IV CSK 240/14

Sygn. akt IV CSK 240/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa W. S. i W. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 4 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki W. S.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

W. S. i W. B. domagali się zasądzenia od Skarbu Państwa - Wojewody […]

równowartości ich udziałów w nieruchomości oznaczonej nr działki 1/2, obecnie

stanowiącej części działki nr 1/48, która wchodziła w skład nieruchomości będącej

własnością F. T. - poprzedniczki prawnej powodów. Powódce przysługuje udział

spadkowy wynoszący 1/2 części, natomiast powodowi udział wynoszący 1/10

części.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 10 lipca 2013 r. zasądził od Skarbu

Państwa - Wojewody […] na rzecz W. S. kwotę 97.360,00 zł z ustawowymi

odsetkami oraz na rzecz W. B. kwotę 19.472,00 zł z ustawowymi odsetkami, w

pozostałym zakresie powództwo oddalił i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że na podstawie decyzji z dnia z dnia 18 listopada

1953 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. orzekło o wywłaszczeniu

na rzecz Fabryki Samochodów Ciężarowych w L. (FSC) nieruchomości

stanowiących własność F. T., w tym nieruchomości oznaczonej nr działki 1/2

obecnie stanowiącej cześć działki oznaczonej nr 1/48. Wojewoda decyzją z dnia 18

sierpnia 1992 r. stwierdził, że nieruchomość ta z dniem 5 grudnia 1990 r. stała się

przedmiotem użytkowania wieczystego przysługującego FSC. Wartość rynkowa

działki nr 1/2 jako gruntu niezabudowanego wynosi 194.720 zł. Działka znajduje się

od 1994 r. poza ogrodzeniem fabryki i jest zbędna dla FSC. Rzeczona działka

stanowi własność Skarbu Państwa i obecnie znajduje się w użytkowaniu

wieczystym A. T., która nabyła użytkowanie wieczyste m.in. tej działki w marcu

2006 r. od syndyka masy upadłości dotychczasowego użytkownika wieczystego D.

M. P. (następcy prawnego FSC). Dnia 16 czerwca 2005 r. W. S. i W. B. zwróciły się

do Wydziału Geodezji i Gospodarki Nieruchomościami Urzędu Miejskiego w L. o

zwrot zajętego gruntu o powierzchni 4.536 m2

przez FSC, a dnia 6 września 2006 r.

wniosły o wypłacenie im odszkodowania za ten grunt. Prezydent Miasta L. decyzją

z dnia 2 grudnia 2009 r. umorzył postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości oraz wypłaty odszkodowania za tę nieruchomość.

3

Sąd Okręgowy wskazał, że ustanowienie na rzeczonej nieruchomości prawa

użytkowania wieczystego wyłączyło możliwość skutecznego dochodzenia przez

powodów zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Przyjął, powołując się na

utrwalone orzecznictwo na tle art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

O gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99 ze

zm.; dalej: "u.g.g."), że na Skarbie Państwa ciążył bezwzględny obowiązek

zwrócenia się do byłej właścicielki wywłaszczonej nieruchomości lub jej

spadkobierców z informacją o zbędności rzeczonej nieruchomości na cele

wywłaszczenia. Niewykonanie przez Skarb Państwa tego obowiązku doprowadziło

do wygaśnięcia prawa powodów do domagania się zwrotu nieruchomości na

podstawie art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 518 ze zm.; dalej: "u.g.n.")

i stanowi zachowanie bezprawne w rozumieniu art. 417 k.c. Sąd Okręgowy uznał

za bezzasadny zarzut strony pozwanej o przedawnieniu roszczeń powodów.

Dziesięcioletni termin przedawnienia stosownie do art. 442 § 1 k.c. biegł od dnia

1 stycznia 1998 r., gdy powodowie utracili uprawnienie do żądania zwrotu

wywłaszczonej nieruchomości wobec wygaśnięcia ich roszczenia ze względu na

art. 229 u.g.n. Bieg terminu przedawnienia został przerwany w związku

z wystąpieniem spadkobierców F. T. do właściwego organu o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości w dniu 17 czerwca 2005 r. Nie upłynął również trzyletni termin

przedawnienia opisany w art. 442 § 1 k.c., gdyż powodowie dowiedzieli się o

szkodzie dopiero w toku postępowania o zwrot nieruchomości.

