III UK 73/14

Sygn. akt III UK 73/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania H. A.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę pomostową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 17 stycznia 2013 r.

odmówił H. A. prawa do emerytury pomostowej uznając, że choć ubezpieczony

przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał pracę w warunkach szczególnych, lecz

2

nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

wymienionej w załączniku 1 lub 2 do ustawy pomostowej po dniu 31 grudnia 2008

r., jak również nie udowodnił co najmniej 10 lat pracy wykonywanej w warunkach

szczególnych na stanowisku rybaka morskiego. Do prac wykonywanych w

szczególnych warunkach wymienionych w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy

pomostowej nie uwzględniono okresów: od 15 maja do 25 października 1978 r., od

13 września 1980 r. do 15 czerwca 1981 r., od 17 grudnia 1981 r. do 27 lutego

1994 r. oraz od 28 maja 1994 r. do 11 czerwca 1996 r. Ponadto, do pracy

wykonywanej w warunkach szczególnych nie uwzględniono okresu pracy od 3 do 6

listopada 2012 r., gdyż pracodawca ubezpieczonego nie zgłosił ubezpieczonego

jako pracującego w warunkach szczególnych.

Na skutek odwołania ubezpieczonego wyrokiem z dnia 13 maja 2013 r. Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił odwołanie.

Powyższe orzeczenie Sąd Okręgowy oparł o następujące ustalenia faktyczne i

rozważania prawne: H. A. urodził się w 1956 r. W okresie od 19 kwietnia do 13

sierpnia 1977 r. i od 26 sierpnia do 12 września 1977 r. zatrudniony był w

Przedsiębiorstwie Połowów i Usług Rybackich „B." w likwidacji na stanowisku

młodszego rybaka. Następnie odbył naukę w Technikum Rybołówstwa Morskiego

na kierunku mechanik. Po jej zakończeniu, z dniem 16 maja 1978 r. zatrudnił się u

dotychczasowego pracodawcy, u którego wykonywał prace na stanowiskach:

motorzysta okrętowy (od 15 maja do 25 października 1978 r. i od 13 września 1980

r. do 15 czerwca 1981 r.), robotnik gospodarczy przy pracy lekkiej, mechanik II oraz

mechanik I (od 17 grudnia 1981 r. do 27 lutego 1994 r.). Zatrudnienie

ubezpieczonego ustało z dniem 31 maja 1997 r., przy czym w okresie od 28 lutego

1994 r. do 31 maja 1997 r. korzystał on z urlopu bezpłatnego. Ubezpieczony

okresowo pracował na kutrach rybackich razem z K. B. i T. J., którzy wykonywali

wyłącznie prace rybaków morskich. Praca ubezpieczonego różniła się od

obowiązków tych osób. Do jego obowiązków jako mechanika należała bowiem

obsługa urządzeń do połowu ryb, tj. wind trałowych, sortownicy do sortowania ryb

oraz obsługa silnika kutra. Ubezpieczony wykonując obowiązki motorzysty był

odpowiedzialny za maszynownię, pomagał również przy połowie ryb, jednak robił

to, gdy wykonał już obowiązki związane ze swoim stanowiskiem pracy. Zdarzało się

3

również że ubezpieczony pływał na kutrach, które były mało zmechanizowane,

między innymi, nie posiadały windy sieciowej. Wtedy też pomagał on innym

osobom ręcznie wyciągać sieci. W trakcie korzystania z urlopu bezpłatnego

zatrudnił się w „K." spółce cywilnej, Firma J. z siedzibą K., gdzie w okresie od 28

maja 1994 r. do 11 czerwca 1996 r. zajmował stanowisko mechanika. W

późniejszym okresie do 2005 r. ubezpieczony prowadził działalność gospodarczą.

W okresie od 2009 r. do 2011 r. wykonywał on pracę na rzecz podmiotów

zagranicznych i dobrowolnie opłacał składki na ubezpieczenie społeczne. Od 2011

r. ubezpieczony ubiegał się o przyznanie emerytury pomostowej, jednak decyzją z

dnia 22 grudnia 2011 r. organ rentowy odmówił mu prawa do świadczenia.

Wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 30 marca 2012 r., oddalono odwołanie

ubezpieczonego uznając, że nie spełnił on warunku z art. 8 ustawy z dnia 19

grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, gdyż po dniu 31 grudnia 2008 r. nie

wykonywał żadnej pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze,

w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy, jak również nie spełnił on warunku z art. 49

ustawy, gdyż nie osiągnął wieku 60 lat, nadto na dzień 1 stycznia 2009 r. nie

udowodnił wymaganego okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach na

stanowisku rybaka morskiego. Wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 30

października 2012 r., apelacja H. A. została oddalona.

Z ustaleń sądu pierwszej instancji wynikało także, że w okresie od 3 do 6

listopada 2012 r. był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Połowowym „N.” spółce

cywilnej, w którym wykonywał pracę w warunkach szczególnych na stanowisku

rybaka. Sąd pierwszej instancji na podstawie ustalonego stanu faktycznego oraz

art. 4 i art. 8 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U.

