IV CSK 237/14

Sygn. akt IV CSK 237/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa P. I. S.A. w G.

przeciwko Syndykowi masy upadłości Telewizji […] S.A. w W.

z udziałem Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W.

jako interwenienta ubocznego po stronie pozwanej

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 21 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w G., po rozpoznaniu sprawy z powództwa P. I. S.A. w G.

przeciwko Syndykowi masy upadłości Telewizji […] S.A. w W., przy udziale

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W., jako interwenienta ubocznego po

stronie pozwanej, wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r. pozbawił wykonalności

odnośnie do kwoty 32 149 000 zł tytuł wykonawczy, obejmujący nakaz zapłaty

Sądu Okręgowego w W. z dnia 6 czerwca 2002 r., utrzymany w mocy wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 15 czerwca 2010 r., i zaopatrzony w klauzulę

wykonalności postanowieniem z dnia 17 czerwca 2010 r., umorzył postępowanie w

części dotyczącej pozbawienia tego tytułu wykonalności co do kwoty 1 185 985,48

zł, a w pozostałej części oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji obu stron oraz

interwenienta, postanowieniem z dnia 27 stycznia 2012 r. uchylił wyrok Sądu

Okręgowego i umorzył postępowanie. Postanowienie to - na skutek skargi

kasacyjnej powoda - zostało przez Sąd Najwyższy uchylone postanowieniem z dnia

21 lutego 2013 r.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

10 października 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo oraz

apelację powoda. Ustalił, że w dniu 18 kwietnia 2001 r. Telewizja […] S.A. w W.

zawarła umowę emisyjną obligacji z W. L. P. S.A. w W. (dalej: „Bank”) jako

agentem emisji, agentem płatniczym, agentem do spraw obliczeń i

depozytariuszem, po czym pismem z dnia 13 lipca 2001 r. - na podstawie art. 9 pkt

3 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (Dz.U. Nr 83, poz. 420 ze zm.;

obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 730, sprost. Dz.U. z 2014 r., poz. 913 -

dalej: „u.o.” lub „ustawa o obligacjach”) oraz uchwały nadzwyczajnego walnego

zgromadzenia akcjonariuszy Telewizji S.A. z dnia 13 czerwca 2001 r. -

zaproponowała powodowi nabycie 260 obligacji imiennych serii B. Poinformowała,

że do kierowania propozycji nabycia obligacji w imieniu emitenta został

upoważniony Bank, jako dealer w zakresie czynności związanych z obrotem

pierwotnym i wtórnym obligacjami, oraz że Bank został również upoważniony do

3

działania w charakterze agenta płatniczego, agenta emisji, agenta do spraw

obliczeń i depozytariusza. Dołączyła formularz przyjęcia propozycji nabycia

obligacji, stanowiący ofertę nabycia obligacji wraz z warunkami emisji, i wskazała,

że termin na składanie ofert nabycia obligacji upływa w dniu 18 lipca 2001 r.

Zgodnie z pkt 6.1.2. propozycji nabycia obligacji, oferty nabycia obligacji

miały być przyjęte pod warunkiem: złożenia na formularzu przyjęcia,

zaproponowania ceny za jedną obligację nie niższej od wartości nominalnej

obligacji, zapłaty przez inwestora ceny emisyjnej przed objęciem obligacji albo

zobowiązania się do jej zapłacenia do dnia 31 marca 2002 r. i ustanowienia

zabezpieczenia dokonania płatności ceny emisyjnej.

Zgodnie z pkt 6.2.2. propozycji, po upływie terminu do składania ofert

nabycia obligacji, dealer miał zawiadomić inwestorów o dokonanym przydziale

obligacji. Wskazano, że obligacje nie zostaną zapisane na rachunku depozytowym

do chwili opłacenia ceny emisyjnej w całości. Dzień emisji obligacji został ustalony

na dzień 18 lipca 2001 r., a inwestorowi, któremu obligacje zostaną przydzielone,

miała być w dniu 12 marca 2005 r. zapłacona kwota 100 000 zł za każdą obligację.

W razie opóźnienia w zapłacie należności głównej każdy posiadacz obligacji miał

być uprawniony do otrzymania odsetek ustawowych za każdy dzień opóźnienia.

