IV CSK 188/14

Sygn. akt IV CSK 188/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa M. J.

przeciwko R. K.

o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powoda umowy darowizny,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 października 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 1 800 (jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Powód w pozwie skierowanym przeciwko R. K. domagał się uznania za

bezskuteczną umowy darowizny zawartej w dniu 14 kwietnia 2011 r. przez

pozwanego i W. K., z jego pokrzywdzeniem, wobec przysługiwaniu mu, jak określił,

wierzytelności w wysokości 300.000 dolarów USA. W uzasadnieniu żądania powód

powołując art. 527 § 3 k.c. wskazał, że w okresie od czerwca - lipca 2007 r.

przekazał na konto W. K. środki pieniężne w podanej wysokości celem

sfinansowania zakupu mieszkania dla niego. W. K. mieszkanie takie uzyskał

zawierając w dniu 11 lipca 2007 r. ze Spółdzielnią Mieszkaniową umowę

ustanowienia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego bliżej

opisanego. Prawo to w dniu 14 kwietnia 2011 r. darował jednak pozwanemu.

Czynność ta nastąpiła w celu pokrzywdzenia powoda. W piśmie procesowym z dnia

5 lipca 2012 r. powód popierał powództwo z tą jednak zmianą, że wnosił o uznanie

za bezskuteczną w stosunku do niego umowy wskazanej wyżej darowizny, której

wykonanie uczyniło całkowicie niemożliwym zadośćuczynienie jego roszczeniu o

przeniesienie na jego rzecz spółdzielczego własnościowego prawa do tego lokalu

mieszkalnego, stosownie do treści art. 59 k.c. W ocenie powoda taka zmiana

powództwa mieściła się w granicach wynikających z art. 193 k.p.c. Jednocześnie

powód wniósł pozew o zobowiązanie W. K. do przeniesienia na niego

spółdzielczego własnościowego prawa do spornego lokalu. Pozwany domagał się

oddalenia powództwa zarówno w postaci wynikającej z pozwu jak i wynikającej z

pisma z dnia 5 lipca 2012 r., przy czym w odniesieniu do dokonanej tym pismem

zmiany wskazywał, że jest to nowe żądanie, oparte na innej podstawie faktycznej i

prawnej w związku z czym nie wyraził zgody na zmianę powództwa i cofnięcie

pozwu; zaprzeczał też nowemu żądaniu w całości.

Wyrokiem z dnia 19 października 2012 r. Sąd Okręgowy w R. oddalił

powództwo o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powoda umowy darowizny

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego zawartej w dniu

14 kwietnia 2011 r. pomiędzy W. i A. małżonkami K. i pozwanym w zakresie

przysługującej powodowi wierzytelności w wysokości 300.000 dolarów USA. W

motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że pozew zmierzał do udzielenia

3

powodowi ochrony w ramach skargi pauliańskiej. Dokonana w toku postępowania

zmiana powództwa, mimo tak samo brzmiącego roszczenia procesowego,

wskazywała nie na zmianę powództwa sensu stricto, ale na wystąpienie przez

powoda z nowym roszczeniem w miejsce poprzedniego. Uwzględnić bowiem

należało, że roszczenia z art. 527 i art. 59 k.c. są oparte na innych przesłankach,

różny jest rodzaj udzielonej ochrony prawnej, odmienny jest też krąg osób

podlegających pozwaniu, a powód nie wnosił o dokonanie w sprawie żadnych

zmian podmiotowych. W tej sytuacji oświadczenie powoda o zmianie powództwa

Sąd poczytał za równoznaczne z cofnięciem pozwu pierwotnego, a zatem

zastosowanie miał art. 203 k.p.c. Ponieważ pozwany nie wyraził zgody na cofnięcie

pozwu, powództwo podlegało merytorycznemu rozpoznaniu. Oceniając zatem

zgłoszone w pozwie żądanie sąd wskazał, że przesłanki zastosowania art. 527 i

nast. k.c. nie zostały przez powoda wykazane, powództwo podlegało więc

oddaleniu.

W apelacji od tego wyroku powód w szczególności wskazywał, że dokonana

przez niego zmiana mieściła się w granicach dopuszczalności zmiany powództwa

wynikających z art. 193 k.p.c., zarzucił zaniechanie przez sąd wezwania go do

oznaczenia innych osób, które powinny być pozwane, zarzucił także obrazę art.