Nr 237, poz. 1656 ze zm.) stwierdził, że odwołanie ubezpieczonego nie zasługuje

na uwzględnienie wskazując, że co prawda H. A. ukończył 55 lat, nie pozostaje w

stosunku pracy oraz udokumentował okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze

ponad 25 lat, a po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych

warunkach (od 3 do 6 listopada 2012 r. był zatrudniony na stanowisku rybaka),

jednak nie udowodnił, aby wykonywał pracę rybaka morskiego w pełnym wymiarze

czasu pracy przez okres 10 lat. W ocenie sądu pierwszej instancji z zebranej

dokumentacji pracowniczej, między innymi, akt osobowych Przedsiębiorstwa

4

Połowów i Usług Rybackich „B." w likwidacji, wynika jednoznacznie, że

ubezpieczony na stanowisku młodszego rybaka pracował wyłącznie w okresie od

19 kwietnia do 13 sierpnia 1977 r. i od 26 sierpnia do 12 września 1977 r. Po

ukończeniu Technikum Rybołówstwa Morskiego ubezpieczony już jako mechanik

ponownie od 16 maja 1978 r. został zatrudniony u tego samego pracodawcy, u

którego pracował uprzednio. Wykonywał też obowiązki jako motorzysta okrętowy

(kierownik maszyn), robotnik gospodarczy przy pracy lekkiej, mechanik II oraz

mechanik I, z przerwami do 31 maja 1997 r. Sąd uznał, że pomimo treści

zaświadczenia o wykonywaniu pracy w szczególnych warunkach w okresie od 15

maja do 25 października 1978 r., od 13 września 1980 r. do 15 czerwca 1981 r.

oraz od 17 grudnia 1981 r. do 27 lutego 1994 r., praca wykonywane w tych

okresach nie była pracą w szczególnych warunkach w charakterze rybaka

morskiego wymienionej w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Świadectwo pracy potwierdzające prace w warunkach szczególnych

nie przesądzało w niniejszym stanie faktycznym o uznaniu wykonywanej pracy za

pracę w takich szczególnych warunkach. Sąd stwierdził, że stanowi ono dokument

prywatny i podlega ocenie sądu zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art.

233 § 1 k.p.c.). W świadectwie tym wskazano, że H. A. zatrudniony na stanowisku

motorzysty okrętowego i mechanika I wykonywał pracę rybaka morskiego w pełnym

wymiarze godzin pracy wymienionym w wykazie B dziale IV poz. 4 pkt 19

stanowiącego załącznik do zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu

Gospodarski Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w

warunkach szczególnych w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej. Sąd

wskazał, że wykazy resortowe mają obecnie charakter jedynie informacyjny,

techniczno - porządkujący, uściślający i mogą mieć znaczenie jedynie w sferze

dowodowej, stanowiąc podstawę domniemania faktycznego. Sąd Okręgowy w

oparciu o akta osobowe ubezpieczonego, jak i zeznania K. B. oraz T. J. uznał, że

na kutrze wyraźnie zarysowany był podział ról i ubezpieczony wykonywał obowiązki

motorzysty i mechanika. Świadkowie, którzy pracowali wyłącznie na stanowisku

rybaków, dokładnie opisali czym różniła się praca ubezpieczonego od ich pracy. Do

zakresu obowiązków H. A. należała bowiem w pierwszej kolejności obsługa

urządzeń do połowu ryb, tj. wind trałowych, sortownicy do sortowania ryb oraz

5

obsługa silnika kutra. Ubezpieczony wykonując obowiązki motorzysty był

odpowiedzialny za maszynownię. Wykonywał on również czynności związane ze

stanowiskiem rybaka, ale jedynie pomocniczo, pomagając rybakom w określonym

czasie przy ich pracach, gdy wykonał już obowiązki związane ze swoim

stanowiskiem pracy. Sąd stwierdził zatem, że praca ta nie miała cech stałości i

pełnowymiarowości, bowiem będąc motorzystą/mechanikiem ubezpieczony nie

mógłby wykonywać prac rybaka w pełnym wymiarze czasy pracy i stale. Mając na

uwadze, że do prac rybaków morskich objętych wykazem B załącznika zaliczone

zostały prace wynikające z rodzaju czynności wykonywanych na ustalonym w

służbie pokładowej stanowisku rybaka (prace wykonywane bezpośrednio przy

połowie ryb), Sąd przyjął, iż prace rybaków morskich wykonywane na

stanowiskach ustalonych w dziale służby mechanicznej i sprowadzające się do

obsługi oraz dozoru maszyn, nie mogą być uznane za prace na stanowisku stricte

rybaka pracującego przy połowie ryb i objętego wykazem B. W ocenie tego Sądu

tożsama sytuacja miała miejsce w okresie od 28 maja 1994 r. do 11 czerwca 1996

r., tj. pracy ubezpieczonego w spółce „K.” na stanowisku mechanika. Wobec tak

dokonanych ustaleń Sąd Okręgowy oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji ubezpieczonego Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 3 grudnia 2013 r. oddalił apelację,

stwierdzając, że H. A. będąc zatrudniony w przedsiębiorstwie B. na stanowisku

motorzysty okrętowego i mechanika wykonywał przede wszystkim te czynności, a

uczestniczenie w pracach związanych z bezpośrednim poławianiem ryb nie była

świadczona przez niego w pełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe wnioski Sąd

wywiódł z analizy dokumentacji pracowniczej ubezpieczonego oraz z zeznań

świadków, którzy zostali zawnioskowani przez samego ubezpieczonego. Osoby te

zeznając w sposób szczery, bez negatywnego nastawienia względem

ubezpieczonego, a w ręcz przeciwnie, w zamiarze umożliwienia mu zdobycia

świadczenia, podały, że pracował on na kutrze jako mechanik. Do jego obowiązków

należała obsługa silnika i innych urządzeń, między innymi, taśmociągu, windy

trałowej, sortownicy. Ubezpieczony musiał dbać o silnik, paliwo, oleje. Z tego tytułu

otrzymywał wyższe wynagrodzenie niż zatrudnieni na kutrze rybacy. Sąd

ubezpieczeń społecznych nie kwestionując faktu, że w spornym okresie

6

ubezpieczony uczestniczył także w wykonywaniu czynności stricte rybackich, tj.

patroszył ryby, wydawał ryby i wpuszczał ryby do ładowni, stwierdził że te

okoliczności nie stanowią przesłanki do przyznania ubezpieczonemu prawa do

spornego świadczenia. Bowiem tylko stała, regularna ekspozycja człowieka na

szkodliwe warunki stanowi podstawę do ubiegania się o emeryturę pomostową. H.

