III PK 68/14

Sygn. akt III PK 68/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa E. M.

przeciwko Zespołowi Szkół w O.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 5 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sadowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w J. wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2013 r., po

rozpoznaniu sprawy z powództwa E. M. przeciwko Zespołowi Szkół o przywrócenie

do pracy i zatrudnienie powoda na podstawie art. 4772

§ 2 k.p.c., zasądził od

pozwanego Zespołu Szkół na rzecz powoda kwotę 10.892,82 zł, tytułem

odszkodowania.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd

Rejonowy ustalił, że powód E. M. został zatrudniony w Zespole Szkół w O. od dnia

25 stycznia 2001 r. na czas nieokreślony na stanowisku nauczyciela mianowanego

- doradcy metodycznego z geografii. Powód uczył geografii z ochroną środowiska i

wiedzy o społeczeństwie. Pracował w pełnym wymiarze godzin. W dniu 6 lutego

2003 r. uzyskał stopień awansu zawodowego nauczyciela dyplomowanego.

Sąd pierwszej instancji ustalił też, że w roku szkolnym 2010/2011 - w dniu 18

stycznia 2011 r. - powód ukończył 65 lat życia i w rozmowie z dyrektorem szkoły

zadeklarował przejście na emeryturę. Nie złożył jednak takiego wniosku, a dyrektor

nie wypowiedział mu we właściwym terminie stosunku pracy w związku z

osiągnięciem przez powoda wieku emerytalnego.

W projekcie arkusza organizacyjnego na rok szkolny 2012/2013 powód

został ujęty w pełnym wymiarze czasu pracy - miał uczyć geografii i WOS. W

związku z planowanym naborem do klas pierwszych mogącym spowodować

zmiany organizacyjne, tj. zmniejszenie liczby oddziałów w szkole oraz po

przeprowadzeniu analizy zatrudnienia na rok szkolny 2012/2013, dyrektor w piśmie

z dnia 16 kwietnia 2012 r. poinformował powoda, że może wystąpić sytuacja

uniemożliwiająca jego zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. Zobowiązał

też powoda do zajęcia stanowiska do dnia 25 kwietnia 2012 r. Powód pismem z

dnia 24 kwietnia 2012 r. poinformował, że nie wyraża zgody na ograniczenie

wymiaru zatrudnienia i proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia.

Pracodawca powoda wiedział o tym, że powód jest objęty szczególną

ochroną związkową, dlatego pismem z dnia 21 maja 2012 r. zwrócił się do

Przewodniczącego Zarządu Regionu […] z informacją o zamiarze rozwiązania

stosunku pracy z powodem zatrudnionym na podstawie mianowania, zgodnie z art.

3

23 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. Zarząd

Regionu w piśmie z dnia 28 maja 2012 r. poinformował, że w regionalnych

strukturach NSZZ […] powód E. M. nie pełni funkcji związkowych i wobec tego

organizacją właściwą do zajęcia stanowiska jest Komisja Międzyzakładowa

Pracowników Oświaty i Wychowania […].

Pismem z dniu 28 maja 2012 r. dyrektor pozwanego Zespołu Szkół

poinformował powoda, że w związku z uzyskaniem przez niego wieku

emerytalnego i nabyciem praw emerytalnych, na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 4

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela stosunek pracy zawarty na

podstawie mianowania ulega rozwiązaniu z dniem 31 sierpnia 2012 r., po

uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu.

Mając na wadze tak poczynione ustalenia, Sąd Rejonowy, powołując się na

treść art. 23 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela, stwierdził, że stosunek pracy z

nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania ulega rozwiązaniu w razie

ukończenia przez nauczyciela 65 lat życia.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że wypowiedzenie dotknięte jest błędem

formalnym z powodu dokonania go przez pracodawcę bez uzyskania zgody

zarządu zakładowej organizacji związkowej, której członkiem był powód i

naruszenia tym samym 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1993 r. o związkach

zawodowych.

Sąd Rejonowy uznał jednak, że powód ukończył 65 lat życia i ponadto nie

było obiektywnych możliwości, aby nadal zatrudniać go w pełnym wymiarze godzin,

a na ograniczenie wymiaru zatrudnienia powód nie wyraził zgody.

W konsekwencji Sąd Rejonowy przyjął, iż powodowi E. M. przysługuje

odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia w kwocie 10.892,82

zł, zgodnie z wyliczeniem dokonanym przez pracodawcę, niekwestionowanym

przez powoda.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 5

grudnia 2013 r. oddalił apelację wniesiona przez powoda od wyżej opisanego

wyroku Sądu pierwszej instancji, uznając, że apelacja nie zasługuje na

uwzględnienie, mimo trafności części przedstawionych przez niego zarzutów, gdyż

wyrok Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu.