203 k.p.c. przez potraktowanie jego stanowiska wyrażonego w piśmie z dnia 5 lipca

2012 r. jako cofnięcia pozwu w sytuacji braku ku temu podstaw; kwestionował

nadto pominięcie wniosków dowodowych zgłoszonych w związku ze zmienionym

powództwem, co skutkowało brakiem rozpoznania istoty sprawy.

Wyrokiem z dnia 29 października 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda wskazując, że powód wystąpił z odmiennym roszczeniem mimo tożsamego

brzmienia żądania procesowego. Wobec kwestionowania w apelacji zamiaru

cofnięcia pozwu powstałą sytuację procesową należało ocenić jako kumulację

dwóch roszczeń. W takiej natomiast sytuacji, zgodnie z art. 191 k.p.c., wymagana

jest tożsamość strony pozwanej. Zgłoszenie zatem w toku sprawy roszczenia, które

wymaga skierowania go przeciwko innym pozwanym eliminuje dopuszczalność

kumulacji. Za uzasadnione uznał też sąd Apelacyjny stanowisko Sądu pierwszej

instancji co potraktowania dokonanej zamian jako cofnięcia pozwu wymagające

zgody pozwanego. Konsekwencją braku zgody było potraktowanie zmiany jako

4

nowego powództwa i wyrokowanie w zakresie żądania pierwotnego, które nie

zostało udowodnione

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód zarzucił

naruszenie art. 378 § 1 w związku z art. 193 k.p.c. i w związku z art. 195 § 1 i 2

oraz w związku z art. 354, art. 217 § 1 i art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., a także naruszenie

art. 386 § 4, art. 203 w związku z art. 391 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych powód domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można zgodzić się ze skarżącym, że domagając się w pozwie uznania

za bezskuteczną umowy darowizny na podstawie art. 527 k.c., a następnie

w piśmie z dnia 5 lipca 2012 r. uznania za bezskuteczną umowy darowizny na

podstawi art. 59 k.c. dokonał jedynie zmiany podstawy prawnej zgłoszonego

w pozwie roszczenia procesowego, w przytoczonym brzmieniu. Sądy obu

instancji prawidłowo wskazały na różnice istniejące w zakresie przesłanek

materialnoprawnych obu tych roszczeń, co przekłada się na obowiązek

wykazywania innych okoliczności faktycznych jako decydujących o uwzględnieniu

każdego z tych powództw i skutkuje odmiennym sposobem ochrony prawnej

udzielanej powodowi w procesach tocznych na tych podstawach prawnych

(por. obok orzeczeń SN przytoczonych w uzasadnieniach sadów obu instancji

nadto uchwałę SN z dnia 5 stycznia 1971 r. III CZP 88/70, OSNC z 1971 r., nr 7 - 8.

poz.131). Nie można też pomijać, że powództwo z art. 527 k.c. i nast. chroni

wyłącznie wierzytelność pieniężną i o takiej, w wysokości 300.000 dolarów USA,

była mowa nie tylko w uzasadnieniu pozwu ale wierzytelność ta została wskazana

w żądaniu jako podlegająca ochronie. W zmienionym powództwie przedmiotem

ochrony jest przysługujące powodowi od pozostającego poza tym procesem W. K.

świadczenie niepieniężne. Niewątpliwa zatem odmienność podstaw faktycznych i

skutków rozstrzygnięcia o żądaniu uznania za bezskuteczną wobec powoda umowy

darowizny na każdej z tych podstaw prawnych sprawia, że jeżeli, jak trafnie

dostrzegł Sąd Apelacyjny, nie następuje kumulacja roszczeń, bowiem skarżący

takiej czynności procesowej zaprzecza, powstaje zagadnienie czy taka zmiana

5

powództwa (art. 193 k.p.c.), polegająca na zastąpieniu roszczenia

dotychczasowego roszczeniem nowym powinna być oceniana wyłącznie z punktu

widzenia art. 193 k.p.c. i określonych w tym przepisie ogólnych przesłanek

dopuszczalności powództwa, czy też dodatkowo w takim wypadku uwzględnić

należy przesłanki dopuszczalności i skuteczności cofnięcia powództwa określone

w art. 203 k.p.c. Nie powinno, jak się wydaje, ulegać wątpliwości, że w sytuacji,