Pozwany wniósł apelację wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 grudnia 2013 r. zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił i nie obciążył powodów kosztami

procesu oraz odstąpił od obciążenia powodów kosztami postępowania

apelacyjnego i przyznał pełnomocnikowi powodów wynagrodzenie za udzielenie

z urzędu nieopłaconej pomocy prawnej. Uznał, że zaniechanie obowiązku

powiadomienia byłych właścicieli o prawie do zwrotu nieruchomości mogło być

kwalifikowane jako delikt do czasu, gdy zwrot nieruchomości był możliwy,

ze względu na istniejący stan prawny nieruchomości. Nie zgodził się z Sądem

Okręgowym, że do popełnienia deliktu doszło w latach 1994 - 1997, bowiem stan

4

prawny istniejący na nieruchomości w latach 1994 - 1997 uniemożliwiał dokonanie

zwrotu nieruchomości powodom ze względu na prawo wieczystego użytkowania

nieruchomości powstałe z dniem 5 grudnia 1990 r. na rzecz FSC. Na pozwanym

nie ciążył już obowiązek powiadomienia powodów, gdyż byłoby ono

bezprzedmiotowe i nie mogłoby prowadzić do odzyskania nieruchomości przez

powodów. Obowiązek Skarbu Państwa zawiadomienia byłych właścicieli lub ich

następców prawnych aktualizował się tylko wówczas, gdy przed powstaniem prawa

użytkowania wieczystego nieruchomość stała się zbędna dla FSC. W tym zakresie

Sąd Okręgowy nie poczynił żadnych ustaleń faktycznych, a przedstawiony

w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przesądzenie, że do dnia 4 grudnia

1990 r. rzeczona nieruchomość była zbędna dla FSC.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie z art. 442 k.c. (obowiązującym do dnia

31 grudnia 2007 r.) oraz art. 4421

§ 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawniało się z upływem 10 lat od dnia,

w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, bez względu na to, kiedy

poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej

naprawienia. Jeżeli zatem delikt mógł być popełniony jedynie do dnia 4 grudnia

1990 r., to do przedawnienia roszczenia odszkodowawczego doszło już dnia

5 grudnia 2000 r. W tym stanie prawnym bez znaczenia jest wszczęcie

postępowania administracyjnego przez powodów w 2005 r.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną, w której zaskarżyli wyrok Sądu

Apelacyjnego w punkcie I (oddalającym powództwo), zarzucając naruszenie

przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 417 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust.

1 u.g.g., art. 229 u.g.n., art. 442 § 1 k.c. i art. 5 k.c., a także naruszenie przepisu

postępowania, mianowicie art. 378 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca

mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie

5

do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji

o wywłaszczeniu. Według art. 229 u.g.n., roszczenie, o którym mowa w art. 136

ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy

nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania

wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze

wieczystej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że art. 229 u.g.n.

jest przepisem przejściowym o charakterze intertemporalnym, który odnosi się do

stosunków prawnych zastanych w chwili wprowadzania w życie nowej regulacji

prawnej. Podkreśla się też, że sformułowanie "ustanowiono na niej prawo

użytkowania wieczystego" odnosi się również do nabycia prawa użytkowania

wieczystego z mocy ustawy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Lublinie z dnia 21 czerwca 2012 r., II SA/Lu 375/12, niepubl.; wyrok

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 października 2011 r.,

II SA/Kr 1190/11, niepubl.).

Sąd Najwyższy podkreślił w wyroku z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 81/07

(OSNC-ZD 2008, nr B, poz. 40), że postępowanie o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości wszczęte w okolicznościach objętych hipotezą art. 229 u.g.g. organ

administracji umarza na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowe (por.

w szczególności wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca

2006 r., I OSK 651/05, nie publ., z dnia 7 lutego 2006 r., I OSK 409/05, nie publ.,

z dnia 16 listopada 2000 r. I SA 1539/99, nie publ. i z dnia 25 stycznia 2000 r., I SA

