V CSK 230/14

Sygn. akt V CSK 230/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa D.B. P. S.A. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Rejonowemu

we W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 ( pierwszym ) - w części

zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i uwzględniającej

powództwo do kwoty 553.103,89 ( pięćset pięćdziesiąt trzy

tysiące sto trzy złote i osiemdziesiąt dziewięć groszy ) zł wraz z

odsetkami liczonymi od dnia 12 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty

oraz co do kosztów procesu - oraz w punktach 3 ( trzecim ) i 4 (

czwartym ) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

2

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Powódka „D. B. P.” S.A. w W. wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa -

Prezesa Sądu Okręgowego we W. kwoty 2.521.782,691 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia złożeniu pozwu do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za

szkodę wyrządzoną na skutek oddalenia przez Sąd Rejonowy Wydział VIII

Gospodarczy ds. upadłościowych i naprawczych, postanowieniem z dnia 2 marca

2011 r., sygn. akt … 19/08, wniesionego przez nią zażalenia na postanowienie

sędziego komisarza o oddaleniu wniesionych przez nią zarzutów od planu podziału

funduszy masy obejmującego cenę uzyskaną ze sprzedaży nieruchomości objętej

masą upadłości „P.” spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej we W.

Wyrokiem z dnia 1 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy we W. oddalił powództwo.

Ustalił, że powódka była uczestnikiem postępowania upadłościowego „P.” sp. z o.o.

w upadłości likwidacyjnej we W., jako wierzyciel hipoteczny, z nieruchomości

położonej we W. przy ul. S. 59. W dniu 13 lipca 2010 r. syndyk masy upadłości

przeniósł na „D. B. P.” S.A. w W. prawo użytkowania wieczystego wyżej

wymienionej nieruchomości za kwotę 10.980.000 zł brutto (9.000.000 netto).

Syndyk masy upadłości sporządził w dniu 28 lipca 2010 r. plan podziału sumy

uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości. Uzyskany przychód w wysokości

9.000.000 zł w pierwszej kolejności pomniejszył o koszty uzyskania przychodu z

tytułu strat za rok 2008 (68.244,98 zł) oraz 2009 r. (169.386,37 zł) oraz koszty

nabycia nieruchomości (462.941,11 zł), ustalając przychód do opodatkowania na

kwotę 8.299.427,55 zł. Po potrąceniu podatku dochodowego w wysokości 19%

syndyk określił przychód ze sprzedaży nieruchomości na kwotę 6.722.536,31 zł.

Następnie ustalił koszty związane ze sprzedażą nieruchomości, które łącznie

wyniosły 256.000 zł. Syndyk zaliczył do nich podatek od nieruchomości, opłaty z

tytułu wieczystego użytkowania gruntu, koszty ubezpieczenia obiektu i jego ochrony,

koszty wywozu śmieci, energii elektrycznej, koszty sporządzenia wyceny

nieruchomości, a także koszty ogłoszeń, przeznaczając ostatecznie do podziału

pomiędzy wierzycieli hipotecznych kwotę 6.466.536,31 zł. Strona powodowa

zaspokoiła swoją wierzytelność w wysokości 10.177.144 zł, do kwoty 4.593.758,62

4

zł. Przedłożony sędziemu komisarzowi plan podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży

nieruchomości został zatwierdzony postanowieniem z dnia 7 marca 2011 r.

Pismem z dnia 24 sierpnia 2010 r., strona powodowa wniosła zarzuty wobec

przedstawionego przez syndyka planu podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży,

zarzucając naruszenie art. 346 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe i naprawcze (obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm. -

dalej: „p.u.n.”) przez jego błędną wykładnię polegająca na przyjęciu

dopuszczalności pomniejszenia sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości

o kwoty zobowiązań podatkowych, które winny być zaspokojone według kategorii

określonych w art. 342 ust. 1 p.u.n., nie zaś z sumy uzyskanej ze sprzedaży

nieruchomości obciążonej hipotekami, a także art. 345 ust. 1 cyt. ustawy, poprzez

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że do kosztów związanych ze sprzedażą

nieruchomości zalicza się wydatki masy upadłości, które nie stanowią kosztów

związanych ze sprzedażą nieruchomości, a w konsekwencji zawyżenie tych

kosztów o kwotę 244.319 zł i błędne wskazanie kosztów związanych ze sprzedażą

nieruchomości jako kwoty 256.000 zł, zamiast 11.681 zł, co ostatecznie

spowodowało błędne przeznaczenie do zaspokojenia strony powodowej kwoty

4.593.758,62 zł, zamiast prawidłowej 7.115.541,31 zł.

Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2010 r., Sąd Rejonowy Wydział VIII

Gospodarczy ds. upadłościowych i naprawczych oddalił zarzuty strony powodowej.

W uzasadnieniu swojego stanowiska sędzia komisarz wskazał, że pojęcie „koszty

związane ze sprzedażą” należy interpretować szeroko, zaś sprzedaż w ujęciu art.

345 p.u.n. należy rozumieć jako pewien proces trwający w czasie. Nie jest to tylko

jedna czynność, z którą mogą być powiązane koszty wyceny nieruchomości

i koszty ogłoszeń prasowych. Kosztami związanymi ze sprzedażą będą także

koszty związane z oszacowaniem nieruchomości lub prawa, podziału geodezyjnego,

jeżeli będzie niezbędny, koszty obwieszczeń, obsługi prawnej, jeżeli czynności

te zostaną zlecone przez syndyka za zgodą sędziego komisarza. Brak poniesienia

tych kosztów mógłby spowodować powstanie szkody i doprowadzić do

zmniejszenia ceny uzyskanej ze sprzedaży. W ocenie sędziego komisarza,

nie było uzasadnione obciążanie tymi kosztami pozostałych wierzycieli upadłego,

skoro są one przeznaczone w zasadzie wyłącznie na zaspokojenie wierzycieli

5

hipotecznych. Kosztem związanym ze sprzedażą obciążonej nieruchomości jest

także kwota podatku dochodowego od dokonanej transakcji sprzedaży.