Zawiadomienia dla inwestorów lub posiadaczy obligacji miały być wysyłane listem

poleconym na adresy w nich wskazane.

Regulamin emisji i obrotu obligacjami Banku w pkt 5 przewidywał,

że z chwilą emisji obligacji depozytariusz, po ustaleniu z agentem emisji i dealerem

uprawnionych posiadaczy obligacji, którzy zapłacili cenę emisyjną za przydzielone

im obligacje, zapisze prawa z obligacji na rachunkach depozytowych prowadzonych

dla posiadaczy obligacji i wystawi im wyciągi z rachunku depozytowego, w pkt 8.1 –

że depozytariusz prowadzi rachunki depozytowe, na których zapisywane są prawa

z obligacji przysługujące posiadaczom, a w pkt 10.1.1. - że inwestorzy, których

zawiadomiono o przydziale obligacji, zapłacą cenę emisyjną w dniu rozliczenia

zgodnie z postanowieniami zawartymi w propozycji nabycia obligacji. W braku

zapłaty nie następuje przeniesienie praw z obligacji i prawa te nie zostaną zapisane

na rachunku depozytowym.

4

W dniu 13 lipca 2001 r. akcjonariusze, do których miała być skierowana

oferta nabycia obligacji, zawarli ugodę, zgodnie z którą m.in. powód miał objąć i

opłacić do dnia 31 marca 2002 r. obligacje o wartości 26 000 000 zł. W celu

zabezpieczenia zapłaty ceny emisyjnej w pkt IX ugody zobowiązał się przyjąć

propozycję nabycia obligacji i doręczyć dowód wpłaty do dnia 31 marca 2002 r.,

ustanowić zastaw zwykły na wszystkich posiadanych akcjach spółki oraz zawrzeć

umowę ustanowienia na nich zastawu rejestrowego w dniu zawarcia ugody.

Ustalono, że w razie nieopłacenia przez powoda obligacji we wskazanym terminie

spółce będzie przysługiwało roszczenie o dokonanie zapłaty powiększonej

o odsetki w wysokości WIBOR od dnia złożenia przez powoda oświadczenia

o przyjęciu obligacji do dnia 31 marca 2002 r.

W dniu 13 lipca 2001 r. powód zawarł z Telewizją […] S.A. umowę o emisję

obligacji oraz umowę zastawu i zastawu rejestrowego na akcjach, zgodnie z

umową o emisję obligacji i ugodą akcjonariuszy. W dniu 16 lipca 2001 r. złożył

natomiast w Banku formularz, w którym przyjął propozycję nabycia obligacji

i zobowiązał się do zapłaty ceny emisyjnej w kwocie 26 000 000 zł w terminie

do dnia 31 marca 2002 r. Bank poinformował go o dokonanym przydziale obligacji.

W dniu 18 lipca 2001 r. zakończono emisję obligacji, o czym Bank poinformował

emitenta. Powód nie uiścił ceny emisyjnej.

Po ogłoszeniu w dniu 8 kwietnia 2003 r. upadłości Telewizji S.A. syndyk

pismem z dnia 9 października 2003 r. zwrócił się do Banku o udzielenie informacji,

czy i w jakiej formie zawiadomił powoda o fakcie przydziału obligacji zgodnie ze

złożonym przez niego w dniu 16 lipca 2001 r. formularzem przyjęcia. W odpowiedzi

Bank poinformował, że potwierdzenie transakcji nabycia obligacji serii B zostało w

dniu 18 lipca 2001 r. wysłane do wszystkich akcjonariuszy, którzy złożyli formularze

przyjęcia propozycji nabycia.

Nakazem zapłaty z dnia 6 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy w W., zasądził od

P. I. S.A. w G. na rzecz Telewizji S.A. w W. kwotę 28 485 913,42 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 kwietnia 2002 r. oraz kwotę 49 015 zł z tytułu kosztów procesu.

Wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 28 października 2003 r., nakaz ten został

utrzymany w mocy. Po uchyleniu tego wyroku i kilkukrotnym uchyleniu późniejszych

5

wyroków w toku instancji oraz przez Sąd Najwyższy na skutek skargi kasacyjnej,

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 r., utrzymał w mocy nakaz

zapłaty z dnia 6 czerwca 2002 r., i zasądził od P. I. S.A. na rzecz syndyka masy

upadłości Telewizji S.A. kwotę 5 400 zł tytułem kosztów procesu. Postanowieniem

Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 czerwca 2010 r. wyrok ten został zaopatrzony w

klauzulę wykonalności.

