnieniu interesu prawnego

w ustaleniu w drodze powództwa z art. 189 k.p.c. Interes prawny zachodzi jednak

wtedy, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego,

zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie

zakończy spór istniejący lub zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości.

Tymczasem powodowie nie wykazali, aby zachodziła obiektywna potrzebna

ochrony prawnej uzasadniająca wytoczenie przez nich powództwa w trybie art. 189

k.p.c. Istota sporu między stronami, która determinowała czynną legitymację

procesową powodów z art. 189 k.p.c. sprowadzała się do ustalenia, przepisy której

5

z ustaw dotyczących zasad zbywania mieszkań należało w sprawie stosować: czy

- jak wywodzili powodowie - w brzmieniu obowiązującym sprzed nowelizacji tj.

sprzed 19 września 2005 r., tj. w brzmieniu nadanym ustawą z 15 grudnia 2000 r.,

czy po jej nowelizacji, dokonanej ustawą z 7 lipca 2005 r. o zmianie niektórych

ustaw dotyczących nabywania własności nieruchomości z 7 lipca 2005 r. (Dz. U.

Nr 157, poz. 1315, zwanej dalej „ustawą nowelizującą”).

W tym kontekście Sąd uznał, że skoro powodowie twierdząc, iż sprzedaż

budynku (w którym znajdują się zajmowane przez nich mieszkania) dokonana

umową sprzedaży między pozwanymi w 2010 r. naruszała ich uprawnienia do

nabycia sprzedanych mieszkań po cenach preferencyjnych, to właśnie ustawa

w brzmieniu na ten czas obowiązująca, powinna mieć zastosowanie. Stan prawny,

jaki powstał wskutek sprzedaży budynku wraz z mieszkaniami powodów, określała

znowelizowana ustawa o zbywaniu mieszkań (w 2010 r.) i istnienie

przysługujących im uprawnień do preferencyjnego nabycia mieszkań powinni

powodowie wykazać na moment sprzedaży. Dopiero w świetle zapisów

znowelizowanej ustawy o zasadach zbywania mieszkań, powodowie, jako najemcy

- w przeciwieństwie do treści stanowionej ustawą sprzed tej nowelizacji - nabyli

uprawnienia do preferencyjnego nabycia zajmowanych lokali mieszkalnych. Skoro

bowiem żaden z powodów nie był pracownikiem Stoczni w S., w świetle ustawy z

15 grudnia 2005 r. w jej pierwotnej treści, nie należeli ani do osób, które mogłyby

ubiegać się o preferencyjną na ich rzecz sprzedaż zajmowanych lokali. Według

brzmienia ustawy sprzed nowelizacji z 7 lipca 2005 r., uprawnionymi z mocy tej

ustawy do nabycia zajmowanych mieszkań byli tylko pracownicy (również byli

pracownicy) oraz osoby bliskie pracowników (lub byłych pracowników

spełniających warunki ustanowione ustawa) zbywcy, którzy zajmowali mieszkania

na podstawie umowy najmu zawartej na czas nieoznaczony lub na podstawie

decyzji administracyjnej art. 2 ust. 2). Dopiero znowelizowane przepisy ustawy

(wprowadzone ustawą z 7 lipca 2005r) uprawnienia te dały także „niepracownikom"

zbywcy, ustanawiając osobą uprawnioną z tej ustawy każdego najemcę

zajmującego mieszkanie na podstawie umowy najmu zawartej na czas

nieoznaczony lub decyzji administracyjnej o przydziale. Do takiej zaś kategorii

6

osób należeli powodowie, którzy nie byli nigdy pracownikowi zbywcy Stoczni

im.[…] , czy też Stoczni P. H. S.A. w S.

Dopełniając tych rozważań, wskazał także, że dopiero nowelizacja ustawy

o zbywaniu mieszkań z 23 sierpnia 2001 r.(Dz. U. Nr 102, poz.1118), jako

zbywców ustanawiała zbywców będących w likwidacji lub upadłości. Wówczas,

wprowadzona zmiana wskazywała także, że ustawa ma zastosowanie nie tylko do

zbywanych mieszkań, ale i budynków, w których zajmują mieszkania uprawnieni.