Przepisy ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych nie

zawierają w tym zakresie wyłączenia, a koszt ten powstał w bezpośrednim związku

ze sprzedażą nieruchomości obciążonej. Sędzia komisarz argumentował, że zwrot

„koszty związane ze sprzedażą” nie jest semantycznie ostry, a ustawa nie zawiera

wskazówek, w jaki sposób należy go rozumieć, wykładnia językowa przepisu jest

niewystarczająca. Dokonując takiej wykładni, sędzia komisarz powołał się nadto na

indywidualną interpretację przepisu dokonaną przez Ministerstwo Finansów przez

Dyrektora Izby Skarbowej w P., z której wynika, że przychód z tytułu sprzedaży

nieruchomości obciążonej hipotekami podlega opodatkowaniu z tytułu podatku

dochodowego. Sędzia komisarz wskazał także, iż nie podziela poglądu wyrażonego

przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 czerwca 2006 r., III CZP 34/06 (OSNC

2007, nr 4, poz. 50) wskazując, że Sąd Najwyższy oparł się jedynie na brzmieniu

przepisu, pomijając jego wykładnię funkcjonalną, zaś samo orzeczenie Sądu

Najwyższego nie ma charakteru wiążącego.

Od powyższego postanowienia strona powodowa wniosła zażalenie.

Postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. Sąd Rejonowy VIII Wydział Gospodarczy

dla spraw upadłościowych i naprawczych oddalił zażalenie. W uzasadnieniu

orzeczenia wskazał, że sędzia komisarz nie był związany orzeczeniem Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 2006 r., zaś dokonana wykładnia zwrotu „koszty

związane ze sprzedażą” była prawidłowa i miała swoje podstawy w treści tego

przepisu oraz powszechnie przyjętych regułach wykładni. Zwrot ten ma szerszy

zakres niż zwrot „koszty sprzedaży”. Dla sprzedaży nieruchomości nie wystarczy

bowiem jej oszacowanie i ogłoszenie o sprzedaży, należy ją bowiem utrzymywać w

stanie, co najmniej nie pogorszonym, co pociąga za sobą konieczność ponoszenia

wydatków z tym związanych. Poza tym z masy upadłości należy również ponosić

wydatki związane z opłatami obciążającymi tę nieruchomość z tytułu danin

publicznych i opłat o charakterze cywilnoprawnym. Ponieważ sama wykładnia

językowa nie daje możliwości pełnego ustalenia rzeczywistego znaczenia spornego

zwrotu, należy zastosować wykładnię funkcjonalną odwołującą się do celu regulacji

ustawy. Sformułowana w art. 2 p.u.n. naczelna zasada, zwana zasadą

6

optymalizacji, nakazuje tak prowadzić postępowanie upadłościowe, aby roszczenia

wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu. Przyjęcie, że

masa upadłości ponosi często bardzo wysokie wydatki w procesie sprzedaży

nieruchomości obciążonej hipotecznie, a następnie przerzuca je tylko i wyłącznie

na wierzycieli nie-posiadających zabezpieczenia rzeczowego na nieruchomości i

nieuczestniczących w planie podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży, byłoby

sprzeczne ze wskazanym wyżej celem ustawy. Także jako koszt związany ze

sprzedażą należy traktować kwotę podatku dochodowego od osób prawnych

obciążającego masę upadłości z tytułu sprzedaży nieruchomości obciążonej

hipotecznie, bowiem w tym wypadku mamy do czynienia z bezpośrednim

związkiem pomiędzy podatkiem od dochodu, a sprzedażą nieruchomości. Sąd za

nietrafny uznał także zarzut naruszenia art. 336 w zw. z art. 230 ust. 3 pkt 4 p.u.n.,

wskazując, że przepisu tego nie można interpretować w oderwaniu od

uregulowania art. 345 ust. 1, który stanowi normę szczególną wobec art. 336 tej

ustawy, modyfikując zasady wyrażone w tym ostatnim przepisie. Jeśli jakiś wydatek

stanowi koszt związany ze sprzedażą nieruchomości obciążonej hipotecznie,

stanowi koszt związany ze sprzedażą tej nieruchomości, jak w przypadku podatku

dochodowego od osób prawnych, czy od nieruchomości, a także opłata z tytułu

użytkowania wieczystego. Pokrycie tych kosztów nastąpiło poprzez pomniejszenie

o nie sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości obciążonej hipoteką i przepis art.

342 ust. 1 w zw. z art. 230 ust. 3 pkt 4 p.u.n. nie ma tu zastosowania.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo było niezasadne. Przyjął, że nie jest

władny do przeprowadzenia własnej, ponownej wykładni przepisów, jakie legły

u podstaw orzeczeń sądu upadłościowego i na tej podstawie dokonanie oceny ich

prawidłowości. Odwołując się do przyjmowanej w orzecznictwie wykładni pojęcia

„orzeczenia niezgodnego z prawem" na gruncie art. 4171

§ 2 k.c., uznał, że nie jest

nim orzeczenie, z którego wydaniem powódka wiąże doznanie szkody. Nie zostało

ono bowiem wydane na skutek rażąco błędnej wykładni wskazanych w pozwie

przepisów. Wykładnia art. 345 ust. 1 p.u.n. budziła kontrowersje wymagające

interwencji ustawodawcy, a analiza treści uzasadnień postanowień sędziego

komisarza oraz sądu upadłościowego, wyłącza możliwość uznania dokonanej w ich

ramach wykładni powyższej regulacji za dowolną.

7

Na skutek apelacji wniesionej przez powódkę od wyroku Sądu pierwszej

instancji Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 30 listopada 2012 r., uchylił zaskarżony

wyrok w punkcie pierwszym - w części obejmującej oddalenie powództwa co do

kwoty 700.572,46 zł wraz z liczonymi od niej odsetkami ustawowymi za okres od

dnia 12 sierpnia 2011 r. - oraz w punkcie drugim w całości i w tym zakresie

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu we W.

Ponadto Sąd drugiej instancji oddalił apelacją w pozostałej części.