Pismem z dnia 24 czerwca 2010 r. W. W., jako wiceprezes zarządu P. I. S.A.,

i T. B., jako członek zarządu, w imieniu powoda złożyli pozwanemu oświadczenie o

potrąceniu wierzytelności przysługującej powodowi wobec pozwanego z tytułu

obowiązku wykupu obligacji w kwocie 26 000 000 zł wyemitowanych przez

Telewizję S.A. oraz wierzytelności w kwocie 9 118 759,18 zł przysługującej według

stanu na dzień 7 kwietnia 2003 r. z tytułu oprocentowania obligacji. Oświadczyli, że

powód dokonuje potrącenia kwoty 35 118 759,18 zł z wierzytelnością Telewizji

wobec powoda z tytułu zapłaty ceny emisyjnej za obligacje zasądzonej nakazem

zapłaty z dnia 6 czerwca 2002 r., utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 15 czerwca 2010 r.

Pismem z dnia 12 lipca 2010 r. powód zgłosił wierzytelność oraz

oświadczenie o potrąceniu z dnia 24 czerwca 2010 r. sędziemu komisarzowi, który

postanowieniem z dnia 13 października 2010 r. odmówił uznania zgłoszonej

wierzytelności. Postępowanie w tym zakresie zostało jednak prawomocnie

umorzone z powodu cofnięcia zgłoszenia.

Wysokość odsetek przysługujących od obligacji nabytych przez powoda za

kwotę 26 000 000 zł na dzień 7 kwietnia 2003 r., na podstawie algorytmu

określonego w propozycji nabycia obligacji z dnia 13 lipca 2001 r., wynosi

6 149 000 zł.

Sąd Apelacyjny uznał, że rozważenia wymagają dwie kwestie: czy powód

dopełnił wymagań przewidzianych w prawie upadłościowym, których spełnienie jest

konieczne do skutecznego potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością

upadłego, i czy powodowi istotnie przysługiwała wierzytelność przedstawiona do

potrącenia. Podkreślił, że stosownie do art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U.

6

z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.; obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1112

ze zm. - dalej: „Pr.u.n.”), w sprawie mają zastosowanie przepisy rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. - dalej: „Pr. upadł. z 1934 r.”)

oraz że, zgodnie z art. 150 Pr. upadł. z 1934 r., każdy wierzyciel upadłego, który

chce uczestniczyć w czynnościach postępowania upadłościowego winien

w określonym terminie zgłosić swoją wierzytelność sędziemu komisarzowi

chociażby nadawała się do potrącenia. Stosownie do art. 37 Pr. upadł. z 1934 r.,

wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, winien o tym oświadczyć nie

później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Zaniechanie złożenia takiego

oświadczenia w oznaczonym terminie pozbawia wierzyciela prawa potrącenia.

Powód zgłosił wprawdzie wierzytelność w postępowaniu upadłościowym, ale

następnie cofnął zgłoszenie i wywołane nim postępowanie zostało umorzone,

co jest równoznaczne z brakiem zgłoszenia wierzytelności i złożenia oświadczenia

o potrąceniu. Już tylko z tej przyczyny powództwo przeciwegzekucyjne oparte na

zarzucie potrącenia jest bezzasadne.

Powód był jednym z akcjonariuszy przynoszącej straty Telewizji S.A., którzy

postanowili doinwestować spółkę przez emisję obligacji. Ze względu na

pożyczkową i lokacyjną funkcję obligacji nie można interpretować umowy

przedemisyjnej w ten sposób, że powód uzyska uprawnienia obligatariusza

bez względu na to czy zapłaci cenę. Strony umowy przedemisyjnej postanowiły,

że wykupowi będą podlegać obligacje, których posiadanie jest stwierdzone

odpowiednim zapisem na indywidualnym rachunku depozytowym. Powód nie

przedstawił natomiast ani wyciągu z takiego rachunku ani świadectwa

depozytowego.

Potrącenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym jest

uprzywilejowanym sposobem zaspokojenia. Powód zawarł z pozostałymi

akcjonariuszami Telewizji S.A. ugodę dotyczącą emisji obligacji, ale jej nie wykonał.

Przyjęcie, że wskutek tego uzyskał uprzywilejowaną pozycję wobec tych

akcjonariuszy, którzy ugodę tę wykonali, naruszałoby utrwaloną zasadę nemo ex

suo delicto meliorem nam codicionem fecere potest.

7

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując się

na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazał na naruszenie art.

39820

k.p.c. przez dokonanie wykładni art. 37 i 150 Pr. upadł. z 1934 r. sprzecznej

z wykładnią dokonaną wcześniej przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

postanowienia z dnia 21 lutego 2013 r., IV CSK 327/12, art. 37 i 150 Pr. upadł.

z 1934 r. w związku z art. 498 § 2, art. 499 i art. 61 k.c. przez przyjęcie, że przepisy

te dla skuteczności oświadczenia o potrąceniu wierzytelności złożonego upadłemu

wymagają dokonania zgłoszenia wierzytelności sędziemu komisarzowi, art. 5a ust.

2 u.o. przez przyjęcie, że warunki emisji obligacji mogą modyfikować określoną

w tym przepisie zasadę, że prawa z obligacji niemających formy dokumentu

powstają z chwilą dokonania zapisu w ewidencji i przyjęcie, że skuteczny zapis

obligacji uprawniający do wykupu obligacji może nastąpić jedynie na indywidualnym

rachunku depozytowym po zapłacie ceny emisyjnej na rzecz emitenta, art. 354

w związku z art. 498 k.c. przez przyjęcie, że przepisy te - w związku z zasadą nemo

ex suo delicto meliorem nam condicionem facere potest - pozwalają na uznanie,

że złożone oświadczenie o potrąceniu nie prowadzi do umorzenia wzajemnych

wierzytelności, i art. 32 Pr. upadł. z 1934 r. oraz art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. przez ich

niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołując się na regulację zawartą w art. 37 Pr. upadł. z 1934 r.

i spowodowane cofnięciem zgłoszenia wierzytelności zniweczenie wywołanych nim

skutków prawnych, Sąd Apelacyjny uznał, że skoro powód w oznaczonym

terminie nie zgłosił sędziemu-komisarzowi swojej wierzytelności, to powództwo

przeciwegzekucyjne oparte na zarzucie potrącenia z tej już tylko przyczyny jest

bezzasadne. Uszło jednak uwagi Sądu Apelacyjnego, że Sąd Najwyższy

w wydanym w niniejszej sprawie postanowieniu z dnia 21 lutego 2013 r. dokonał

wykładni prawa, w wyniku której przesądził możliwość podjęcia przez powoda

obrony w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego opartego na zarzucie

potrącenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). Podkreślił, że w orzecznictwie dopuszczono

możliwość badania skuteczności oświadczenia o potrąceniu wzajemnych

wierzytelności, złożonego w postępowaniu upadłościowym, w sprawie wniesionej

8

przez syndyka przeciwko wierzycielowi o zapłatę długu wobec upadłego, który to

dług był przedmiotem oświadczenia o potrąceniu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

10 marca 2011 r., V CSK 311/10, OSNC-ZD 2011, nr C, poz. 65). W niniejszej

sprawie wierzytelność upadłego wobec powoda została jednak stwierdzona tytułem

wykonawczym i nie można odnieść do niej bezpośrednio koncepcji o możliwości

podjęcia przez dłużnika upadłego, będącego zarazem jego wierzycielem,

obrony w procesie wytoczonym przez syndyka. Proces ten został prawomocnie

zakończony przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu, wobec czego jedyną

drogą obrony, jaką ma wierzyciel jest wytoczenie powództwa przewidzianego

w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 marca 1998 r., I CKN

522/97 (OSNC 1998, nr 11, poz. 176), od czynności prawnej potrącenia, czyli

zdarzenia prawa materialnego o skutkach wskazanych w art. 498 § 2 i art. 499 k.c.,

trzeba odróżnić zarzut potrącenia, czyli powołanie się przez stronę w procesie

na fakt dokonania potrącenia i wynikające z niego skutki prawne. Zarzut potrącenia,

jako czynność procesowa, polegająca na powołaniu się na pewien fakt i wynikające

z niego skutki prawne, podlega normom procesowym regulującym kwestię,

do kiedy dane fakty mogą być przytaczane. Jednakże zarzut potrącenia

dokonanego po powstaniu tytułu egzekucyjnego może być skutecznie podniesiony

jedynie w powództwie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. (zob. uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 30 lipca 1974 r., III CZP 44/74, OSNCP 1975, nr 5, poz. 78 i z dnia

14 października 1993 r., III CZP 141/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 102).