A. nie wykonywał pracy rybaka morskiego w rozumieniu załącznika nr 1 poz. 22

stanowiącego wykaz prac w szczególnych warunkach w rozumieniu ustawy o

emeryturach pomostowych w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż głównym

stanowiskiem jego pracy było stanowisko motorzysty i mechanika. Sąd podkreślił,

że jedynie prace rybaków morskich zostały wymienione w załączniku nr 1 poz. 22

do ustawy o emeryturach pomostowych, a zatem tylko takie prace zostały uznane

za charakteryzujące się szczególnym stopniem szkodliwości i uciążliwości, bądź

jako prace wymagające szczególnie wysokiej sprawności psychofizycznej,

odpowiedzialności - jako prace wykonywane w trudnych warunkach

atmosferycznych, na pokładzie kutra, przy połowie ryb i ich patroszeniu. Tego

rodzaju prace podlegają zakwalifikowaniu do prac rybaków morskich objętych

wykazem A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Sąd uznał za chybione stanowisko ubezpieczonego, że w celu zdefiniowania prac

rybaka morskiego w rozumieniu omawianych wyżej przepisów należy sięgać do

Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy Nr 188. Sąd miał na uwadze, że

uregulowania te odnoszą się do szeroko rozumianej pracy w sektorze rybołówstwa.

Definicja rybaka tam zawarta została ustalona dla celów tej Konwencji, która nie

normuje kwestii emerytalnych, a jedynie zagadnienia warunków pracy na statkach i

w tym przypadku co oczywiste szeroka definicja stanowiska pracy rybaka jawi się

jako uzasadniona, ale nie ma ona znaczenia dla interpretacji przepisów

emerytalnych. Sąd wskazał także, że podobnie należy ocenić powoływane przez

apelującego określenia użyte w rozporządzeniu Ministra Żeglugi z dnia 10 marca

1964 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych oficerów i rybaków na polskich statkach

rybackich (Dz.U. nr 12, poz. 74) czy określone według Badań Środowiska Pracy na

poszczególnych stanowiskach pracy wartości dopuszczone według rozporządzenia

MPiPS z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i

natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 217,

7

poz. 1833). Zdaniem Sądu Apelacyjnego przepisy przyznające prawo do emerytury

pomostowej rybakom morskim, tj. art. 4 w związku z art. 8 ustawy o emeryturze

pomostowej, uprawniające do emerytury we wcześniejszym wieku 55 lat, należy

interpretować ściśle, bowiem nabycie prawa do tego świadczenia jest swoistym

przywilejem i nie można stosować wykładni rozszerzającej, w szczególności, jeżeli

chodzi o rodzaj pracy i jej charakter czy też stanowisko pracy. Sąd odwoławczy nie

podzielił stanowiska apelującego, że motorzysta kutrowy i mechanik kutrowy na

kutrze rybackim jest rybakiem morskim, bowiem jak wynika z ustalonego w sprawie

stanu faktycznego, każdy z członków załogi kutra miał przypisany swój własny

zakres czynności. Wynagrodzenie H. A. różniło się też od wynagrodzeń

pozostałych członków załogi właśnie z uwagi na inny zakres obowiązków. Z tych

wszystkich względów Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do przyjęcia, że w

spornych okresach ubezpieczony pracował na stanowisku rybaka morskiego i

odmówił przyznania mu prawa do emerytury pomostowej w wieku 55 lat.

Ubezpieczony nie spełnił bowiem wymaganej art. 8 pkt 2 ustawy o emeryturze

pomostowej przesłanki w postaci 10-letniego okresu pracy w szczególnych

warunkach.

Ubezpieczony zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 3

grudnia 2013 r. skargą kasacyjną, zarzucając temu orzeczeniu naruszenie prawa

materialnego poprzez błędną wykładnię art. 3 ust. 1, 2 i 7 oraz art. 8 ustawy z dnia

19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych oraz pkt 22 załącznika nr 1 do

tejże ustawy dokonaną z pominięciem art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 1991 r. o pracy na

morskich statkach handlowych (Dz.U. Nr 61, poz. 258), § 29 pkt 4 rozporządzenia

Ministra Żeglugi z dnia 10 marca 1964 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych

oficerów i rybaków na polskich statkach rybackich (Dz.U. Nr 12 poz. 74) oraz

wbrew uregulowaniom zawartym w poz. 4 Działu IV Wykazu B stanowiącego

załącznik do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (zwanego dalej „Rozporządzeniem") oraz w Wykazie B,

Dziale IV poz. 4 pkt 19 stanowiącym załącznik do Zarządzenia nr 24 Ministra -

Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac

wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki

8

morskiej, co doprowadziło do zawężającej wykładni terminu „prace rybaków

morskich" wyłącznie do stanowiska rybaka morskiego i błędnego uznania, że praca

rybaka morskiego na stanowisku motorzysty okrętowego i mechanika stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy nie stanowi pracy rybaka morskiego wykonywanej w

szczególnych warunkach, o której mowa w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o

emeryturach pomostowych i nie pozwala na przyznanie emerytury pomostowej po

przepracowaniu co najmniej 10 lat. W związku z powyższym wniósł orzeczenie co

do istoty sprawy poprzez zmianę zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 17 stycznia 2013 r., i ustalenie, że ubezpieczonemu H. A.

przysługuje prawo do emerytury pomostowej począwszy od dnia 13 listopada

2012 r. z uwagi na wykonywanie stale i w pełnym wymiarze czasu w szczególnych

warunkach pracy rybaka morskiego wymienionej w pkt 22 załącznika nr 1 do

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych przez okres czasu

wynoszący powyżej 10 lat oraz zasądzenie od zakładu ubezpieczeń na rzecz

ubezpieczonego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych - ewentualnie - w braku podstaw do wydania orzeczenia

co do istotny sprawy na podstawie art. 39816

k.p.c. wnoszę o uwzględnienie skargi

kasacyjnej oraz o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2013 r. a także

uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w K. Wydział IV

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 maja 2013 r. i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu sądowi przy uwzględnieniu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Emerytury pomostowe zapowiedziane w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach

i rentach z FUS), zostały wprowadzone po polskiego porządku prawnego przez

ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz.