Przyjmując za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, uznał

także za prawidłową jego ocenę, iż zaliczenie przez sędziego komisarza oraz sąd

upadłościowy, do „kosztów związanych ze sprzedażą nieruchomości” (na której

ustanowiona była hipoteka strony powodowej, zabezpieczająca jej wierzytelności

uznane na liście wierzytelności w toku postępowania upadłościowego spółki „P.”),

podatku dochodowego w kwocie 1.576.891,23 zł oraz kosztów sprzedaży i

utrzymania sprzedanej nieruchomości w kwocie 256.000 zł, nie daje podstaw do

uznania, że w związku z tym doszło do wydania orzeczeń rażąco sprzecznych z

prawem, uzasadniających żądanie pozwu w tej wysokości. Ewentualnych naruszeń

w tym zakresie nie można uznać za mające charakter kwalifikowany, elementarny i

oczywisty, w świetle poglądów doktryny i orzecznictwa wyrażonych na tle wykładni

przepisów stanowiących podstawę prawną dochodzonego roszczenia. Z tych

powodów apelację w wyżej wymienionym zakresie oddalił.

Sąd Apelacyjny za uzasadniony uznał zarzut, że na Sądzie Okręgowym

ciążył obowiązek merytorycznego zbadania orzeczeń, które w ocenie strony

powodowej były niezgodne z prawem, bowiem dopiero wówczas możliwe było

ustalenie, czy ziściła się przesłanka odpowiedzialności pozwanego z art. 4171

§ 2

k.c., dotycząca wydania orzeczenia niezgodnego z prawem. Sąd nie miał ponownie

zbadać prawidłowości podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości

i jej wyliczenia, a jedynie ocenić, czy sąd upadłościowy, rozpoznając zażalenie na

postanowienie sędziego komisarza o oddaleniu wniesionych przez stronę

powodowa zarzutów od planu sporządzonego przez syndyka, nie naruszył

norm prawnych.

Dokonana przez Sąd Okręgowy ocena zarzutów strony powodowej

dotyczących interpretacji „kosztów związanych ze sprzedażą”, o których mowa

8

w art. 345 ust. 1 p.u.n., na tle przepisów stanowiących podstawę dochodzonych

roszczeń, nie objęła jednak wszystkich pozycji, które zostały odjęte przez syndyka

w ramach planu podziału funduszy masy upadłości, uzyskanych w wyniku

sprzedaży nieruchomości. Ograniczała się ona wyłącznie do analizy tych pozycji,

które były przedmiotem oceny dokonanej przez sędziego komisarza,

rozpoznającego zarzuty powodowej spółki od tego planu podziału oraz

sądu upadłościowego, który rozpoznał wniesione przez nią zażalenie na to

postanowienie. Sąd Okręgowy nie dostrzegł jednak, że zarzuty powoda w części

obejmującej kwotę 700.572,46 zł, odliczoną od ceny sprzedaży w ramach „kosztów

związanych ze sprzedażą”, obejmowały także odliczania kwot z tytułu 50% straty za

2008 r., 100% straty za 2009 r. oraz ceny nabycia nieruchomości, co nie zostało

poddane merytorycznej ocenie. Sąd pierwszej instancji nie ocenił, czy sąd

upadłościowy, oddalając zażalenie powódki na postanowienie sędziego komisarza

o oddaleniu wniesionych przez nią zarzutów od planu podziału, zgodnie z prawem -

w rozumieniu art. 4241

k.p.c. - zakwalifikował do „kosztów związanych ze

sprzedażą”, o których mowa art. 345 ust. 1 p.u.n. (w brzmieniu obowiązującym

do dnia 2 maja 2009 r.), również „koszty uzyskania przychodu”. Uznając,

że wskutek tego zaniechania Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty, Sąd Apelacyjny

uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej kwoty 700.572,46 zł wraz

z odsetkami ustawowymi i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi pierwszej

instancji do ponownego jej rozpoznania.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w części uchylającej wyrok Sądu pierwszej

instancji i przekazującej w tym zakresie sprawę Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania został uchylony postanowieniem Sądu Najwyższego

na skutek uwzględnienia zażalenia wniesionego przez powódkę na wyrok Sądu

drugiej instancji.

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego w punkcie pierwszym w ten sposób, że zasądził od Skarbu

Państwa - Sądu Rejonowego we W. na rzecz „D.B. P.” S.A. w W. kwotę 553.103,89

zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 12 sierpnia 2011 r. do dnia

zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz rozstrzygnął o kosztach

procesu.

9

Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, przyjmując,

że w ramach ostatecznego planu podziału funduszy masy upadłościowej

w postępowaniu upadłościowym „P.” spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej, do

podziału pomiędzy wierzycieli upadłego przeznaczona została kwota 1.162.000 zł.

W wyniku jego wykonania zostali zaspokojeni w całości wierzyciele, których

wierzytelności zostały uznane w kategorii drugiej - w łącznej kwocie 651.854,12 zł,

natomiast wierzyciele, których wierzytelności zostały uznane w kategorii III, zostali

zaspokojeni w 2,64% - w łącznej kwocie 510.145,88 zł. W wyniku tego planu

podziału „D. B. P.” S.A. w W. została zaspokojona jako wierzyciel kategorii III, w

kwocie 147.468,57 zł. Wierzytelność „D. B. P.” S.A. w W. wobec „P.” spółki z o.o.,

uznana na liście wierzytelności w toku postępowania upadłościowego

prowadzonego wobec tej spółki na łączną kwotę 10.177.144 zł, zabezpieczona

hipoteką na nieruchomości objętej masą upadłości, położonej we W. przy ul. S. 59,

wynikała z zawartej między tymi spółkami umowy poręczenia za dług „P.” spółki z

o.o. wobec „D.B. P.” S.A. w W. Syndyk masy upadłości „P.” spółki z o.o. w

upadłości likwidacyjnej nie dochodził w ramach regresu od „P.” spółki z o.o.

należności wynikających z częściowego zaspokojenia w toku prowadzonego przez

niego postępowania upadłościowego wierzytelności „D. B. P.” S.A. Miał przy tym na

uwadze, że wobec tej spółki została ogłoszona upadłość likwidacyjna i nie

posiadała ona majątku, z którego wierzytelność ta mogłaby być zaspokojona.

W toku postępowania upadłościowego „P.” spółki z o.o. zostali częściowo

zaspokojeni wierzycieli, których wierzytelności zostały zaliczone do kategorii l.

Pozostałe wierzytelności, w tym wierzytelności zgłoszone przez „D. B. P.” S.A., nie

zostały zaspokojone. W dniu 8 marca 2013 r. ukazało się obwieszczenie w

Monitorze Sądowym i Gospodarczym o wyłożeniu ostatecznego planu podziału

funduszy masy upadłości w postępowaniu upadłościowym „P.” spółki z o.o. w

upadłości likwidacyjnej.