Wykładnia prawa jakiej dokonał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

21 lutego 2013 r. dotyczyła głównie kwestii dopuszczalności drogi sądowej, nie

wnikając jednak bliżej w zagadnienie, czy potrącenie należy w postępowaniu

sądowym do kwestii prejudycjalnych, czy też łączy się bardziej z przestrzeganiem

drogi sądowej, trzeba przyjąć, że Sąd Najwyższy dopuścił możliwość powołania się

przez powoda w niniejszej sprawie na oświadczenie o potrąceniu. Stwierdził,

że tylko w ten sposób powód może zapobiec realizacji tytułu, który z różnych

przyczyn może nie odpowiadać rzeczywistemu stanowi rzeczy. Uznał tym samym

skuteczność dokonanego potrącenia z punktu widzenia przepisów prawa

procesowego.

9

Rację ma w tej sytuacji skarżący zarzucając, że - zgodnie z art. 39820

k.p.c. -

Sąd Apelacyjny, jako sąd, któremu sprawa została przekazana, był związany

dokonaną wykładnią, a tym samym stanowiskiem Sądu Najwyższego, że powód

może skorzystać z powództwa przeciwegzekucyjnego opartego na zarzucie

potrącenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Niezależnie od wyrażenia odmiennego poglądu w tej kwestii, Sąd Apelacyjny

dokonał materialnoprawnej oceny skuteczności dokonanego potrącenia i uznał,

że powód nie nabył prawa do wykupu obligacji i otrzymania wynikającego z nich

oprocentowania, ponieważ nie przedstawił wyciągu z indywidualnego rachunku

depozytowego. Skarżący kwestionuje to stanowisko, zarzucając, błędną wykładnię

art. 5a u.o.

Przystępując do rozważenia tego zarzutu trzeba przypomnieć, że emisja

obligacji nastąpiła w trybie zamkniętym, obligacje były imienne i nie miały formy

dokumentu. Zgodnie z art. 5b u.o., dodanym przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia

29 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy o obligacjach oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 60, poz. 702), w przypadku obligacji niemających formy dokumentu,

prawa i obowiązki emitenta i obligatariuszy są określone w warunkach emisji.

W doktrynie nie ma wprawdzie zgodności co do rozumienia tego pojęcia, można

jednak przyjąć, że warunki emisji determinują ogół praw i obowiązków emitenta

oraz obligatariuszy. Powinny zatem zawierać wszystkie te elementy, o których była

mowa w art. 10 u.o. w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 8a powołanej ustawy

nowelizującej z dnia 29 czerwca 2000 r.

W niniejszej sprawie warunki emisji zostały przedstawione powodowi

na piśmie w złożonej mu w dniu 13 lipca 2001 r. propozycji nabycia obligacji.

Wynikało z nich m.in., że Bank został uprawniony do kierowania w imieniu emitenta

propozycji nabycia obligacji i do działania jako agent emisji, agent płatniczy, agent

do spraw obliczeń i depozytariusz, że wielkość emisji została określona na kwotę

78 000 000 zł, a cena emisyjna jednej obligacji - na kwotę 100 000 zł, że inwestor

przed przydziałem obligacji powinien zapłacić cenę emisyjną lub zobowiązać się do

jej opłacenia w terminie do dnia 31 marca 2002 r., że dealer zawiadomi inwestorów

o dokonanym przydziale obligacji, że obligacje nie zostaną zapisane na rachunku

10

depozytowym do chwili opłacenia ceny emisyjnej w całości, że w przypadku

opłacenia ceny emisyjnej w części, będzie ona proporcjonalnie zaliczona na poczet

ceny emisyjnej na każdą jedną obligację oraz że spłata obligacji nastąpi w dniu

12 marca 2005 r.