1656; dalej jako ustawa o emeryturach pomostowych lub ustawa), która weszła w

9

życie z dniem 1 stycznia 2009 r. Zastąpiły one emerytury w niższym od

powszechnego wieku przyznawane na postawie ustawy o emeryturach i rentach z

FUS pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Charakterystyczną cechą emerytur pomostowych jest ich przejściowy

charakter. Zgodnie bowiem z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, krąg osób

predestynowanych do tego świadczenia ograniczono do ubezpieczonych

urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy pracę w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze rozpoczęli przed dniem 1 stycznia 1999 r., zaś w

myśl art. 16 ustawy prawo to ustaje nie tylko z dniem śmierci uprawnionego, ale

także z dniem poprzedzającym dzień nabycia prawa do emerytury, z dniem

osiągnięcia przez uprawnionego wieku 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w

przypadku mężczyzn, jeżeli uprawniony nie ma prawa do emerytury ustalonej

decyzją organu rentowego (por. I. Jędrasik – Jankowska, K. Jankowska, Prawo do

emerytur. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011, s. 34 i nast.).

Celem ustawy o emeryturach pomostowych jest zawężenie grona

uprawnionych do emerytur z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze do mniejszej liczby sytuacji uzasadnionych rzeczywistą

koniecznością przejścia ubezpieczonego na emeryturę przed osiągnięciem wieku

emerytalnego. W judykaturze akcentuje się odrębny charakter emerytur w niższym

wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i

emerytur pomostowych, zaznaczając, iż nie wszyscy uprawnieni do emerytur w

niższym wieku z racji wykonywania tego rodzaju prac nabyliby obecnie prawo do

emerytur pomostowych (wyrok Sadu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK

164/11, OSNP 2013 nr 5 – 6, poz. 62). Z drugiej jednak strony w doktrynie

zauważa się, że przepisy ustawy o emeryturach pomostowych są niejednoznaczne

i niespójne, a sama instytucja emerytur pomostowych nie jest oparta na zasadzie

wzajemności. Wątpliwości budzi sposób uregulowania w ustawie kwestii czasu

pracy pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Zgodnie bowiem z art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach

pomostowych, składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za

pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki: urodził się po dniu 31

grudnia 1948 r., 2/ wykonuje prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym

10

charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy. Zawarte w art. 3 ust. 1 i 3

ustawy definicje prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

nie odnoszą się do problematyki zakresu czasowego tych prac. Literalna wykładnia

przepisów przemawia zatem za przyjęciem obowiązku opłacania składek na

Fundusz Emerytur Pomostowych za wszystkich pracowników zatrudnionych w

tychże warunkach, bez względu na obowiązujący ich wymiar czasu pracy, chociaż

w myśl art. 3 ust. 4 i 5 (do których art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy nie odsyła) pracownicy

wykonujący po dniu wejścia w życie ustawy prace w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu nie nabędą z tego tytułu

prawa do emerytury pomostowej. Wprowadzenie obowiązku opłacania składek za

pracowników, którym nie będzie przysługiwało prawo do emerytury pomostowej,

oznacza zatem, że regulacja instytucji emerytur pomostowych nie opiera się na

zasadzie wzajemności. Skłoniło to niektórych przedstawicieli nauki do

sformułowania poglądu, że skoro ubezpieczeni nie mogą powoływać się na zasadę

wzajemności, to przy niejasnych przepisach ustawy wątpliwości interpretacyjne

powinny być wyjaśniane na korzyść ubezpieczonych. Stąd też postuluje się taką

wykładnię przepisów, zgodnie z którą możliwe byłoby uwzględnienie przy ustalaniu

prawa do emerytury pomostowej wszelkich okresów pracy w warunkach

szczególnych lub w szczególnym charakterze, niezależnie od wymiaru czasu pracy,

proporcjonalnie do zgłoszonego wymiaru takiej pracy (por. D. Dzienisiuk, Wymiar

czasu pracy w ustawie o emeryturach pomostowych, PiZS 2012 nr 10, s. 23 – 27).

Także w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowana jest liberalna

wykładnia pojęcia pracownika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub

o szczególnym charakterze. Trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę na odmienną

redakcję art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych w relacji do § 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.). W uchwale składu siedmiu sędziów

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., I OPS 4/12

(ONSAiWSA 2013 nr 2, poz. 24) stwierdzono więc, że w postępowaniu o

umieszczenie pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w

11

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41

ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych (a w konsekwencji tego –

opłacania za niego składki na Fundusz Emerytur Pomostowych), za pracownika

wykonującego prace o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 5 tej

ustawy może być uznany pracownik, który wykonując prace o szczególnym

charakterze, wykonuje także inne czynności wskazane przez pracodawcę w

ramach świadczenia pracy. Użyty w art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach

pomostowych zwrot „pełny wymiar czasu pracy” odnosi się bowiem do wymiaru

czasu pracy określonego w umowie o pracę, a nie do czynności uznawanych za

pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Zdaniem

przedstawicieli doktryny, miarodajne dla zakwalifikowania pracownika do osób

wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

powinno być to, że pracownik wykonuje rodzaj pracy wymienionej w załączniku nr 1

lub 2 do ustawy o emeryturach pomostowych będąc zatrudniony w pełnym

wymiarze czasu pracy (na pełnym etacie) i ten rodzaj wykonywanej pracy stanowi

podstawowy obowiązek pracownika, bez względu na to, czy oprócz wymienionego

rodzaju pracy wykonuje również inne czynności (J. Parchomiuk, Problemy emerytur

pomostowych w orzecznictwie sądów administracyjnych, PiZS 2013 nr 2, s. 30).