Sąd Apelacyjny uznał, że orzeczeniem niezgodnym z prawem w rozumieniu

art. 4241

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 4171

§ 2 k.c. jest postanowienie Sądu

upadłościowego wydane w dniu 2 marca 2011 r., o oddaleniu zażalenia powódki na

postanowienie sędziego komisarza oddalającego wniesione przez nią zarzuty

przeciwko planowi podziału funduszy masy upadłości, w zakresie w którym

10

kwestionowała ona, że do „kosztów związanych ze sprzedażą nieruchomości” w

rozumieniu art. 345 ust. 1 p.u.n. (w ówczesnym jego brzmieniu), nie powinna być

zaliczona m.in. kwota 700.572,46 zł, obliczona przez syndyka jako koszt uzyskania

przychodu. Składały się na nią straty za rok 2008 i 2009 oraz koszt nabycia

nieruchomości, położonej wW. przy ul. S. Jak wynika z zapisów tego planu

podziału, wyliczenie tej kwoty miało na celu wyłącznie ustalenie przychodu do

opodatkowania podatkiem dochodowym. O ile zaliczenie do „kosztów związanych

ze sprzedażą nieruchomości”, tak obliczonego podatku, nie dawało podstaw do

uwzględnienia roszczeń strony powodowej objętych żądaniem pozwu, ze względu

na przyjętą wykładnię pojęcia niezgodnego z prawem, o tyle nie było podstaw do

takiej samej oceny tego orzeczenia w części odnoszącej się do kosztów uzyskania

przychodu.

Zarówno w uzasadnieniu postanowienia sędziego komisarza o oddaleniu

zarzutów strony powodowej wniesionych w stosunku do planu podziału funduszy

masy upadłości, jak również w uzasadnieniu postanowienia sądu upadłościowego

o oddaleniu zażalenia wniesionego na orzeczenie sędziego komisarza, nie ma

jakichkolwiek odniesień do tej pozycji planu podziału. Wywody w nich zawarte

odnoszą się tylko do odjętego w ramach tego planu podziału przez syndyka, od

ceny netto uzyskanej z tytułu sprzedaży nieruchomości, podatku dochodowego

w kwocie 1.576.891,23 zł oraz kosztów utrzymania nieruchomości w okresie od

dnia 2 września 2008 r. do dnia 30 czerwca 2010 r. wyliczonych na kwotę 256.000

zł, pomimo, że zakresem zaskarżenia strona powodowa objęła kwotę 2.521.782,69

zł (w zakresie sum odjętych od ceny sprzedaży nie kwestionowała jedynie kwoty

11.681 zł). Brak jest podstaw do odniesienia zawartej tam argumentacji również do

odliczonych przez syndyka od ceny podlegającej podziałowi kosztów uzyskania

przychodu, bowiem nie sposób uznać, że „koszt związany ze sprzedażą

nieruchomości” obejmuje swoim zakresem pojęciowym straty poniesione przez

upadłą spółkę w latach ubiegłych, czy też koszt zakupu tej nieruchomości. Pierwsze

z tych pojęć odnosi się do wyniku finansowego za dany rok obrachunkowy,

natomiast drugie odnosi się do wydatku poniesionego przez spółkę przed

ogłoszeniem jej upadłości, który nie ma jakiegokolwiek związku z kosztami

sprzedaży nieruchomości, które syndyk poniósł w toku postępowania

11

upadłościowego, zmierzając do spieniężenia tego składnika majątkowego. Z tych

względów oddalenie przez sąd upadłościowy zażalenia strony powodowej na

postanowienie sędziego komisarza o oddaleniu jej zarzutów od planu podziału,

w zakresie objętym sporem, nastąpiło z naruszeniem art. 345 ust. 1 p.u.n. mającym

charakter kwalifikowany w rozumieniu art. 4241

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 4171

§ 2 k.c.

Uznanie przez sąd upadłościowy bezzasadności zarzutów strony powodowej

w tym zakresie, przy braku merytorycznego odniesienia się do tej pozycji planu

podziału funduszy masy upadłości, skłania do wniosku, że nastąpiło to raczej na

skutek przeoczenia, a nie na skutek uznania tych kosztów, za „koszty związane ze

sprzedażą nieruchomości” w rozumieniu art. 345 ust. 1 p.u.n. Nie ma znaczenia

okoliczność, że powodowa spółka w ramach zarzutów przeciwko planowi podziału,

a następnie w zażaleniu na postanowienie sędziego komisarza, poza

podniesieniem braku podstaw do zakwalifikowania do pojęcia „kosztów związanych

ze sprzedażą nieruchomości” kwoty 2.521.783 zł, nie przedstawiła argumentacji

odnoszącej się wprost do omawianej pozycji, skoro objęła ją przedmiotem

zaskarżenia, a organy postępowania upadłościowego nie dokonały zmian w planie

podziału, mimo że zarzut w tym zakresie był oczywiście uzasadniony.

Fakt bezzasadnego pozbawienia strony powodowej zaspokojenia w ramach

planu podziału w zakresie kwoty 700.572,46 zł, nie przesądzał sam przez się o tym,

że poniosła ona szkodę w tej wysokości. W toku dalszego postępowania

upadłościowego spółki „P.” miał miejsce ostateczny podział funduszy masy

upadłości, w ramach którego powodowa spółka uzyskała kwotę 147.468,57 zł,

tytułem częściowego zaspokojenia, jako wierzyciel, którego wierzytelność została

uznana na liście wierzytelności w kategorii III. Na skutek błędnego odliczenia od

ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości objętej masą upadłości, na której

strona powodowa miała ustanowioną hipotekę, kosztów uzyskania przychodu, do

ogólnej puli środków zgromadzonych w wyniku likwidacji masy upadłości wpłynęła

kwota 700.572,46 zł. Gdyby do tego nie doszło, w ramach ostatecznego planu

podziału środki nim objęte byłyby niższe o tę kwotę. Ostatecznie, poniesiona przez

powódkę szkoda związana z nieuzyskaniem należnego jej zaspokojenia w ramach

podziału funduszy pochodzących ze sprzedaży nieruchomości, w zakresie kwoty

700.572,46 zł, została zrekompensowana w części poprzez uzyskanie przez nią

12

w dalszym etapie postępowania upadłościowego zaspokojenia w kwocie

147.468,571. Z tych względów Sąd drugiej instancji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i uwzględnił powództwo do kwoty

553.103,89 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 12 sierpnia 2011 r. do dnia

zapłaty.