Sąd Apelacyjny odwołał się także do przepisu art. 3 k.c. Zdaniem tego Sądu, wolą

ustawodawcy zmieniającego brzmienie ustawy o zbywaniu mieszkań było

zagwarantowanie osobom zajmującym mieszkania należące w przeszłości do

przedsiębiorstw państwowych ich nabycie w sytuacji, kiedy w procesie

przekształceń własnościowych mieszkania te, czy całe budynki, będą zbywane na

rzecz osób trzecich niebędących zbywcami w rozumieniu tej ustawy. Jeżeli zatem

znowelizowana ustawa o zbywaniu mieszkań przyznawała powodom - jako

posiadaczom zajmowanych przez nich mieszkań na podstawie umowy najmu czy

decyzji administracyjnej - „przywileje" w nabyciu tych mieszkań, to do powodów

należało stosować przepisy tej znowelizowanej ustawy, jako osób, którym

znowelizowana ustawa przyznawała przymiot adresatów ustawy mimo, że

w okresie sprzed nowelizacji ustawy nie byliby - jako „niepracownicy" Stoczni

osobami uprawnionymi do ubiegania się o nabycie mieszkań na warunkach

preferencyjnych.

Z tych przyczyn Sąd uznał, że powodowie nie mają interesu prawnego do

wystąpienia z roszczeniem o ustalenie. Wskazał przy tym, że uwzględnienie

żądania pozwu w żadnym razie nie daje powodom ochrony ich praw, jako osobom

uprzywilejowanym i nie prowadzi - w przeciwieństwie do powództw dalej idących-

do osiągnięcia zamierzonego przez powodów skutku. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, brak interesu prawnego w dochodzeniu tak sformułowanego,

żądania znajduje dodatkowe uzasadnienie w znowelizowanej ustawie o zbywaniu

mieszkań. Do sprzedaży doszło wiele lat po wejściu jej w życie tj. 19 września

2005 r., mimo, że postępowanie upadłościowe w stosunku do zbywcy tj. pozwanej

Spółki zostało wszczęte 29 lipca 2002 r., które jednak - wbrew odmiennemu

stanowisku Sądu Okręgowego - nie musiało prowadzić do sprzedaży

7

przedmiotowej nieruchomości mimo istnienia w tym czasie tylko upadłości

likwidacyjnej. W tym kontekście zasadnicze znaczenie przypisał Sąd Apelacyjny

art. 4 ust.7 ustawy nowelizującej, zgodnie z którym, jeżeli doszło do naruszenia

prawa lub interesu prawnego przy przekształceniach, to dla zachowania prawa do

realizacji prawa pierwokupu, w ściśle określonym czasie należało wnieść pozew o

stwierdzenie tych naruszeń. Ustawodawca uzależnił zatem realizację prawa

pierwokupu od prejudykatu jakim jest prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające

to naruszenie. Niewniesienie takiego powództwa w okresie trzech lat od dnia

wejścia ustawy powoduje wygaśnięcie tego prawa. Tymczasem powodowie nie

tylko, że takim wyrokiem się nie legitymowali, ale nawet nie wnieśli powództwa

o naruszenie ich prawa czy interesu prawnego, zatem wygasło ich prawo do

ustalenia, w drodze odrębnego powództwa, przysługującego im pierwszeństwo

i żaden z powodów nie posiada już interesu prawnego, a więc przesłanki

niezbędnej dla dochodzenia roszczenia o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c., że

przedmiotowa umowa sprzedaży jest nieważna wskutek naruszenia prawa, które

już powodom nie przysługuje. Brak zaś interesu prawnego wskutek wygaśnięcia

uprawnienia w pierwszeństwie nabycia czyni dodatkowo nieuzasadnionym żądanie

powodów zgłoszone w sprawie, co uzasadniało zmianę wyroku i oddalenia

powództwa. Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał za bezprzedmiotowe badanie,

czy pozwany syndyk spełnia wymagania ustawy bycia zbywcą przedmiotowych

nieruchomości.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 października

skargę kasacyjną wywiedli powodowie, opierając ją na obu podstawach. W ramach

podstawy procesowej zarzucili naruszenie art. 189 k.p.c. przez niezasadne

przyjęcie, że nie mieli i nie wykazali interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieważności umowy sprzedaży oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez rozstrzygnięcie w

przedmiocie braku interesu prawnego powodów w rozumieniu art. 189 k.p.c. w

sytuacji, gdy żaden z apelujących nie wywiódł zarzutu naruszenia tego przepisu

postępowania.

W ramach naruszenia prawa materialnego zarzucili naruszenie art. 4 ust.