Z odrębnością emerytur pomostowych wiąże się też własny, uregulowany

przepisami ustawy, katalog przesłanek nabycia prawa do tych świadczeń.

Przesłanki te zasadniczo określa art. 4 ustawy, zgodnie z którym prawo do

emerytury pomostowej, z uwzględnieniem art. 5-12, przysługuje pracownikowi,

który spełnia łącznie następujące warunki: 1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.;

2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

wynoszący co najmniej 15 lat; 3) osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla

kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn; 4) ma okres składkowy i nieskładkowy,

ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla

mężczyzn; 5) przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych

warunkach lub prace w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3

ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; 6) po dniu 31

grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym

12

charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3; 7) nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku

pracy”. Ustawa o emeryturach pomostowych przewiduje jednak odrębne warunki

przejścia na emeryturę pomostową dla pracowników wykonujących kilka rodzajów

prac (art. 5 – 11 i art. 13). Dopuszcza także odstępstwa od przesłanki wymienionej

w jej art. 4 pkt 6. W razie niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze po dniu wejścia w życie ustawy, nabycie prawa do

emerytury pomostowej następuje bowiem na podstawie art. 49 ustawy, w myśl

którego prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu

31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, a która spełnia warunki

określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12 oraz w dniu wejścia w życie ustawy miała

wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

Założeniem regulacji art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych jest ochrona praw

nabytych przez osoby, które nie wykonywały prac w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze po dniu 31 grudnia 2008 r.

Językowa wykładnia art. 4 i art. 49 ustawy prowadzi do wniosku, że

warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową jest legitymowanie

się określonym stażem pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym

charakterze (w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych lub

dotychczasowych przepisów) oraz kontynuowanie pracy w tych warunkach po

wejściu w życie ustawy, a więc po 1 stycznia 2009 r. W przypadku, gdy osoba

ubiegająca się o to świadczenie nie kontynuuje pracy w warunkach szczególnych

lub o szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie stażem

pracy „szczególnej” według poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć

prawo do przedmiotowego świadczenia jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż

pracy (okres prac) można kwalifikować w rozumieniu dziś obowiązujących

przepisów jako prace w warunkach szczególnych (art. 3 ust. 1 ustawy) lub o

szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3 ustawy). Innymi słowy, brak podstaw

prawnych do przyznania - z mocy art. 49 ustawy - emerytury pomostowej

ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych

lub w szczególnym charakterze nie jest okresem pracy w warunkach szczególnych

13

lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5

– 6, poz. 62; z dnia 4 września 2012 r., I UK 164/12, OSNP 2013 nr 15 – 16, poz.

185 i z dnia 4 grudnia 2013 r., II UK 159/13, LEX nr 1405231).

Pozostaje zatem przejść do omówienia prac w szczególnych warunkach i o

szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych, prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami

ryzyka, mogące z wiekiem z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe

uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy,

determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, stawiające przed

pracownikami - mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej

i medycznej - wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w

wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w

stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz prac w

szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy. Z kolei pod pojęciem

prac o szczególnym charakterze ustawodawca rozumie, zgodnie z art. 3 ust. 3

ustawy, prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej

sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób

niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób,

zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia

sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Wykaz prac o

szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy. W orzecznictwie sądów

administracyjnych zauważa się, że porównanie definicji ustawowych, jak również

katalogów prac zaliczanych do poszczególnych kategorii, pozwala na stwierdzenie,

że o ile w pierwszym przypadku możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę

uzasadniona jest bardziej względami interesu indywidualnego pracownika, który

wykonuje pracę w warunkach szczególnie negatywnie wpływających na stan jego

zdrowia, o tyle w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie

nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi

czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik

interesu publicznego - ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym

14

z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności

może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej

naturalne obniżenie podyktowane wiekiem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu

administracyjnego w Lublinie z dnia 18 listopada 2010 r., III SA/Lu 243/10, LEX nr

653544). W uzasadnieniach wyroków Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że

w ustawie o emeryturach pomostowych nastąpiła zasadnicza zmiana konstrukcyjna

określenia wykazów prac szczególnych, wyrażająca się w dążeniu do ich

ujednolicenia i oparcia na kryteriach zobiektywizowanych. Prawo do emerytur

pomostowych określone zostało przede wszystkim w relacji do rodzajów prac,

natomiast prawo do emerytur w obniżonym wieku emerytalnym wyznaczane było w

relacji do wykazu stanowisk, ustalanych w poszczególnych zakładach przez

uprawnione podmioty. Celem nowych rozwiązań było wyeliminowanie sytuacji, gdy

formalnie zajmowane stanowisko nie odpowiadało rodzajowi wykonywanej pracy.