4

Sąd Okręgowy zauważył, że w dacie orzekania przez Sąd Rejonowy, przepis

art. 23 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela nie obowiązywał. Został bowiem uchylony

przez art. 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. o zmianie niektórych

ustaw w związku z podwyższeniem wieku emerytalnego (Dz.U. 2012, poz. 1544) z

dniem 1 stycznia 2013 r. Przepisy intertemporalne do powyższej zmiany stanu

prawnego nie wprowadzały możliwości stosowania przepisów dotychczasowych w

razie rozstrzygania sporu pomiędzy pracownikiem a pracodawcą.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, nie można jednak założyć, że pracodawca w

dacie składania powodowi oświadczenia woli zawartego w piśmie z dnia 28 maja

2012 r. co do przyczyny wypowiedzenia działał bezprawnie. W tej dacie

obowiązywał bowiem przepis art. 23 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela, a zgodnie z

jego dyspozycją stosunek pracy z nauczycielem zatrudnionym na podstawie

mianowania ulega rozwiązaniu w razie ukończenia przez nauczyciela 65 lat życia;

jeżeli z ukończeniem 65 lat życia nauczyciel nie nabył prawa do emerytury, dyrektor

szkoły przedłuża okres zatrudnienia, nie dłużej jednak niż o 2 lata od ukończenia

przez nauczyciela 65 lat życia. Według zapisu zawartego w ust. 2 pkt 4 powołanego

przepisu, rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem zatrudnionym na podstawie

mianowania z przyczyn określonych w ust. 1 następuje odpowiednio z końcem roku

szkolnego, w którym nauczyciel ukończył 65 lat życia, po uprzednim

trzymiesięcznym wypowiedzeniu.

Zdaniem Sądu Okręgowego, rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 23 ust.

1 pkt 4 Karty Nauczyciela (w okresie jego obowiązywania) możliwe było nie tylko -

jak sugeruje powód - w tym roku szkolnym, w którym nauczyciel ukończył 65 rok

życia, ale tym bardziej w kolejnych latach szkolnych.

Sąd drugiej instancji podniósł ponadto, że o zasadności odwołania powoda

od wypowiedzenia, co zauważył już Sąd pierwszej instancji, przesądziły uchybienia,

których dopuścił się pracodawca, nie uzyskując zgody zarządu Koła NSZZ

Pracowników Oświaty i Wychowania przy Zespole Szkół w O. oraz składając

powodowi oświadczenie woli zawierające wypowiedzenie w okresie

usprawiedliwionej nieobecności w pracy.

Sąd Okręgowy zauważył ponadto, że powód był objęty szczególną ochroną

przewidzianą w art. 34 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych na okres od 11

5

marca 2010 r. do 31 marca 2014 r. Ponadto - w okresie od 29 maja 2012 r. powód

korzystał ze zwolnienia lekarskiego i w tym dniu nie świadczył pracy. Te kwestie nie

były pomiędzy stronami sporne.

Pracodawca, wypowiadając powodowi stosunek pracy, naruszył zatem

przepis art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, który

stanowi, iż pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie

może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą

zarządu jego członkiem lub z innym pracownikiem będącym członkiem danej

zakładowej organizacji związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej

organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę

czynności w sprawach z zakresu prawa pracy - z wyjątkiem gdy dopuszczają to

odrębne przepisy.

Poza tym Sąd drugiej instancji uznał, że pozwany naruszył też art. 41 k.p.,

stanowiący, iż pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę w czasie urlopu

pracownika, a także w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w

pracy, jeżeli nie upłynął jeszcze okres uprawniający do rozwiązania umowy o pracę

bez wypowiedzenia.

Powyższe uchybienia uprawniały powoda do złożenia odwołania oraz

wyboru jednego z roszczeń alternatywnych przewidzianych w art. 45 § 1 k.p.

Sąd drugiej instancji uzupełnił postępowanie dowodowe, albowiem zgodnie z

art. 382 k.p.c. orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w

pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy ustalił w związku z tym, że z przedłożonego przez stronę

pozwaną wykazu nauczycieli zatrudnionych w Zespole Szkół w O.,

uwzględniającego ich kwalifikacje do nauczania geografii i WOS, staż pracy,

stopień awansu zawodowego oraz liczbę przydzielonych im godzin tych

przedmiotów wynika, że w roku szkolnym 2011/2012 powód miał przydzielone 7,39

godzin geografii, 3 godziny geografii z ochroną i kształtowaniem środowiska i 6,28

godzin WOS. Powód legitymuje się studiami magisterskimi w zakresie geografii -

specjalność nauczycielska, a ponadto studiami podyplomowymi w zakresie

konstytucjonalizmu. Jest nauczycielem dyplomowanym, zatrudnionym przez

mianowanie, a jego staż pracy wynosi 48 lat.