W pozostałym zakresie apelacja została oddalona jako bezzasadna.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył je w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i uwzględniającej

powództwo do kwoty 553.103,89 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia

12 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania.

Skarżący podniósł zarzut nieważności postępowania apelacyjnego z przyczyny

określonej w art. 379 pkt 4 k.p.c., nadto w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzut naruszenia art. 4171

§ 2 k.c. w zw. z art. 417 § 1 k.c. oraz art.

362 k.p.c. Pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej

części, zniesienie postępowania apelacyjnego i przekazanie sprawy w tym zakresie

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego

wyroku w zaskarżonej części i jego zmianę w tej części poprzez oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Wbrew najdalej idącemu zarzutowi, postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym nie jest dotknięte sankcją nieważności z przyczyny określonej w art.

379 pkt 4 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, nieważność postępowania zachodzi, jeżeli

skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu

sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Zdaniem pozwanego,

w rozpoznaniu sprawy przez Sąd Apelacyjny brał udział sędzia wyłączony z mocy

ustawy, tj. art. 386 § 5 k.p.c., według którego w wypadku uchylenia wyroku

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpozna ją w innym składzie.

W konsekwencji po uchyleniu wyroku Sądu Apelacyjnego przez Sąd Najwyższy,

w wyniku uwzględnienia zażalenia wniesionego na podstawie art. 3941

§ 11

k.p.c.,

w rozpoznaniu sprawy przez sąd drugiej instancji nie powinien brać udziału sędzia,

który brał udział w wydaniu wcześniej uchylonego wyroku tego Sądu. Tymczasem

w sprawie miała miejsce taka sytuacja, że w składzie Sądu Apelacyjnego, który

13

wydał zarówno pierwszy wyrok z dnia 30 listopada 2012 r. oraz drugi wyrok,

zaskarżony skargą kasacyjną, brał udział ten sam sędzia sprawozdawca.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2014 r., III CZP 80/14

(BSN 2014, nr 11, s. 8) przyjęto, że w razie uchylenia przez Sąd Najwyższy, na

skutek zażalenia przewidzianego w art. 3941

§ 11

k.p.c., wyroku sądu drugiej instancji,

uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego

rozpoznania, sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę w tym samym składzie.

Podzielając to stanowisko i odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu

tej uchwały, należy podkreślić, że norma wynikająca z art. 386 § 5 k.p.c. ma na celu

zapewnienie jak najdalej idącej bezstronności składu orzekającego i poszanowanie

niezawisłości sędziowskiej. Pozwala na wyeliminowanie sytuacji, w której sędzia przy

powtórnym rozpoznaniu sprawy byłby z mocy art. 386 § 6 k.p.c. skrępowany oceną

prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu

orzeczenia sądu drugiej instancji i zmuszony do podjęcia rozstrzygnięcia wbrew

przekonaniu, któremu dał wyraz, wydając uchylone orzeczenie. Ze względu na

regulację zawartą w art. 397 § 2 k.p.c., zgodnie z którą do postępowania toczącego

się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu

apelacyjnym, w orzecznictwie przeważyło stanowisko, według którego art. 386 § 5

k.p.c. nie ma zastosowania w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia

(por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06,

OSNC 2007, nr 3, poz. 43). Celem instytucji przewidzianej w art. 386 § 5 k.p.c. jest

bowiem zmiana składu sądu tylko wtedy, gdy przedmiotem uchylenia było orzeczenie,

w którym sąd wypowiada się co od istoty sprawy, rozstrzyga konkretny spór

i zajmuje stanowisko jurysdykcyjne zarówno w przedmiocie przedstawionych przez

strony pod osąd faktów, jak i doboru oraz wykładni prawa mającego zastosowanie

w sprawie. O składzie sądu decyduje nie rodzaj wydawanego orzeczenia, lecz

przedmiot rozpoznania. Według jednolitego stanowiska wyrażonego w orzecznictwie

Sądu Najwyższego, kontrola dokonywana na skutek zażalenia przewidzianego w art.

3941

§ 11

k.p.c. ma charakter formalny, skupiający się na przyjętych przez sąd drugiej

instancji przesłanek uzasadniających uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji,

bez wkraczania w ocenę merytoryczną sprawy wyrażoną przez sąd drugiej instancji.

W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu

14

wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość

stwierdzenia nieważności postępowania przez sąd drugiej instancji, a jeżeli

przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c. -

bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie

przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego

merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ

136/12, nie publ., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12, nie publ., z dnia

25 października 2012 r., I CZ 143/12, nie publ., z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ

147/12, nie publ., z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, nie publ., z dnia

28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, nie publ., z dnia 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13,

nie publ., z dnia 10 kwietnia 2013 r., IV CZ 21/13, nie publ., z dnia 23 maja 2013 r.,

IV CZ 50/13, nie publ., z dnia 21 listopada 2013 r., III CZ 51/13, nie publ., z dnia

6 marca 2014 r., V CZ 13/14, nie publ. i z dnia 6 czerwca 2014 r., IV CZ 27/14,

nie publ.). Ze względu na tak ujęty zakres kognicji - jak wyjaśniono w uzasadnieniu

powołanej uchwały III CZP 80/14 - zażalenie przewidziane w art. 3941

§ 11

k.p.c. ma

wyłącznie walor procesowy, nie zawiera żadnego rozstrzygnięcia co do istoty

spornego stosunku prawnego, a jedynie przesądza o bycie zaskarżonego wyroku,

który przestaje istnieć w sensie prawnym. Powstaje taka sytuacja, jakby zaskarżone

orzeczenie sądu drugiej instancji w ogóle nie zostało wydane. Uchylenie orzeczenia

sądu drugiej instancji sprawia, że sąd ten musi ponownie realizować swoje

kompetencje w związku z koniecznością rozpoznania apelacji od orzeczenia sądu

pierwszej instancji. Ze względu na zakres kognicji Sądu Najwyższego nie zachodzi

jednak w tym wypadku ryzyko naruszenia bezstronności składu orzekającego.

II. Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 362 k.p.c. przez jego

niezastosowanie. Przepis ten nie ma żadnego związku z rozpoznaną sprawą, gdyż

stanowi, że przepisy niniejszego rozdziału (o postanowieniach sądu) stosuje się

odpowiednio do zarządzeń przewodniczącego. Uzasadnienie treści zarzutu

naruszenia tego przepisu podniesionego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wskazuje na to, że w istocie pozwany chciał zarzucić naruszenie art. 362 k.c.

Przy założeniu, że powołanie w podstawie skargi kasacyjnej art. 362 k.p.c. zamiast,

15

prawidłowo, art. 362 k.c., nastąpiło jedynie na skutek oczywistej omyłki pisarskiej, to

i tak zarzut ten nie był uzasadniony. Artykuł 362 k.c. przewiduje możliwość

odpowiedniego - stosownie do okoliczności, a zwłaszcza stopnia winy obu stron -

zmniejszenia obowiązku naprawienia szkody, jeżeli poszkodowany przyczynił się do

powstania lub zwiększenia szkody. Warunkiem koniecznym uzasadniającym

zastosowanie tego przepisu jest to, aby działanie (zaniechanie) poszkodowanego

było współprzyczyną powstania szkody. Nie można przyjąć, aby ta konstrukcja mogła

mieć zastosowanie w sprawie.

Warunkiem zastosowania art. 362 k.c. jest to, aby działanie (zaniechanie)

poszkodowanego cechowała przynajmniej obiektywna nieprawidłowość, a ponadto,

aby zachowanie to pozostawało w normalnym związku przyczynowym ze szkodą.

Konstrukcja ta nie ma zastosowania wówczas, gdy zachowanie się poszkodowanego

jest wyłączną przyczyną powstania szkody. Uwzględniając powyższe nie możnaby

w ogóle przyjąć odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 4171

§ 2 k.c.

za wydanie orzeczenia niezgodnego z prawem, w sytuacji w której niezgodność ta

byłaby spowodowana jedynie wadliwą konstrukcją zażalenia - co do zakresu

zaskarżenia albo podniesionych zarzutów – wniesionego przez powódkę,

uniemożliwiającą korektę przez sąd właściwy dla spraw upadłościowych

zaskarżonego postanowienia sędziego komisarza, wadliwie rozstrzygającego

o zarzutach wniesionych przez powódkę przeciwko planowi podziału sumy uzyskanej

ze sprzedaży obciążonego przedmiotu, sporządzonemu przez syndyka masy

upadłości. W takim bowiem wypadku wydanie przez Sąd postanowienia z dnia

2 marca 2011 r. obiektywnie niezgodnego z prawem, tj. z art. 345 ust. 1 p.u.n.,

byłoby spowodowane wyłącznie przez powódkę jako poszkodowaną. Jeżeli jednak

niezależnie od treści zarzutów przeciwko planowi podziału i ich uzasadnienia

wniesionych przez powódkę, a następnie niezależnie od treści zarzutów zawartych

w zażaleniu powódki na postanowienie sędziego komisarza Sąd Rejonowy właściwy

dla spraw upadłościowych miał obowiązek rozważenia i naprawienia z urzędu,

w granicach zaskarżenia, wszelkich błędów planu podziału sumy uzyskanej ze

sprzedaży przez syndyka masy upadłości przedmiotu obciążonego, to w takim

przypadku nie możnaby powódce postawić zarzutu, że jej działanie w postaci

wskazanych wyżej czynności procesowych – w których zaniechano wyraźnego

16

wyartykułowania zarzutów i ich uzasadnienia przeciwko pozycji planu podziału

obejmującego koszty uzyskania przychodu odliczonych od sumy uzyskanej ze

sprzedaży – było obiektywnie nieprawidłowe oraz, aby pomiędzy takim działaniem,

a wydaniem przez Sąd Rejonowy postanowienia z dnia 2 marca 2011 r. zachodził

adekwatny związek przyczynowy, co wyłącza możliwość zastosowania art. 362 k.c.

Inną natomiast kwestią, rozważaną dalej, jest konieczność oceny - ze względu na

treść art. 4171

§ 2 k.c. - czy pominięcie rozważenia przez Sąd dla spraw

upadłościowych z urzędu wszystkich zarzutów przeciwko planowi podziału było

rzeczywiście uchybieniem procesowym i to o charakterze kwalifikowanym, a tym

samym miało charakter bezprawności judykacyjnej, w następstwie którego doszło do

wydania orzeczenia obiektywnie niezgodnego z prawem, tj. z art. 345 ust. 1 p.u.n

III. Nie budzi wątpliwości prawidłowość stanowiska Sądu drugiej instancji

odnośnie do wykładni pojęcia orzeczenia niezgodnego z prawem w rozumieniu art.

4171

§ 2 k.c., według której jest nim orzeczenie niewątpliwie sprzeczne

z zasadniczymi i niepodlegającymi różniej wykładni przepisami albo wydane

w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania

prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawnej. Bezprawność

judykacyjna, jako niezbędna przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej na

podstawie art. 4171

§ 2 k.c., nie wiąże się z obiektywną sprzecznością wydanego

orzeczenia z prawem, lecz z naruszeniem przez sąd norm adresowanych do

organów sądowych i regulujących proces orzekania. Naruszenie prawa regulującego

dany stosunek prawny (tzw. bezprawność obiektywna) jest następstwem i pochodną

pierwotnego naruszenia - bezprawności judykacyjnej (por. uzasadnienie wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 września 2012 r., SK 4/11 (OTK-A 2012, nr 8,

poz. 97). Przy uwzględnieniu zarówno treści art. 77 Konstytucji - w którym mowa

o wyrządzeniu szkody za niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej -

oraz art. 4171

§ 2 k.c. – w którym mowa o szkodzie wyrządzonej przez wydanie

prawomocnego orzeczenia - odpowiedzialność przewidziana w art. 4171

§ 2 k.c. nie

wiąże się z negatywną oceną samej treści prawomocnego orzeczenia, lecz z oceną

okoliczności i uwarunkowań, które doprowadziły do wydania orzeczenia

obiektywnie niezgodnego z prawem.