W dniu 13 lipca 2001 r. powód zawarł również z Telewizją S.A. umowę o

emisję obligacji, w której strony potwierdziły fakt przyjęcia przez powoda propozycji

nabycia obligacji o wartości 26 000 000 zł. Z kolei w złożonym Bankowi w dniu 16

lipca 2001 r. formularzu przyjęcia propozycji nabycia obligacji powód potwierdził, że

akceptuje warunki emisji, wyraża zgodę na prowadzenie przez Bank depozytu

obligacji na zasadach określonych w regulaminie Banku i zobowiązał się do

przestrzegania jego postanowień. Według tego regulaminu, depozyt oznaczał

system ewidencji prowadzony przez depozytariusza w formie rachunków

depozytowych posiadaczy, rachunkiem depozytowym był natomiast rachunek

prowadzony przez depozytariusza, na którym zapisywane są prawa z obligacji

nabytych przez inwestorów. Po zapłaceniu przez inwestorów ceny emisyjnej za

przydzielone im obligacje Bank miał zapisać prawa z obligacji na odpowiednich

rachunkach depozytowych posiadaczy obligacji i wystawić im wyciągi z rachunku

depozytowego.

Zgodnie z art. 5a ust. 2 u.o., dodanym przez art. 1 pkt 4 powoływanej ustawy

nowelizującej z dnia 29 czerwca 2000 r., prawa z obligacji niemających formy

dokumentu powstają z chwilą dokonania zapisu w ewidencji i przysługują osobie

w niej wskazanej jako posiadacz obligacji. W trybie emisji zamkniętej jedynie od

decyzji emitenta zależało, czy emitowane przez niego obligacje będą miały formę

dokumentu. Jeżeli emitent zdecydował się na wyemitowanie obligacji

zdematerializowanych, powinien w warunkach emisji określić m.in. warunki wykupu

i wypłaty oprocentowania. Powinien też skonstruować system ewidencji obligacji

i powierzyć jej prowadzenie upoważnionemu podmiotowi. W niniejszej sprawie

podmiotem tym był Bank (art. 5a ust. 3 u.o.).

Telewizja S.A. określiła w warunkach emisji, kto będzie prowadził ewidencję

praw z wyemitowanych przez nią obligacji, podstawowe zasady tej ewidencji i

związane z tym prawa i obowiązki zarówno obligatariuszy, jak i emitenta. Trafnie

11

zatem Sąd Apelacyjny przyjął, że prawa z wyemitowanych obligacji powstawały z

chwilą dokonania zapisu na prowadzonym przez Bank rachunku depozytowym, co

z kolei mogło nastąpić dopiero po uiszczeniu ceny emisyjnej. Konstatacja ta nie

oznacza, że emitent zmodyfikował zasadę wyrażoną w art. 5a ust. 2 u.o., zgodnie z

którą prawa z obligacji niemających formy dokumentu powstają z chwilą dokonania

zapisu w ewidencji. Wręcz przeciwnie, wspomniana konstatacja wynika z systemu

ewidencji określonego przez emitenta w warunkach emisji.

Uiszczenie ceny emisyjnej - ze względu na gospodarczą funkcję obligacji –

stanowi zwrotne powierzenie emitentowi środków pieniężnych, przeznaczonych na

realizację celu emisji. Obowiązek wpłacenia ceny emisyjnej przez indywidualnego

adresata propozycji nabycia obligacji tworzy tym samym podstawę gospodarczą do

wykreowania wierzytelności inkorporowanej w emitowanych obligacjach.

Ustawodawca nie uzależnił uzyskania statusu obligatariusza od uiszczenia pełnej

ceny emisyjnej, wyjątek dotyczy jedynie obligacji zamiennych, które - jak wynika

z art. 20 ust. 2 u.o. – nie mogą być wydawane przed pełną wpłatą ceny emisyjnej.