gdy zmiana powództwa polega na zgłoszeniu nowego roszczenia zamiast

roszczenia dotychczasowego i zmiana taka jest dopuszczalna (art. 193 § 1 k.p.c.),

przedmiotem postępowania staje się wyłącznie nowe roszczenie, a roszczeniem

dotychczasowe przestaje być przedmiotem tego postępowania. W tym stanie

rzeczy konsekwencją tego musi być przyjęcie założenia, że przedstawiona powyżej

zmiana powództwa prowadzi do wyraźnego lub jedynie dorozumianego wycofania

(odwołania) roszczenia dotychczasowego, które zostaje zastąpione roszczeniem

nowym. Sytuację taką należy więc traktować - w odniesieniu do wycofania

roszczenia dotychczasowego - w taki sam sposób, jak cofnięcie powództwa. Można

więc stwierdzić, że zmiana powództwa polegająca na zastąpieniu roszczenia

dotychczasowego roszczeniem nowym jest czynnością procesową złożoną,

składającą się z dwóch działań, z których pierwsze obejmuje cofnięcie powództwa

w zakresie dotychczasowego roszczenia, a drugie – wniesienie innego powództwa

obejmującego roszczenie nowe. Jeżeli z kolei zmiana powództwa obejmująca

zgłoszenie nowego roszczenia na miejsce roszczenia dotychczasowego rodzi co do

tego drugiego roszczenia skutki identyczne jak „zwykłe” cofnięcie powództwa,

to uzasadnione jest stanowisko, że taka zmiana powództwa w części dotyczącej

wycofania roszczenia dotychczasowego powinna być oceniania nie tylko w świetle

art. 193 k.p.c., lecz także dodatkowo z punktu widzenia przesłanek określonych

w art. 203 k.p.c. (zgoda pozwanego, jeżeli zmiana powództwa jest dokonywana po

rozpoczęciu rozprawy, i kontrola sądu). Nie wydaje się, aby istniały podstawy do

odmiennej oceny cofnięcia powództwa w sytuacji, gdy zostaje ono dokonane

w sposób samodzielny, bez zmiany powództwa, oraz w sytuacji, gdy wiąże się ono

ze zmianą powództwa. Z przepisu art. 203 k.p.c. nie wynika bowiem, aby przepis

ten miał zastosowanie tylko do wypadków, w których cofnięcie powództwa nie

pozostaje w związku ze zmianą powództwa. Powyższe nie prowadzi do

6

zaprzeczenia samodzielności zmiany powództwa jako czynności procesowej,

lecz jedynie jest wyrazem podkreślenia złożonego charakteru tej czynności oraz

okoliczności, że pewne postaci zmiany powództwa, w tym jej postać zakładająca

zamianę jednego roszczenia na inne roszczenie, czy jak w sprawie niniejszej,

zmiana podstawy faktycznej czego następstwem jest poszukiwanie innego rodzaju

ochrony prawnej, „pochłaniają” inne czynności procesowe, a co za tym idzie muszą

być oceniane na podstawie stosowanych kumulatywnie regulacji art. 193 k.p.c.

(jako normy ogólnej dla zmiany powództwa) oraz regulacji dotyczących tych innych

czynności procesowych (np. regulacji dotyczącej cofnięcia powództwa).

W orzecznictwie i literaturze prezentowane jest zapatrywanie, zgodnie

z którym, jeżeli zmiana powództwa polega na zgłoszeniu nowego roszczenia

w miejsce dotychczasowego, to zmiana taka oznacza w istocie rzeczy wytoczenia

nowego powództwa zamiast powództwa pierwotnego, co powoduje cofnięcie tego

ostatniego. Innymi słowy, zmiana powództwa polegająca na zastąpieniu roszczenia

dotychczasowego roszczeniem nowym powoduje powstanie w odniesieniu do

roszczenia dotychczasowego sytuacji takiej, jaka powstaje w wyniku cofnięcia

powództwa. Pogląd taki wielokrotnie reprezentował Sąd Najwyższy w swym

orzecznictwie (por. orz. z dnia 15 października 1953 r. IC 3178/52, OSNC 1954,

z. III, poz. 69, z dnia 28 lutego 1958 r. CR 464/57, OSPiKA 1960, nr 11, poz. 290;