6

Z zapisów zawartych w arkuszach organizacji szkoły na lata szkolne

2011/2012, 2012/2013 i 2013/2014. wynika jednoznacznie, że suma godzin zajęć z

geografii i WOS począwszy od roku szkolnego 2012/2013 do bieżącego roku

szkolnego nie sięga pełnego pensum, tj. 18 godzin.

Sąd Okręgowy podniósł, że w roku szkolnym 2011/2012 geografii oprócz

powoda uczyła też A. K. Legitymuje się ona niezbędnymi kwalifikacjami do

nauczania tego przedmiotu, ale nie posiada jak powód zabezpieczenia w postaci

uprawnień emerytalnych. Pozbawienie jej tych godzin zajęć lekcyjnych

uniemożliwiałoby jej zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. Podobnie - w

przypadku M. K. oraz B. K., które nie mogłyby być zatrudnione w pełnym wymiarze

czasu pracy, a ostatnia z nauczycielek w roku szkolnym 2013/2014 - nawet w

wymiarze połowy pensum. Te dane również wynikają z analizy arkuszy

organizacyjnych za wymienione lata szkolne. Pracodawca miałby zatem podstawy

do wypowiedzenia im stosunków pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

nauczyciela.

Sąd Okręgowy przyznał, że co do zasady - zgodnie z art. 45 § 2 i 3 k.p.,

jeżeli pracownik, którego trwałość stosunku pracy jest chroniona przepisami

szczególnymi, żąda w przypadku wadliwego rozwiązania z nim stosunku pracy

przywrócenia do pracy, sąd nie może zasądzić z urzędu wbrew temu żądaniu

odszkodowania także wtedy, gdy przywrócenie do pracy byłoby niecelowe lub

niemożliwe. Żądaniem takiego pracownika sąd, jak wynika z powołanych

przepisów, jest związany. Prawo pracownika do wyboru jednego nie ma jednak

charakteru absolutnego. Zgodnie bowiem z art. 8 k.p. działanie uprawnionego

polegające na czynieniu ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny z zasadami

współżycia społecznego, nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z

ochrony. Przepis ten jako ogólny dotyczy wykonywania wszelkich praw

podmiotowych przez każdy z podmiotów stosunku pracy. Dlatego również wybór

roszczenia o przywrócenie do pracy przez pracownika szczególnie chronionego

podlega ocenie w aspekcie zgodności z zasadami współżycia społecznego.

W ocenie Sądu drugiej instancji, przywrócenie powoda do pracy - w

przypadku tej konkretnej placówki - przy ustaleniu, że posiada on 48-letni staż

pracy i przekroczył wiek emerytalny, a więc może skutecznie ubiegać się o

7

emeryturę, gwarantującą mu środki utrzymania, naruszałoby zasady współżycia

społecznego - prawo wyżej wymienionych trzech nauczycieli do zatrudnienia – to

znaczy m.in. zapewnienia środków na pokrycie kosztów egzystencji przy

równoczesnym ustaleniu, że żadna z nich nie posiada zabezpieczenia materialnego

w postaci prawa do emerytury.

Kierując się tymi względami Sąd uznał, że uwzględnienie roszczenia powoda

o przywrócenie do pracy byłoby niesprawiedliwe i naruszałoby dyspozycję art. 8

k.p.

W powyższym kontekście zbędne stało się więc szczegółowe odnoszenie się

do pozostałych zarzutów apelacji ponieważ już jedno z wymienionych wyżej

naruszeń prawa przez pozwanego pracodawcę uzasadniało złożenie odwołania

przez powoda. Liczba uchybień pracodawcy, to czy było ich kilka, czy nawet

kilkanaście, nie odniesie jednak pozytywnego dla powoda skutku co do treści

rozstrzygnięcia sporu. W ocenie Sądu, powód ma prawo do odszkodowania, o

którym prawidłowo orzekł Sąd pierwszej instancji.