Strony zawierające umowę przedemisyjną mogły więc - poza wspomnianym

wyjątkiem – uregulować kwestię terminu i sposobu uiszczenia ceny emisyjnej

według swego uznania. Telewizja S.A. skorzystała z tej możliwości i w warunkach

emisji obligacji związała obowiązek uiszczenia pełnej ceny emisyjnej z nabyciem

obligacji, co powodowało odsunięcie w czasie chwili uzyskania statusu

obligatariusza, gdyż dopiero po uiszczeniu pełnej ceny emisyjnej Bank mógł

dokonać zapisu na rachunku depozytowym.

Regulacja ta korespondowała z postanowieniami pkt 10.1.1. i 10.1.2.

regulaminu Banku. Wynikało z nich, że inwestorzy, których zawiadomiono

o przydziale obligacji obowiązani byli zapłacić cenę emisyjną, a w razie

nieuiszczenia jej w pełnej wysokości odpowiednia liczba obligacji przydzielonych

inwestorowi i przez niego nieopłaconych nie miała być wyemitowana i prawa

z takich obligacji nie miały być zapisane na rachunku depozytowym. Niezależnie od

tego emitent był uprawniony do dochodzenia od takiego inwestora odszkodowania

za szkody poniesione wskutek niespełnienia świadczenia, do którego był

zobowiązany.

12

Powód - przyjmując skierowaną do niego propozycję nabycia obligacji –

zobowiązał się do uiszczenia ceny emisyjnej. Przyjęcie oferty było bowiem

równoznaczne z zawarciem umowy przedemisyjnej, określającej wzajemne

zobowiązania stron, których realizacja miała prowadzić do wykreowania

wierzytelności obligacyjnej; ceny tej jednak nie uiścił. W ustawie o obligacjach nie

zostały określone konsekwencje prawne niewywiązania się z obowiązku uiszczenia

ceny emisyjnej. W doktrynie przyjmuje się, że w sytuacji, w której strony zawarły

umowę przedemisyjną, nieuiszczenie ceny emisyjnej skutkuje zwolnieniem

emitenta z jego zobowiązania, jeżeli przewidują to warunki emisji albo

upoważnieniem go – na podstawie art. 491 § 1 k.c. - do wyznaczenia dodatkowego

terminu do dokonania wpłaty z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu

tego terminu będzie uprawniony do odstąpienia od umowy przedemisyjnej.

W niniejszej sprawie emitent - wobec nieuiszczenia przez powoda ceny

emisyjnej – w 2002 r. wystąpił przeciwko niemu z pozwem o zapłatę kwoty

odpowiadającej pełnej cenie emisyjnej z odsetkami. Postępowanie w tej sprawie

zostało zakończone wyrokiem uwzględniającym powództwo, wydanym w dniu

15 czerwca 2010 r. i zaopatrzonym w klauzulę wykonalności w dniu 17 czerwca

2010 r., czyli po upływie blisko dziewięciu lat od zakończenia emisji obligacji, ponad

siedmiu lat od ogłoszenia upadłości emitenta i ponad pięciu lat od ustalonego

terminu spłaty obligacji. W tej szczególnej sytuacji można przyjąć, że uzyskanie

przez emitenta tytułu wykonawczego, stwierdzającego obowiązek zapłaty pełnej

ceny emisyjnej z odsetkami, jest zdarzeniem równoważnym z uiszczeniem ceny

emisyjnej i wykreowaniem wierzytelności obligacyjnej, którą powód mógł potrącić

z wierzytelnością wzajemną, stwierdzoną tytułem wykonawczym. Nie można tym

samym odeprzeć podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 840

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Uznając powództwo za bezzasadne Sąd Apelacyjny stwierdził też,

że skorzystanie przez powoda z możliwości potrącenia naruszałoby zasadę nemo

ex suo delicto meliorem nam condicionem facere potest, ponieważ powód

uzyskałaby w ten sposób uprzywilejowaną pozycję wobec tych akcjonariuszy,

którzy wykonali ugodę z dnia 13 lipca 2001 r. Konstatacja ta ma jednak charakter

teoretyczny, gdyż nie została poprzedzona poczynieniem stosownych ustaleń

13

faktycznych, pozwalających na dokonanie całościowej oceny sposobu wywiązania

się z zawartej ugody, w tym przyczyn jej niewykonania przez powoda. W tej sytuacji

rozważenie podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 354

w związku z art. 498 k.c. trzeba uznać za przedwczesne.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2

w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.