17

Jak wynika z ustaleń dokonanych w sprawie, Sąd Rejonowy w orzeczeniu

z dnia 2 marca 2011 r. nie odniósł się do tych pozycji planu podziału środków

uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości, które przewidywały pomniejszenie

kwoty uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości o koszty uzyskania przychodu

obejmujące równowartość części strat za rok 2008 i 2009 r. oraz koszty nabycia

nieruchomości przez upadłego. Według Sądu Apelacyjnego, nieustosunkowanie

się merytoryczne przez Sąd Rejonowy do tych pozycji planu podziału nastąpiło

raczej na skutek przeoczenia, niż na skutek uznania tych kosztów, za „koszty

związane ze sprzedażą nieruchomości” w rozumieniu art. 345 ust. 1 p.u.n. W świetle

przedstawionego wyżej stanowiska Sądu Apelacyjnego przyczyną, która

doprowadziła do wydania przez sąd upadłościowy orzeczenia, według Sądu drugiej

instancji, niezgodnego z prawem - tj. z art. 345 ust. 1 p.u.n., przez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że uzyskana ze sprzedaży nieruchomości suma podlega

pomniejszeniu także o pozycje planu obejmujące koszty uzyskania przychodu było

pominięcie, wskutek przeoczenia przez Sąd Rejonowy, konieczności dokonania

merytorycznej oceny zasadności ujęcia tych pozycji w planie podziału sporządzonym

przez syndyka masy upadłości. Zatem przyczyną, która spowodowała wydanie

prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 2 marca 2011 r. obiektywnie

niezgodnego z prawem - abstrahując w tym miejscu od zasadności merytorycznej tej

oceny - był błąd procesowy Sądu Rejonowego podczas rozpoznania zażalenia na

postanowienie sędziego komisarza. Sąd drugiej instancji uznał przy tym, że nie ma

znaczenia okoliczność, że w zarzutach przeciwko sporządzonemu przez syndyka

masy upadłości planowi podziału, a następnie w zażaleniu na wydane przez

sędziego komisarza postanowienie w tym przedmiocie, powódka nie sprecyzowała

konkretnych zarzutów co do pozycji planu podziału obejmujących koszty uzyskania

przychodu, skoro mieściło się to we wskazanym przez powódkę zakresie

zaskarżenia planu podziału opartym na uznaniu zasadności odliczenia kosztów

jedynie w kwocie 11.681 zł.

Odnosząc się do powyższej oceny należy wskazać, że Sąd drugiej instancji

dokonał negatywnej oceny sposobu procedowania Sądu Rejonowego w zakresie

rozpoznania zażalenia na postanowienie sędziego komisarza bez jakiegokolwiek

odniesienia się do właściwych przepisów odnoszących się do ustalania i zaskarżania

18

(zarzutami i zażaleniem) w postępowaniu upadłościowym odrębnego planu podziału

dotyczącego sum uzyskanych ze sprzedaży przedmiotów obciążonych, o których

mowa w art. 336 p.u.n. Skoro, według oceny Sądu Apelacyjnego, do wydania

orzeczenia niezgodnego z prawem doszło na skutek nierozpoznania przez Sąd

upadłościowy wszystkich wchodzących w rachubę zarzutów przeciwko

zaskarżonemu planowi podziału, to obowiązkiem Sądu drugiej instancji było

wskazanie naruszonych przez Sąd Rejonowy przepisów, dokonanie ich wykładni,

a następnie dopiero na tym tle dokonanie oceny prawidłowości procedowania Sądu

Rejonowego w konfrontacji z treścią wniesionych w toku postępowania

upadłościowego przez powódkę zarzutów przeciwko planowi podziału, a następnie

zażalenia na postanowienie sędziego komisarza oddalające wniesione przez

powódkę zarzuty. Powyższa ocena powinna przy tym uwzględniać, czy mające

zastosowanie przepisy procesowe miały ustaloną i jednolitą wykładnię

w orzecznictwie i piśmiennictwie, czy też sposób ich wykładni budził wątpliwości

interpretacyjne i uzasadniona była też taka ich interpretacja, według której,

rozpoznając zażalenie na postanowienie sędziego komisarza w przedmiocie

zarzutów wniesionych przeciwko planowi podziału, sąd powinien odnieść

się wyłącznie do wyartykułowanych i uzasadnionych zarzutów wierzyciela. Należy

mieć bowiem na względzie, że jeżeli przyczyną wydania orzeczenia niezgodnego

z prawem był błąd procesowy sądu, to także w takim przypadku należy ocenić,

czy naruszenie przepisów postępowania, które doprowadziło do wydania orzeczenia

niezgodnego z prawem, miało charakter kwalifikowany w znaczeniu przyjmowanym

w ramach wykładni art. 4171

§ 2 k.c. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 8 kwietnia 2011 r., II CNP 53/10 dotyczącego naruszenia art. 322 k.p.c. jako

przyczyny wydania orzeczenia niezgodnego z prawem). Za daleko idące uznać

przy tym należy założenie Sądu Apelacyjnego, niemające charakteru stanowczego

ustalenia, że Sąd Rejonowy w istocie zapomniał odnieść się w zażaleniu do

wszystkich pozycji planu podziału. Nie można bowiem wykluczyć, że nastąpiło to na

skutek przyjęcia przez ten Sąd, że przedmiotem rozpoznania w ramach zakresu

zaskarżenia są konkretnie sformułowane zarzuty powódki jako wierzyciela

przeciwko planowi podziału. Brak bliższej oceny tych kwestii nie pozwala na

19

dokonanie kontroli zasadności stanowiska Sądu Apelacyjnego w tym zakresie,

a tym samym na odparcie zarzutu naruszenia art. 4171

§ 2 k.c.