Powód E. M. wniósł do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 5 grudnia 2013 r., zaskarżając ten wyrok w całości i

zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, to jest:

(-) art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.

przez brak wskazania w uzasadnieniu orzeczenia Sądu Okręgowego rzeczywistych

(a nie hipotetycznych) okoliczności (które mają stanowić podstawę do uznania

istnienia zasady współżycia społecznego i zastosowania art. 8 k.p.),

potwierdzających, że wskutek przywrócenia powoda do pracy trzy nauczycielki

rzeczywiście utraciłyby zatrudnienie w całości (prawo do zatrudnienia jak wskazał

Sąd Okręgowy), a więc m.in. brak wskazania, w oparciu o jakie okoliczności Sąd

ustalił sytuację materialną trzech nauczycielek, a także jakie środki finansowe

otrzymywałyby one w przypadku przywrócenia powoda do pracy i jednoczesnego

ich wspólnego zatrudniania środki na pokrycie kosztów egzystencji, a uchybienie to

ma istotny wpływ na wynik sprawy skutkujący wadliwym przyjęciem, że nie jest

uzasadnione przywrócenie powoda do pracy;

(-) art. 226 k.p.c. w zw. z art. 228 § 2 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. w zw. z art.

233 k.p.c. przez brak dokonania wyczerpującego zebrania w sprawie materiału

8

dowodowego oraz jego prawidłowej oceny celem ustalenia istotnych okoliczności

taktycznych polegających na ustaleniu czy trzy nauczycielki utraciłyby zatrudnienie

w przypadku przywrócenia powoda do pracy zgodnie z żądaniem, a także czy

utraciłyby środki do egzystencji;

(-) art. 4771

Kodeksu postępowania cywilnego przez nieuwzględnienie

zgłoszonego roszczenia o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach pracy

przez przyjęcie, że jest ono nieuzasadnione w związku z art. 8 k.p. (zasadami

współżycia społecznego) i dokonanie błędnych ustaleń opartych na założeniach,

że:

- nie jest możliwe nieuwzględnienie żądania powoda przywrócenia do pracy

zgodnie z art. 4771

k.p.c. w sytuacji, gdy powód nie dopuścił się naruszenia zasad

współżycia społecznego m.in. szczególnie rażącego naruszenia obowiązków

pracowniczych lub obowiązujących przepisów prawa i objęty jest ochroną

wskazaną w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych,

- uznanie, że roszczenie o przywrócenie do pracy zgodnie z art. art. 4771

k.p.c. w zw. z art. 42 § 3 k.p. w zw. z art. 8 k.p. może być uznane za sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego lub z jego społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem z uwagi na to, że pracownik osiągnął wiek emerytalny

uprawniający do świadczeń emerytalnych, co oznaczałoby naruszenie zakazu

dyskryminacji ze względu na wiek, zgodnie z art. 113

k.p.,

- z zasady współżycia społecznego wskazanej w art. 8 k.p. wynika

konieczność pobierania przez powoda świadczeń emerytalnych i przejścia na

emeryturę dla zapewnienia środków egzystencji i zapewnienia pracy innym

osobom, w sytuacji, gdy naruszając art. 233 § 1 k.p.c. nie dokonano prawidłowego

zastosowania art. 233 § 1 k.p.c. dla wszechstronnej oceny materiału dowodowego

czy i jakie środki egzystencji są niezbędne dla danej osoby (i w jakiej wysokości)

oraz czy i w jakim zakresie inne osoby nie będą zatrudnione,

- dokonano prawidłowego zastosowania art. 233 § 1 k.p.c. dla

wszechstronnej oceny materiału dowodowego skutkującej uznaniem za

nieuzasadnione roszczenia przywrócenia do pracy powoda, albowiem inne osoby

nawet w przypadku przywrócenia do pracy powoda nadal byłyby zatrudnione (nie

było konieczności ich zwolnienia) i posiadałyby środki do egzystencji,

9

- w świetle art. 32 ust. 1 punkt 1 ustawy o związkach zawodowych zasady z

art. 8 k.p. (współżycia społecznego), ustanawiającego wymóg uzyskania zgody

organu związkowego na rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem, możliwa

jest odmowa przywrócenia do pracy w przypadku dokonania wypowiedzenia bez

takiej zgody i bez stwierdzenia rażąco nagannego zachowania pracownika.