Taka sytuacja mogła powodować, że pracownicy wykonujący ten sam zawód w

różnych zakładach mogli wykonywać prace o różnej intensywności i w różnych

warunkach środowiska. Natomiast wykazach stanowisk stanowiących załączniki do

ustawy o emeryturach pomostowych zostały wskazane jedynie te rodzaje prac w

szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze, które spełniają kryteria

definicji odpowiednich prac, zawarte w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy (wyroki z dnia 16

marca 2010 r., K 17/09, OTK 2010 nr 3A, poz. 21; z dnia 25 listopada 2010 r.,

K 27/09, OTK 2010 nr 9A, poz. 109 i z dnia 3 marca 2011 r., K 23/09, OTK 2011 nr

2A, poz. 8).

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wykaz prac

określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co

oznacza, że cech pracy „o szczególnym charakterze” lub „w szczególnych

warunkach” nie mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich

jakość mogła obniżyć się z wiekiem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2011 r., IV SA/Po 335/11, LEX nr

863891). Jeszcze na etapie przygotowywania projektu ustawy o emeryturach

pomostowych wyrażany był pogląd, że definicja prac w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze zawarta w art. 3 ust. 1 i 3 jest w gruncie rzeczy

pozbawiona znaczenia normatywnego, ponieważ decydujący jest wykaz prac

15

dających tytuł do emerytury pomostowej. Może ona natomiast mieć znaczenie przy

odmowie przyznania tego świadczenia dalszym grupom pracowników (opinia Rady

Legislacyjnej z dnia 28 lipca 2008 r. o projekcie ustawy o emeryturach

pomostowych, RL – 0303 – 54/08, przygotowana przez L. Florka, Przegląd

Legislacyjny 2008 nr 3, s. 211). W judykaturze i doktrynie można jednak spotkać

wiele przykładów odwoływania się do ustawowych definicji tychże prac, jako

instrumentu wykładni częstokroć nieostrych pojęć użytych w wykazach zawartych w

załącznikach do ustawy. O ile zatem decydujące znaczenie mają wykazy w tym

sensie, że praca, która odpowiadałaby wymaganiom definicji ustawowej, a nie jest

wymieniona w wykazach, nie może być traktowana jako praca w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze, o tyle niezasadne jest odmawianie

definicjom ustawowych waloru normatywnego. Służą one bowiem jako wskazówka

interpretacyjna w procesie wykładni pojęć zawartych w załącznikach. Uznanie

pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach wymaga więc w

pierwszym rzędzie stwierdzenia, że dana praca ujęta jest w wykazie stanowiącym

załącznik do ustawy o emeryturach pomostowych, a następnie ustalenie, iż

wykonywanie tej pracy jest determinowane czynnikami ryzyka, o jakich mowa w art.

3 ust. 2 ustawy (wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach z dnia

8 maja 2012 r., IV SA/GL 587/11, LEX nr 1165463 oraz J. Parchomiuk, Problemy

emerytur pomostowych w orzecznictwie sądów administracyjnych, PiZS 2013 nr 2,

s. 28).

W zakresie stosowanych przez sądy administracyjne metod wykładni

poszczególnych pojęć użytych w złącznikach do ustawy o emeryturach

pomostowych charakterystyczne jest odwoływanie się do potocznego, językowego

znaczenia tychże terminów, jeśli użyte w załącznikach pojęcia nie mają

odpowiednika w innych aktach prawnych (wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 20 października 2010 r., II SA/Bd 860/10,

LEX nr 752211 i z dnia 21 października 2010 r., II SA/Bd 846/10, LEX nr 656459), a

jeśli pojęcia te występują także w innych aktach normatywnych - do znaczenia,

jakie tym terminom nadano w tychże aktach (wyroki Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z Lublinie z dnia 23 listopada 2010 r., III SA/Lu 339/10, LEX nr

1281320 z glosą krytyczną J. Ciechorskiego w Prawie i Medycynie 2012 nr 2,

16

s. 129 i nast.; z dnia 8 grudnia 2011 r., III SA/Lu 645/11, LEX nr 1102246). W

orzecznictwie Sądu Najwyższego przestrzega się jednak przed nawiązywaniem w

procesie wykładni przepisów załączników do ustawy do emerytury pomostowej do

nieobowiązujących już aktów prawnych, zwłaszcza tych spoza sfery ubezpieczeń

społecznych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2011 r., I UK 415/10,

OSNP 2012 nr 13 – 14, poz. 180).

Wracając do realiów niniejszej sprawy wypada przypomnieć, że

ubezpieczony, mający ukończony 55 rok życia, legitymujący się ponad 25 – letnim

stażem składkowym i nieskładkowym oraz zatrudniony w szczególnych warunkach

przed dniem 1 stycznia 1999 r., wywodzi swoje roszczenia do spornego

świadczenia z preferencyjnego układu warunkującego nabycie uprawnień

emerytalnych, zawartego w art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych. Zgodnie z

tym przepisem, prawo do emerytury pomostowej przysługuje pracownikowi

wykonującemu przez okres co najmniej 10 lat prace w szczególnych warunkach,

wymienione w punkcie 20, 22 i 32 załącznika nr 1 do ustawy, który spełnia warunki

określone w art. 4 pkt 1 oraz 4-7 oraz ukończył 55 lat życia w przypadku

mężczyzny. Pracą w szczególnych warunkach, której wykonywanie przez krótszy

(bo nie 15 - lecz 10 – letni) okres predestynuje do przedmiotowego świadczenia w

wieku nie 60 (jak ma to miejsce w odniesieniu do pozostałych grup pracowników)

ale 55 lat w przypadku mężczyzn, jest zaś m.in. praca rybaków morskich,

wymieniona w punkcie 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Niezbędne jest zatem dokonanie wykładni tego pojęcia, a w szczególności

rozważenie, czy jego zakresem przedmiotowych objęte są również prace

motorzysty i mechanika okrętowego, które to prace wykonywał wnioskodawca w

spornych, nieuwzględnionych przez organ rentowy i Sąd drugiej instancji okresach.