1, 2 i 7 ustawy nowelizującej przez ich bezpodstawne zastosowanie oraz art. 5

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. przez błędną wykładnię skutkującą

8

niezastosowaniem dyspozycji tego przepisu dla oceny istnienia interesu prawnego

powodów w żądaniu ustalenia nieważności umowy sprzedaży.

W konkluzji wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozstrzygnięcia przez sąd drugiej instancji oraz

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie oraz

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestionowanie w skardze kasacyjnej prawidłowości wykładni

i zastosowania przez Sąd Apelacyjny art. 189 k.p.c. zmierza w dwóch kierunkach.

Pierwszy ma charakter formalny i sprowadza się do twierdzenia, że badanie

interesu prawnego przez Sąd Apelacyjny było niedopuszczalne, skoro nie był on

przedmiotem zarzutów apelacyjnych (naruszenie art. 378 § 1 k.p.c.). Drugi polega

na podważaniu materialnoprawnych podstaw do przyjęcia istnienia tego interesu

po stronie powodów.

Zarzut przekroczenia przez Sąd Apelacyjny granic apelacji jest

nieuzasadniony. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, a także w doktrynie,

przyjmuje się, że interes prawny, o którym mowa w art. 189 k.p.c. jest kategorią

materialnoprawną, w związku z czym Sąd ma obowiązek badania z urzędu czy

powód ma taki interes w wystąpieniu z powództwem ustalającym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1519/00, niepubl.). Natomiast

zasadnie skarżący kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego co bo braku

przesłanek materialnoprawnych do wystąpienia przez powodów z żądaniem

o ustalenie. Nie można bowiem podzielić poglądu, że powodowie nie należą do

kategorii osób uprawnionych w rozumieniu art. 2 ust. 2a ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r., skoro rozszerzenie tej kategorii ustawowej na najemców lokali nie

będących pracownikami i byłymi pracownikami Stoczni nastąpiło dopiero w ustawie

nowelizującej z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących

nabywania nieruchomości (Dz. U. 2005 r., Nr 157, poz. 1315). Jak bowiem

wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, usprawiedliwiony społecznie

i słusznościowo cel objęcia ochroną przewidzianą w ustawie z dnia 15 grudnia

9

2000 r. wszystkich najemców lokali, uzasadnia przyjęcie wstecznego działania

ustawy nowelizującej w tym zakresie (por. wyroki Sądu Najwyższego 22 lipca

2010 r. I CSK 19/10, z dnia 9 lutego 2011 r., V CSK 526/10, czy z dnia z dnia

22 czerwca 2012 r., V CSK 303/11 – niepubl.). Należy też przyznać rację

skarżącemu, że sam stan niepewności powodów co do stanu własności budynków,

w których są najemcami lokali oraz groźba eksmisji, są wystarczającymi

przesłankami do przyjęcia, że mają oni interes prawny do wystąpienia z żądaniem

ustalenia ważności (nieważności) umowy sprzedaży nieruchomości, na której te

lokale są położone.

Podzielić też trzeba zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 4 ust. 1, 2, i 7

ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących nabywania

nieruchomości (Dz. U. Nr 157, poz. 1315), nowelizującej ustawę 1 dnia 15 grudnia

2000 r. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 19/10,

niepubl., ustawa nowelizująca zawiera dwie kategorie przepisów: w art. 3 zmienia

wskazane przepisy ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r., a w art. 5 i 6 wprowadza do

tej ustawy nowe uregulowania, m. in. prawo pierwokupu. W ten sposób

w zmienionej ustawie obowiązywały równocześnie dwie instytucje: prawo

pierwszeństwa i prawo pierwokupu. Pomijając ocenę wytworzonego w ten sposób

stanu prawnego, należy w każdym razie podkreślić, że nie ma podstaw do tego,

aby przepisy o wygaśnięciu prawa pierwokupu stosować do prawa pierwszeństwa,

jak to uczynił Sąd Apelacyjny. Dlatego też nie można zgodzić się ze stanowiskiem

tego Sądu, że prawo pierwszeństwa powodów do zbywanych, wraz z całymi

budynkami, lokali wygasło.

Z podanych przyczyn skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu (art. 39815

w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.). Na marginesie dodać należy, iż w sytuacji, w której Sąd

Apelacyjny pozostawił na uboczu, jako bezprzedmiotowy, problem, czy Syndyk

masy upadłości Stoczni „P. H.” Spółki Akcyjnej w S. należał do kategorii zbywców

w rozumieniu ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r., Sąd Najwyższy nie miał

procesowych możliwości zajęcia stanowiska w tej kwestii prawnej.

10