W podstawach skargi kasacyjnej skarżący powołał się również na

naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 8 k.p. przez niewłaściwe

zastosowanie, to jest:

- dopuszczenie do zastosowania art. 8 k.p. przez podanie zasad współżycia

społecznego, tj. prawa do zatrudnienia osób trzecich i otrzymywania środków

egzystencji, pomimo że przywrócenie do pracy powoda nie skutkuje całkowitą

utratą możliwości zarobkowych osób trzecich, całkowitą utratą środków

potrzebnych do egzystencji, chociaż z art. 8 k.p. nie można wywieść zasady

współżycia społecznego, w myśl której można obciążyć powoda

odpowiedzialnością zapewnienia możliwości zarobkowania i dostarczania środków

egzystencji osobom trzecim, przy jednoczesnym braku uwzględnienia żądania

powoda do zapewnienia pozyskiwania środków finansowych z wykonywanej pracy

dla wypracowania wyższego świadczenia emerytalnego;

- dopuszczenie do zastosowania art. 8 k.p., co stanowi naruszenie zakazu

dyskryminacji ze względu na wiek zgodnie z art. 113

k.p. w odniesieniu do powoda,

- obciążenie powoda odpowiedzialnością zapewnienia możliwości

zarobkowania i dostarczania środków egzystencji osobom trzecim, przy

jednoczesnym braku uwzględnienia żądania powoda do zapewnienia pozyskiwania

środków finansowych z wykonywanej pracy dla wypracowania wyższego

świadczenia emerytalnego;

- dopuszczenie do zastosowania art. 8 k.p., pomimo że w związku z art. 32

ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych i w związku z art. 45 § 2 k.p. zdanie

pierwsze w związku z art. 45 § 3 k.p. - nie jest możliwe nieuwzględnienie żądania

powoda o przywrócenie do pracy zgodnie z art. 4771

k.p.c., w sytuacji gdy powód

nie dopuścił się szczególnie rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych lub

obowiązujących przepisów prawa i objęty jest ochroną wskazaną w art. 32 ust. 1

pkt 1 ustawy o związkach zawodowych;

10

- uznanie, że roszczenie o przywrócenie do pracy zgodnie z art. art 4771

k.p.c. w związku z art. 42 § 3 k.p. i w związku z art. 8 k.p. może być uznane za

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub z jego społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem z uwagi na to, że pracownik osiągnął wiek emerytalny

uprawniający do świadczeń emerytalnych, gdyż oznaczałoby to naruszenie zakazu

dyskryminacji ze względu na wiek zgodnie z art. 113

k.p.

Powołując się na wyżej przedstawione zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie

w całości zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 5 grudnia 2013 r. i

zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości przez orzeczenie o przywróceniu

powoda do pracy na poprzednich warunkach pracy zgodnie z art. art. 4771

k.p.c. w

związku z art. 45 k.p. i w związku z art. 91 c ust. 1 Karty Nauczyciela, względnie o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 5 grudnia 2013 r. w

całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona, choć nie wszystkie podniesione

w niej zarzuty są trafne.

W odniesieniu do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, za

nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 226 k.p.c. w związku z art. 228

§ 2 k.p.c. w związku z art. 229 k.p.c. i w związku z art. 233 k.p.c. przez brak

dokonania wyczerpującego zebrania w sprawie materiału dowodowego oraz jego

prawidłowej oceny.

Co do pierwszych trzech artykułów, wydają się one być przytoczone przez

pomyłkę, gdyż dla Sądu Najwyższego nie jest zrozumiałe, a skarżący tego w żaden

sposób nie wyjaśnia, w jaki sposób miałoby dojść do ich naruszenia przez Sąd,

skoro pierwszy z nich reguluje instytucję odwołania od zarządzeń

przewodniczącego, a dwa kolejne odnoszą się do faktów znanych sądowi

urzędowo i faktów przyznanych przez stronę przeciwną, które nie wymagają

dowodu.

Co do zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. (choć skarżący nie określa, która

jednostka redakcyjna tego przepisu została naruszona, to z oczywistych względów

11

chodzi zapewne o jego § 1, skoro zarzut ten dotyczy braku dokonania przez Sąd

drugiej instancji prawidłowej oceny materiału dowodowego), to tak skonstruowany i

uzasadniony zarzut naruszenia przepisów postępowania jest niedopuszczalny w

postępowaniu kasacyjnym. Nie pozwala na jego uwzględnienie, a nawet na

rozważanie przez Sąd Najwyższy jego zasadności, jednoznaczna treść art. 3983

§ 3 k.p.c., zgodnie z którym podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Tymczasem art. 233 § 1 k.p.c.

reguluje wprost i bezpośrednio zasadę swobodnej oceny dowodów, co prowadzi do

wniosku, że zarzut naruszenia tego przepisu nigdy nie może być podstawą skargi

kasacyjnej. Zakres kompetencji jurysdykcyjnych sądu drugiej instancji, obejmujący

rozważenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie jest objęty

kognicją Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym. Pogląd ten jest

ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Wykładnia art. 3983

§ 3 k.p.c.

prowadzi do wniosku, że chociaż nie wskazuje on expressis verbis konkretnych

przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem

oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą

podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c.,

albowiem właśnie ten przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy

dowodów (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 października 2010 r.,

II PK 96/10, LEX nr 687025, z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr

707405, czy też z dnia 24 listopada 2010 r., I PK 107/10, LEX nr 737366). Dlatego

podnoszony w ocenianej skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. nie

może być rozpatrywany przez Sąd Najwyższy.