uchwała z dnia 13 kwietnia 1988 r. III CZP 24/88, OSNC 1989 r., nr 9, poz. 138,

wyrok z dnia 31 marca 1998 r., II CKN 630/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 181;

postanowienie z dnia 15 kwietnia 2003 r. V CKN 104/01, niepubl.; uchwała z dnia

8 marca 2007 r. III CZP 165/06, M. Praw. 2007 r., nr 21, s. 1195). Konsekwencją

powyższego zapatrywania jest wniosek, że w sytuacji, gdy zmiana powództwa

polega na zastąpieniu dotychczasowego roszczenia (żądania) roszczeniem

(żądaniem) nowym i tym samym stanowi w odniesieniu do roszczenia (żądania)

dotychczasowego cofnięcie pierwotnego powództwa, wówczas zmiana powództwa

podlega nie tylko reżimowi art. 193 k.p.c., lecz również regulacji art. 203 k.p.c.

W efekcie przyjmuje się, że w omawianej sytuacji zmiana powództwa podlega

kontroli z punktu widzenia przesłanek wynikających z art. 203 k.p.c., a więc jeżeli

dokonywana jest po rozpoczęciu rozprawy, wówczas wymagana jest dla jej

skuteczności zgoda pozwanego, o ile powód nie zrzeka się dotychczasowego

7

roszczenia (art. 203 § 1 k.p.c.), a ponadto sąd, tak jak w wypadku „zwykłego”

cofnięcia powództwa, może uznać zmianę powództwa za niedopuszczalną,

gdy zachodzi sprzeczność z prawem, obejście prawa albo sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego (art. 203 § 4 k.p.c.). Dalszym następstwem omawianego

zapatrywania jest założenie, że sąd uznając zmianę powództwa polegającą na

zgłoszeniu nowego roszczenia zamiast roszczenia dotychczasowego za

dopuszczalną z punktu widzenia kryteriów wskazanych w art. 203 § 4 k.p.c.

powinien zgodnie z art. 355 § 1 k.p.c. wydać postanowienie o umorzeniu

postępowania w zakresie dotyczącym dotychczasowego roszczenia (tj. co do

pierwotnego, cofniętego powództwa).

W sprawie niniejszej pozwany nie wyraził zgody na tego rodzaju zmianę,

a więc cofnięcie pierwotnego powództwa zatem musiało ono stać się przedmiotem

rozstrzygnięcia.

W świetle powyższego nietrafne są zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art.

378 § 1 w związku z art. 193 i art. 203 w związku z art. 391 k.p.c.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 195 § 1 i 2

k.p.c. zauważyć należy, że Sąd drugiej instancji trafnie spostrzegł, skoro powód

wskazuje, że zgodnie z art. 193 k.p.c. dokonał skutecznie przedmiotowej zmiany

powództwa to nie może wskazywać na naruszenie przez sąd art. 195 k.p.c.

Realizacja roszczenia z art. 59 k.c. wymaga pozwania wszystkich kontrahentów

umowy, a występujące po ich stronie współuczestnictwo procesowe ma charakter

jednolity konieczny, o jakim stanowi art. 73 § 2 k.p.c. (por. wyrok SN z dnia

25 stycznia 2013 r. II CSK 317/12, niepubl.). Skuteczna zmiana powództwa na

gruncie art. 193 k.p.c. wiąże się z tożsamością dotychczasowych stron

procesowych. Jeżeli zatem na skutek zmiany przedmiotowej powództwa dla

kontynuowania procesu niezbędne musiałoby być dokonanie przekształcenia

podmiotowego w kierunku dopiero skonstruowania strony pozwanej, która po takim

przekształceniu nie mogłaby być poczytana za tożsamą z poprzednią stroną

pozwaną, to w tej sytuacji wykluczyć należy taką zamianę powództwa

w rozumieniu art. 193 k.p.c.

8

Nietrafne są również pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Wnioski

dowodowe i o zawieszenie postępowania skarżący złożył w związku ze zmienionym

powództwem, które słusznie, jak wynika z powyższego, nie stało się przedmiotem

rozpoznania, zatem Sąd Apelacyjny nie naruszył wskazanych w skardze kasacyjnej

art. 378 § 1 w związku z art. 354, art. 217 § 1 i art. 177§ 1 pkt 1 k.p.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 k.p.c. w związku z § 6 pkt 6 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461).