IV. Sąd Apelacyjny przyjął, że wykładnia użytego w art. 345 ust. 1 p.u.n.,

w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2009 r., pojęcia „koszty związane

ze sprzedażą”, o jakie podlega pomniejszeniu suma uzyskana ze sprzedaży

przedmiotu obciążonego, dokonana przez Sąd Rejonowy Wydział VIII Gospodarczy

ds. upadłościowych i naprawczych w postanowieniu z dnia 2 marca 2011 r., mimo

że niezgodna z wykładnią tego pojęcia zawartą w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 7 czerwca 2006 r., III CZP 34/06, nie była przez to rażąco błędna, a tym

samym orzeczenie oparte na tej wykładni nie było przez to niezgodne z prawem w

rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c. Błędne zaliczenie do tak rozumianych kosztów

związanych ze sprzedażą obciążonego przedmiotu także kosztów uzyskania

przychodów w postaci części strat za rok 2008 i 2009 r. oraz kosztów nabycia

nieruchomości oznacza więc - jak to ocenił Sąd Apelacyjny - że nastąpiło to na

skutek rażącego niewłaściwego zastosowania prawa, które nie miało oparcia nawet

w wykładni art. 345 ust. 1 p.u.n. dokonanej przez Sąd Rejonowy. Nietrafnie w

skardze kasacyjnej kwestionuje się zasadność oceny Sądu drugiej instancji, że

nawet szeroka wykładnia użytego w art. 345 ust. 1 u.p.n. pojęcia kosztów

związanych ze sprzedażą obciążonego przedmiotu nie uzasadniała objęcia nimi

wskazanych w planie podziału kosztów uzyskania przychodów w postaci strat za

rok 2008 i 2009 r. Pojęcie straty, podobnie, jak również pojęcia przychodu i

dochodu, występuje na gruncie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o

podatku dochodowym od osób prawnych (obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz.

851 ze zm. - dalej: „u.p.d.o.p.”). W szczególności, zgodnie z art. 7 ust. 2 tej ustawy,

dochodem z zastrzeżeniem art. 10, art. 11 i art. 24a, jest nadwyżka sumy

przychodów nad kosztami ich uzyskania, osiągnięta w roku podatkowym; jeżeli

koszty uzyskania przychodów przekraczają sumę przychodów, różnica jest

stratą. Strata obejmuje więc niepokryte w osiągniętych przychodach koszty ich

uzyskania. Sąd Apelacyjny zasadnie argumentował jednak, czego nie podważa

się w skardze kasacyjnej, że straty wykazane w planie podziału wiązały się całą

działalnością za rok 2008 i 2009 r. prowadzoną przez upadłą spółkę w latach

poprzedzających sprzedaż nieruchomości, a nie koszty, nawet szeroko

20

rozumiane, związane z utrzymaniem samej nieruchomości, które zostały

odrębnie wyodrębnione i odjęte od sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości

w planie podziału. Zatem nawet przy zastosowaniu szerokiej wykładni pojęcia

„kosztów związanych ze sprzedażą” użytego w art. 345 ust. 1 u.p.n., nie było

uzasadnione zaliczenie do nich strat za okres poprzedzający sprzedaż

nieruchomości, obejmujących koszty uzyskania przychodów przez całą spółkę.

Dodać należy, że dla rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej bez

znaczenia jest podniesiona w skardze kasacyjnej okoliczność, że Sąd pierwszej

instancji uznał powództwo za nieuzasadnione, natomiast Sąd drugiej instancji,

który pierwszym wyrokiem uchylił w części wyrok Sądu pierwszej instancji i

przekazał temu Sądowi w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania

wskazał w uzasadnieniu swojego wyroku, że wątpliwości wywołuje odjęcie od

ceny sprzedaży kosztów uzyskania przychodów. Z przebiegu postępowania

dotyczącego zgłoszonego roszczenia nie można wyprowadzać argumentu

przesądzającego o bezzasadności powództwa opartego na podstawie art. 4171

§

2 k.c. O powyższym może przesądzać jedynie ocena materialnoprawna

ustalonego w sprawie stanu faktycznego.

Mimo to należy zwrócić uwagę, że uszło uwagi Sądu Apelacyjnego,

iż z treści planu podziału opracowanego przez syndyka masy upadłości,

zaakceptowanego przez sędziego komisarza w ogóle nie wynika, aby tzw.

koszty uzyskania przychodu, obejmujące straty za rok 2008 i 2009 r. oraz

koszty nabycia nieruchomości, zostały zaliczone do kosztów związanych ze

sprzedażą obciążonego przedmiotu, o których mowa w art. 345 ust. 1 in fine p.u.n.

Plan podziału wyraźnie wyszczególnia odrębną pozycję w postaci tych kosztów

w łącznej kwocie 256.000 zł, na którą składały się: podatek od nieruchomości,

wieczyste użytkowanie gruntu, ubezpieczenie obiektu, ochrona obiektu, wywóz

śmieci, energia elektryczna, wycena nieruchomości i ogłoszenia. Według planu

podziału, wyszczególniona wyżej kwota pomniejszała wcześniej wyliczoną kwotę

w wysokości 6.722.536,31 zł określoną w planie jako przychód netto ze sprzedaży po

potrąceniu podatku dochodowego. Kwotę tę uzyskano z pomniejszenia kwoty

9.000.000 zł, uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości, o zobowiązania podatkowe

wynikające ze sprzedaży, tj. pomniejszenia części strat za rok 2008 i 2009, koszty

21

nabycia nieruchomości, a następnie podatku dochodowego. Tej treści plan podziału

uzasadnia wniosek, że w istocie syndyk masy upadłości pojęcie „sumy uzyskanej ze

sprzedaży przedmiotu obciążonego”, użyte w art. 345 ust. 1 p.u.n., utożsamił

z pojęciem „przychodu netto ze sprzedaży”, właściwym na gruncie przepisów

o podatku dochodowym od osób prawnych. Od tak określonej kwoty zostały bowiem

następnie pomniejszone - według planu podziału - koszty związane ze sprzedażą,

a więc te koszty, o których mowa w art. 345 ust. 1 p.u.n. in fine. Ocena Sądu

Apelacyjnego, według której Sąd Rejonowy w postanowieniu z dnia 2 marca 2011 r.

w sposób rażący naruszył art. 345 ust. 1 p.u.n. w ogóle nie odnosi się do

przedstawionej wyżej kwestii, a mianowicie, czy wykładnia pojęcia „sumy uzyskanej

ze sprzedaży przedmiotu obciążonego”, o której mowa w art. 345 ust. 1 p.u.n., przez

którą rozumie się „przychód netto ze sprzedaży” była błędna, a orzeczenie Sądu

Rejonowego z dnia 2 marca 2011 r., akceptujące taką wykładnię, było niezgodne z

prawem w znaczeniu art. 4171

§ 2 k.c. Brak odniesienia się Sądu Apelacyjnego do

wyżej przedstawionej kwestii czyni jego ocenę materialnoprawną dochodzonego

roszczenia niepełną i uzasadnia uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 4171

§ 2 k.c.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.