Nieskuteczny jest również zarzut naruszenia art. 4771

k.p.c. przez

nieuwzględnienie przez Sąd zgłoszonego roszczenia przywrócenia do pracy.

Należy bowiem wziąć pod uwagę, że zasądzając na podstawie art. 4771

k.p.c.

roszczenie alternatywne w postaci odszkodowania zamiast wybranego przez

pracownika przywrócenia do pracy, sąd działa z urzędu. Istotą kompetencji sądu w

przypadku spraw dotyczących roszczeń z tytułu wadliwego wypowiedzenia umowy

o pracę jest to, że sąd może nie uwzględnić wybranego przez pracownika

roszczenia o przywrócenie do pracy i zasądzić odszkodowanie. Jeżeli bowiem

zgłoszone przez pracownika żądanie jest ocenione przez Sąd jako sprzeczne ze

12

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub z zasadami współżycia

społecznego, to na podstawie art. 4771

k.p.c. może być uwzględnione roszczenie

alternatywne, mimo że pracownik nie zgłosił takiego żądania i mimo że art. 45 § 2

k.p. nie ma zastosowania wobec pracowników objętych szczególną ochroną

trwałości stosunku pracy - art. 45 § 3 k.p. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8

stycznia 2007 r., I PK 104/06, Monitor Prawa Pracy 2007 nr 8, s. 425 i z dnia 2

grudnia 2010 r., II PK 131/10).

Za uzasadniony należy uznać natomiast zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

w związku z art. 328 § 2 k.p.c. Zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c., uzasadnienie wyroku

wydanego przez sąd drugiej instancji powinno odpowiadać wymaganiom

konstrukcyjnym określonym w tym przepisie, w szczególności powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Sąd

Najwyższy przychyla się do stanowiska skarżącego, iż Sąd drugiej instancji nie

wskazał w uzasadnieniu rzeczywistych okoliczności (które mają stanowić podstawę

do uznania istnienia zasady współżycia społecznego i zastosowania art. 8 k.p.),

potwierdzających, że wskutek przywrócenia do pracy powoda trzy nauczycielki

rzeczywiście utraciłyby zatrudnienie w całości (prawo do zatrudnienia, jak wskazał

Sąd Okręgowy), a więc m.in. brak wskazania, w oparciu o jakie okoliczności Sąd

ustalił sytuację materialną trzech nauczycielek, a także jakie środki finansowe

otrzymywałyby one w przypadku przywrócenia powoda do pracy i jednoczesnego

ich wspólnego zatrudniania.

Wynikający z art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. obowiązek rozpoznania

sprawy w granicach apelacji oznacza z kolei, zarówno bezwzględny zakaz

wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice, jak i nakaz wzięcia pod

uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. W

konsekwencji, sąd drugiej instancji może - a jeżeli je dostrzeże, to powinien -

naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa

materialnego przez sąd pierwszej instancji, nawet jeśli nie zostały wytknięte w

apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia (por. wyrok

13

Sądu Najwyższego z 23 lutego 2006 r., II CSK 132/05, LEX nr 189904). Rację ma

zatem pełnomocnik skarżącego, że Sąd Apelacyjny nie odniósł się wystarczająco

wnikliwie do wszystkich istotnych zarzutów podniesionych w apelacji. Ustalenia

Sądu Okręgowego oscylują wokół wykazania konieczności zmniejszenia stanu

zatrudnienia i można uznać, że stan taki potwierdzają, niemniej brak dalszych

ustaleń wykazujących, w jaki sposób miałoby to zagrozić egzystencji pozostałych

nauczycielek. Sąd Okręgowy operuje pojęciem braku u pozostałych nauczycielek

środków na pokrycie kosztów egzystencji, nie czyniąc jednocześnie żadnych

ustaleń w tym zakresie.

Trafnie skarżący powołuje również przepisy prawa materialnego, do których

naruszenia doszło w niniejszej sprawie.