Ustawa o emeryturach pomostowych nie zawiera żadnej definicji pojęcia

prac rybaków morskich. Nie zostało do niej wydane także jakiekolwiek

rozporządzenie wykonawcze czy zarządzenie resortowe, które wymieniałoby

stanowiska, na których praca jest uważana za pracę rybaka morskiego.

Wspomniane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w swoich

załącznikach identycznie sformułowane określenie: „prace rybaków morskich”

wymienia w dwóch odrębnych pozycjach – w wykazie A Dziale VIII (w Transporcie i

17

łączności) pod pozycją 9 oraz w Wykazie B Dziale IV (Prace rożne) pod pozycją 4.

Przepisy rozporządzenia nie zawierają żadnej definicji tego terminu, która

wyjaśniałaby kryteria różnicowania prac rybaków morskich wymienionych w

wykazie A i B. Tymczasem w zależności od zakwalifikowania danego rodzaju pracy

do poszczególnych wykazów, w istotny sposób zróżnicowano warunki nabywania

uprawnień emerytalnych, albowiem w myśl art. 8 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r., w przypadku prac wymienionych w wykazie B do nabycia

prawa do emerytury wystarczało ukończenie przez mężczyznę wieku 55 lat oraz

udokumentowanie okresu zatrudnienia przy wykonywaniu tych prac wynoszącego

10 lat (przy wykazaniu także wymaganego okresu zatrudnienia, o jakim mowa w

§ 3 rozporządzenia), podczas gdy w przypadku prac wymienionych w wykazie A

warunkiem prawa do emerytury było osiągnięcie przez mężczyznę wieku 60 lat

oraz udokumentowanie 15 lat pracy w warunkach szczególnych wymienionych tym

wykazie. Różnicowanie uprawnień do nabycia wcześniejszej emerytury w

zależności od przyporządkowania poszczególnych prac wykazowi A lub B

załącznika do rozporządzenia spowodowane było różną oceną szkodliwości dla

zdrowia oraz stopnia uciążliwości prac wymienionych w każdym z tych wykazów. W

przypadku prac rybaków morskich, dla ustalenia, jakiego rodzaju prace

ustawodawca zaliczył do poszczególnych wykazów, konieczne jest posłużenie się

resortowymi wykazami stanowisk, które jakkolwiek nie stanowią samodzielnej

podstawy przyznania indywidualnych uprawnień, posiadają jednak charakter

informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający, w szczególności wówczas, gdy

w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. nie wymienia się określonych stanowisk, lecz operuje się pojęciem

ogólnym (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03,

OSNP 2004 nr 22, poz. 392; z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP

2006 nr 19-20, poz. 306; z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740; z

dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z dnia 24 listopada 2010 r.,

I UK 128/10, LEX nr 707405). Odwołując się zatem do treści zarządzenia nr 24

Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w

sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu

gospodarki morskiej (Dz.Urz. Urzędu Gospodarki Morskiej Nr 3, poz. 26), w tym do

18

jego załącznika zawierającego szczegółowe wykazy prac w szczególnych

warunkach, zauważyć należy, że za prace rybaków morskich zaliczone do wykazu

A załącznika do zarządzenia uznane zostały prace wykonywane na wszystkich

stanowiskach zajmowanych przez pracowników wpisanych na listę członków załogi

statku, niezależnie od zatrudniającego ich podmiotu (wykaz A, dział VIII, poz. 9,

pkt 1 zarządzenia), natomiast za prace rybaków morskich wymienione w wykazie B

załącznika do rozporządzenia uznane zostały prace wykonywane nie tylko w

określonych podmiotach, ale również wyłącznie na stanowiskach wymienionych w

wykazie B, dziale IV, poz. 4 pkt 1-19 zarządzenia. Najogólniej ujmując, do wykazu

B zostały zaliczone prace rybaków morskich w służbie pokładowej, a do wykazu A

prace rybaków morskich w służbie mechanicznej, zgodnie z podziałem

wynikającym z § 58 i § 62 ust. 1 i § 64 ust.3 rozporządzenia Ministra Żeglugi z dnia

30 października 1971 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków załóg polskich

statków morskich (Dz.U. Nr 33, poz. 299 ze zm.), w § 54, 58 i 61 ust. 3

rozporządzenie Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 17

sierpnia 1983 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków polskich statków

morskich (Dz.U. Nr 52, poz. 232 ze zm.), w § 26, 27, 30 i 31 rozporządzenie z dnia

23 maja 1992 r. Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej w sprawie kwalifikacji

zawodowych i składu załóg polskich statków morskich (Dz.U. Nr 49, poz. 227 ze

zm.) oraz § 38 i § 49 rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z

dnia 24 sierpnia 2000 r. w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji zawodowych, pełnienia

wacht oraz składu załóg statków morskich o polskiej przynależności (Dz.U. Nr 105,

poz. 1117).

Analizując powyższą regulację w aspekcie prawa do emerytury z tytułu pracy

w warunkach szczególnych, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 maja 2011 r., II UK