276/99, OSP 2001, nr 5, poz. 80). W okolicznościach objętych hipotezą art. 229

u.g.g. nie dochodzi więc do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy o zwrot

wywłaszczonej nieruchomości, lecz jedynie do formalnego jej załatwienia,

wyłączającego w celu ochrony osób trzecich, które nabyły własność wywłaszczonej

nieruchomości lub stały się jej użytkownikami wieczystymi, skuteczne domaganie

się zwrotu tej nieruchomości. Ze względu zatem na wskazany charakter

omawianego orzeczenia, w razie jego podjęcia, wykluczone jest wydanie decyzji

administracyjnej o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej. W tym zakresie, nawet

w razie uznawania uprawnienia do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości

6

za roszczenie cywilnoprawne, wyłącznie właściwa jest droga postępowania przed

organami administracji publicznej (art. 2 § 3 k.p.c.), nie jest natomiast wykluczone

dochodzenie przez poprzedniego właściciela lub jego następcę prawnego od

Skarbu Państwa lub gminy na zasadach ogólnych, tj. przed sądem powszechnym

(art. 2 § 1 k.p.c.), naprawienia szkody wynikłej wskutek zbycia wywłaszczonej

nieruchomości lub oddania jej w użytkowanie wieczyste z naruszeniem obowiązków

wynikających z art. 47 ust. 4 i art. 69 ust. 1 u.g.g.

W niniejszej sprawie bezsporna jest okoliczność, że niemożliwość

zadośćuczynienia uzasadnionemu roszczeniu powodów o zwrot nieruchomości

została spowodowana bezprawnym i zawinionym działaniem strony pozwanej.

W tej sytuacji wymaga rozważenia, czy zasadnie Sąd Apelacyjny uznał trafność

zarzutu przedawnienia dochodzonego przez powodów roszczenia

odszkodowawczego (dawny art. 442 k.c., obecnie art. 4421

§ 1 k.c.). Wskazał on

mianowicie, że dziesięcioletni termin przedawnienia rozpoczął się nie z dniem

wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, czyli dniem 1 stycznia

1998 r., ale z dniem 5 grudnia 1990 r., kiedy FSC z mocy prawa stała się

użytkownikiem wieczystym rzeczonej nieruchomości. Z takim twierdzeniem nie

można się zgodzić, pozostaje ono bowiem w oczywistej sprzeczności z art. 229

u.g.n., który - chociaż ma charakter intertemporalny - jednakże nie narusza zasady

niedziałania ustawy wstecz (art. 3 k.c.).

Należy poza tym podkreślić, że celem ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U.

Nr 79, poz. 464 ze zm.), która "uwłaszczyła" m.in. państwowe osoby prawne,

przyznając im ex lege prawo użytkowania wieczystego gruntów, było uregulowanie

stanu prawnego gruntów państwowych wobec nowelizacji, a następnie uchylenia

art. 128 k.c. wyrażającego zasadę jedności własności państwowej. Wejście w życie

tej ustawy nie mogło zatem wywrzeć ujemnych skutków dla spadkobierców

wywłaszczonego właściciela, a w szczególności spowodować wygaśnięcie

uprawnienia określonego w art. 69 ust. 1 u.g.g. Na marginesie należy podkreślić,

że w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż sporna nieruchomość

7

stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu najpóźniej w 1994 r.,

gdy znalazła się ona poza ogrodzonym terenem.

Dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia rozpoczął się zatem w dniu

wejścia w życie art. 229 u.g.n. (dawny art. 442 k.c., obecnie art. 4421

§ 1 k.c.),

a więc dnia 1 stycznia 1998 r. Sąd Apelacyjny powinien w tej sytuacji wyjaśnić, czy

wystąpienia spadkobierców dawnego właściciela do Wydziału Geodezji

i Gospodarki Nieruchomościami Urzędu Miejskiego w L. z dnia 16 czerwca 2005 r.

i z dnia 6 września 2006 r. przerwały bieg przedawnienia stosownie do art. 123 § 1

pkt 1 k.c. (taki m.in. zarzut został podniesiony w apelacji), a wypadku oceny

negatywnej dla powodów - czy zarzut przedawnienia roszczenia narusza zasady

współżycia społecznego (art. 5 k.c. - taki m.in. zarzut został trafnie podniesiony

w skardze kasacyjnej).

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 178 § 1 k.c. jest

częściowo trafny, jednakże ma w zasadzie znaczenie wtórne w stosunku do

trafnych zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.