W opinii Sądu Najwyższego, rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonym wyroku

zapadło z naruszeniem art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych w

związku z art. 8 k.p. Słusznie podnosi się w skardze, że dopuszczalność

uwzględnienia z urzędu roszczenia odszkodowawczego w miejsce żądanego

przywrócenia do pracy w stosunku do działacza związkowego objętego szczególną

ochroną trwałości stosunku pracy może wystąpić tylko wówczas, gdy dopuścił się

on wyjątkowo nagannego zachowania, a uchybienie to ma istotny wpływ na wynik

sprawy skutkujący wadliwym przyjęciem, że nie jest uzasadnione przywrócenie

powoda do pracy. Sąd Najwyższy przyjmuje co do zasady, że oddalenie - na

podstawie art. 8 k.p. - roszczenia o przywrócenie do pracy pracownika

podlegającego szczególnej ochronie przed rozwiązaniem z nim stosunku pracy,

gdy rozwiązanie to w sposób oczywisty narusza prawo, a konkretnie art. 32 ust. 1

ustawy o związkach zawodowych, może mieć miejsce tylko wyjątkowo, w

okolicznościach szczególnie rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych lub

obowiązujących przepisów prawa. W tym kontekście w orzecznictwie wskazywane

są takie zachowania naruszające obowiązki pracownicze, jak: spożywanie alkoholu

na terenie zakładu pracy, przystąpienie do pracy w stanie nietrzeźwości,

przywłaszczenie mienia na szkodę pracodawcy, ujawnienie istotnych tajemnic

handlowych pracodawcy, pobicie współpracownika. Warto też przypomnieć, że

szczególny charakter rozważanej ochrony, wynikającej z art. 32 ust. 1 ustawy o

związkach zawodowych, przejawia się właśnie w tym, że uniemożliwia ona

14

rozwiązanie stosunku pracy w okolicznościach, w których pracownik niechroniony

mógłby zostać zwolniony. Istota tej ochrony sprowadza się więc do tego, że nawet

wówczas, gdy istnieją uzasadnione przyczyny rozwiązania stosunku pracy ze

szczególnie chronionym działaczem związkowym, to nie może do tego dojść bez

zgody właściwego organu związkowego, a rozwiązanie stosunku pracy mimo braku

takiej zgody prowadzi - w zasadzie - do jego restytucji (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 16 stycznia 1998 r., I PKN 475/97; z dnia 15 października

1999 r., I PKN 306/99, OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 146; z dnia 6 kwietnia 2006 r.,

III PK 12/06; z dnia 20 stycznia 2011 r., I PK 112/10, LEX nr 738389 oraz z dnia 10

marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524).

Okoliczności faktyczne niniejszej sprawy wskazują natomiast, że pozwany

nie tylko że nie uzyskał zgody właściwego organu związkowego na wypowiedzenie

powodowi stosunku pracy, ale nawet o taką zgodę nie zabiegał, poprzestając na

poinformowaniu (i to niewłaściwego organu) o zamiarze rozwiązania z powodem

stosunku pracy. Okoliczności te w oczywisty sposób nie wskazują także na

możliwość przypisania powodowi takiego zachowania, które – przez wzgląd na

zasady współżycia społecznego – unicestwiałoby możliwość skorzystania przez

niego z przysługującej mu szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy. Nie

sugeruje tego zresztą oraz nie sugerował w toku postępowania przed Sądami obu

instancji nawet pozwany.

Należy również zgodzić się ze skarżącym, że Sąd drugiej instancji dokonał

błędnej wykładni art. 8 k.p. i rozumienia zasad współżycia społecznego,

przerzucając niejako na powoda odpowiedzialność za okoliczności leżące nie po

jego stronie, lecz po stronie osób trzecich, to jest trzech innych nauczycielek.

Przede wszystkim należy wskazać, że stosowanie art. 8 k.p. (podobnie jak

analogicznego art. 5 k.c.) oznacza pozbawienie danego podmiotu możliwości

korzystania z prawa, które mu w świetle przepisów prawa podmiotowego

przysługuje. Prowadzi to więc zawsze do osłabienia zasady pewności prawa i

przełamuje domniemanie korzystania z prawa w sposób zgodny z zasadami

współżycia społecznego i jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Z tego