356/10 (LEX nr 901608) wyraził pogląd, że w świetle omówionych przepisów nie

można utożsamiać wszystkich prac rybaków morskich z pracą na stanowisku

rybaka morskiego, ujętą w wykazie B załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. Należy jednak podkreślić, że w kontekście wszystkich

powołanych wyżej przepisów, zarówno prace w służbie pokładowej jak i w służbie

mechanicznej uznawane były za prace rybaków morskich, a jedynie zróżnicowano

przesłanki nabywania przez osoby wykonujące owe prace prawa do emerytur w

19

niższym wieku. Powstaje zatem pytanie, czy fakt zróżnicowania w dawnych

przepisach uprawnień emerytalnych z tytułu pracy w warunkach szczególnych w

zależności od wykonywania pracy rybaka morskiego ujętej w wykazie A lub B

załącznika do rozporządzenia ma bezpośrednie i przesądzające znaczenie dla

oceny nabycia prawa do emerytury pomostowej, a więc, czy wykonywanie pracy

rybaka morskiego wymienionej w wykazie A załącznika do tego rozporządzenia, nie

oznacza wykonywania pracy rybaka morskiego w rozumieniu przepisów ustawy o

emeryturach pomostowych. Za takim przyjęciem zdawałyby się przemawiać

określone w art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych przesłanki nabycia prawa

do tego świadczenia, zbliżone do wymienionych w § 8 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Skoro jednak ustawa o emeryturach pomostowych

wymienia prace rybaków morskich, jako prace w warunkach szczególnych

uprawniające do świadczeń przewidzianych tym aktem, tylko raz, w jednym punkcie

22 załącznika nr 1 do ustawy, zasadne wydaje się przyjęcie, że ustawodawca

przyznał prawo do emerytury pomostowej, na warunkach określonych w art. 8

ustawy, pracownikom wykonującym wszystkie prace rybaków morskich, bez

różnicowania z uwagi na to, czy według wcześniejszych przepisów (tj. przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i wydanych na ich podstawie

wykazów resortowych) wykonywali oni prace rybaków morskich na określonych

stanowiskach i w określonych podmiotach. Brak w przepisach ustawy o

emeryturach pomostowych jakiegokolwiek ograniczenia możliwości zaliczenia do

prac rybaków morskich prac poszczególnych członków załogi kutra rybackiego, w

zależności od przynależności do załogi pokładowej czy mechanicznej, a także w

zależności od zatrudniającego podmiotu, upoważnia do postawienia tezy, że art. 8

tej ustawy obejmuje swą dyspozycją wszystkie osoby wykonujące prace rybaków

morskich, wymieniane dawniej zarówno w wykazie A jak i B załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Tym bardziej, że

zawężająca wykładnia tego pojęcia w przypadku ustawy o emeryturach

pomostowych implikowałaby – w przeciwieństwie do ustawy o emeryturach i

rentach z FUS i wspomnianego rozporządzenia Rady Ministrów – nie tylko

zróżnicowanie układu warunkującego nabywanie uprawnień emerytalnych przez

obydwie grupy ubezpieczonych wykonujących prace rybaków morskich, ale w ogóle

20

pozbawienie członków załogi zatrudnionych na statkach rybackich w służbie

mechanicznej prawa do tegoż świadczenia.

Za szerokim rozumieniem pojęcia pracy rybaków morskich, obejmującym nie

tylko tych członków załogi, którzy zatrudnieni są na stanowisku rybaka czy

starszego rybaka, ale również tych zajmujących stanowisko mechanika czy

motorzysty, przemawiają regulacje zawarte w innych aktach prawnych. W art. 3 pkt

3 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych (Dz.U.

Nr 61, poz. 258) wskazano, że marynarzem lub rybakiem jest osoba posiadająca

morskie kwalifikacje zawodowe, stwierdzone zgodnie z przepisami wydanymi na

podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz.U. Nr

109, poz. 1156), a więc każdy członek załogi kutra rybackiego dopuszczony do

pracy na morzu, w tym również mechanik czy motorzysta. Podobnie kwestie te

unormowane są w prawie międzynarodowym. W myśl art. 3 lit. b rozporządzenia

Rady /WE/ nr 1198/2006 z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu

Rybackiego (Dz. U. UE L 223 z 15.08.2006 r., str. 1) rybak to osoba, której

zajęciem - uznanym przez państwo członkowskie, jest zawodowe rybactwo na

pokładzie czynnego statku rybackiego, co przy uwzględnieniu angielskiej i

francuskiej wersji językowej można przetłumaczyć jako „osoba zatrudniona,

zaangażowana w profesjonalne, zawodowe rybactwo” czy „każda osoba

wykonująca rybactwo”. Zgodnie zaś z art. 1 lit. e powołanej przez skarżącego

Konwencji nr 188 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej pracy w sektorze

rybołówstwa z 2007 r., rybakiem jest każda osoba zatrudniona lub zaangażowana

w jakimkolwiek charakterze lub wykonująca swój zawód na pokładzie statku

rybackiego, łącznie z osobami pracującymi na statku, które są opłacane na

zasadzie udziału w połowach, z wyłączeniem pilotów, żołnierzy marynarki wojennej,

innych osób zatrudnionych w stałych służbach państwowych, osób pracujących na

statku rybackim jedynie w ciągu dnia oraz obserwatorów rybołówstwa.

Przywołane regulacje prawa krajowego i międzynarodowego upoważniają to

do przyjęcia, że użyte w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych ogólne pojęcie „pracy rybaków morskich”, której wykonywanie

uprawnia do emerytury pomostowej z mocy art. 8 tej ustawy, obejmuje wszystkich

członków załogi kutra rybackiego i wszystkie prace rybaków morskich, na

21

wszystkich wyszczególnionych na liście załogi stanowiskach, w tym także na

stanowisku motorzysty i mechanika. Tym bardziej, że - jak wynika z bezspornych

ustaleń Sądów obydwu instancji - osoby zatrudnione w służbie mechanicznej

statków rybackich realizując obowiązki przypisane dla tych stanowisk, jednocześnie

wykonywały prace przy połowie i przetwarzaniu ryb. Brak zatem aksjologicznych

przesłanek do wyeliminowania tej grupy zawodowej z kręgu osób

predestynowanych do spornego świadczenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, uznając za zasadne podniesione w

skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego, orzekł jak w sentencji

wyroku na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., zaś o kosztach postępowania

kasacyjnego rozstrzygnął stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.