względu zastosowanie przez sąd konstrukcji nadużycia prawa jest dopuszczalne

tylko wyjątkowo i musi być, zgodnie z ustalonym stanowiskiem orzecznictwa i

15

doktryny prawa, szczegółowo uzasadnione. Uzasadnienie to musi wykazać, że w

danej indywidualnej i konkretnej sytuacji, wyznaczone przez obowiązujące normy

prawne typowe zachowanie podmiotu korzystającego ze swego prawa, jest ze

względów moralnych, wyznaczających zasady współżycia społecznego, niemożliwe

do zaakceptowania, ponieważ w określonych, nietypowych okolicznościach

zagraża podstawowym wartościom, na których opiera się porządek społeczny i

którym prawo powinno służyć (por. na przykład wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

kwietnia 2011 r., II PK 254/10). Sytuacja taka nie miała jednakże miejsca w

niniejszej sprawie. Sąd drugiej instancji nie ustalił bowiem, aby po stronie powoda

wystąpiły szczególne okoliczności, które uzasadniałyby wyłączenie możliwości

korzystania przez niego z prawa do przywrócenia do pracy.

Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę, że odwołanie się do klauzul

generalnych w prawie pracy przez postawienie pracownikowi zarzutu nadużycia

prawa podmiotowego lub sprzeczności jego roszczeń z zasadami współżycia

społecznego polega na zupełnie wyjątkowej dopuszczalności unicestwienia

uprawnień pracowniczych, która może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach, w

których pracownik podejmuje lub dopuszcza się działań ewidentnie sprzecznych ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia

społecznego, które wystarczająco dyskwalifikują przysługujące mu roszczenia

pracownicze. Wszystko to oznacza, że klauzule generalne w prawie pracy nie

mogą prowadzić do pozbawienia pracownika roszczeń z ważnie zawartych umów

prawa pracy, jeżeli pracownikowi nie można postawić zarzutu dopuszczenia się

zachowań ewidentnie sprzecznych z prawem lub z zasadami współżycia

społecznego (por. na przykład wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2005 r.,

II PK 204/04). Wyjątkowo sąd może ocenić żądanie przywrócenia do pracy przez

pracownika, którego stosunek pracy podlega szczególnej ochronie jako nadużycie

prawa podmiotowego. Takie rozstrzygnięcie muszą jednak usprawiedliwiać

zaistniałe po stronie pracownika okoliczności szczególnie moralnie naganne, w

których restytucja stosunku pracy nie zyskałaby aprobaty społecznej i sprzeciwiała

się poczuciu sprawiedliwości (np. uporczywe albo ciężkie naruszenie obowiązków

pracowniczych) lub wprawdzie niezależne od pracownika, jednak obiektywnie

16

uniemożliwiające mu wykonywanie dotychczasowej pracy (np. stan zdrowia czy

utrata uprawnień) - por. wyrok z dnia 12 lipca 2005 r., II PK 360/04.

Nie ulega wątpliwości, że powodowi nie można przypisać żadnych

społecznie i moralnie nieakceptowalnych zachowań uzasadniających zastosowanie

klauzuli wynikającej z art. 8 k.p., a okoliczności wskazane przez Sąd Okręgowy nie

są w ogóle związane z jego osobą, lecz z sytuacją życiową osób trzecich, nota

bene jak wskazano wyżej, również nieustaloną przez Sądy obu instancji.

Na koniec należy też zauważyć, że Sąd Okręgowy, odmawiając powodowi

przywrócenia do pracy, nie wskazał zasady (zasad) współżycia społecznego

przemawiającej za takim rozwiązaniem, poprzestając na nie odnoszącym się do

powoda stwierdzeniu, że chodzi o prawo trzech wymienionych przez niego

nauczycieli do zatrudnienia w celu zapewnienia im środków na pokrycie kosztów

egzystencji. Tymczasem, jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu

wyroku z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99 (OTK 2000 nr 7, poz. 254, pkt III

3.), do zespołu zasad orzeczniczych, dzięki którym stosowanie art. 5 k.c. (a także

art. 8 k.p., por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2006 r.,

SK 42/04, OTK-A 2006 nr 9, poz. 125) nie stwarza zagrożenia dla stabilności

systemu prawa, należy między innymi „konieczność wykazania, o jaką dokładnie

zasadę współżycia społecznego chodzi”. Z kolei Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6

kwietnia 2011 r., II PK 254/10 i w wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., I PK 18/08

(OSNP 2010 nr 13-14, poz. 156) wyraził pogląd, który Sąd Najwyższy w obecnym

składzie akceptuje, iż sąd powinien podjąć próbę sformułowania zasady współżycia

społecznego, z którą niezgodne w jego ocenie jest czynienie użytku z prawa

podmiotowego. Sąd drugiej instancji nie podjął jednakże takiej próby.

Kierując się więc przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39815

§ 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postepowania kasacyjnego na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji swego wyroku.

17