WA 33/14

Sygn. akt: WA 33/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Edward Matwijów (przewodniczący)

SSN Jan Bogdan Rychlicki (sprawozdawca)

SSN Jerzy Steckiewicz

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Anny Czapigo

w sprawie ppłk. rez. Z. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie, po rozpoznaniu w

Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 2 lutego 2015 r., apelacji, wniesionych przez

pełnomocnika wnioskodawcy i prokuratora na niekorzyść od wyroku Wojskowego

Sądu Okręgowego w W. z dnia 31 października 2014 r.,

1. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok,

2. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb

Państwa.

UZASADNIENIE

2

W związku z treścią wyroków Wojskowego Sądu Okręgowego oraz Sądu

Najwyższego -Izba Wojskowa zapadłych m. in. wobec ppłk. rez. Z. Z. jego

pełnomocnik w dniu 30 września 2013 r. złożył do Wojskowego Sądu Okręgowego

wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne

tymczasowe aresztowanie w okresie od 6 listopada 2003 r. do 8 kwietnia 2004 r., i

na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz

wnioskodawcy kwoty 947. 874 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia. W

uzasadnieniu wniosku podniesiono m. in., że wnioskodawca przed wszczęciem

postępowania karnego i zastosowaniem w jego toku tymczasowego aresztowania

pełnił zawodową służbę wojskową na stanowisku Starszego Specjalisty Oddziału

[…] Dowództwa Wojsk […]. W październiku 2003 r. przeprowadzono m. in. z

wnioskodawcą rozmowy kadrowe w zakresie jego awansu służbowego na

stanowisko Szefa Oddziału. Wnioskodawca na dotychczas zajmowanym

stanowisku służbowym pobierał uposażenie stosownie do grupy U-13. Pełnomocnik

podniósł też, że wnioskodawca po powrocie do służby wojskowej nie został

awansowany na „obiecane mu wyższe stanowisko służbowe” i w dniu 30 maja 2004

r. na jego wniosek zwolniono go ze służby i przeniesiono do rezerwy. W tej sytuacji

autor wniosku dokonując stosownych wyliczeń związanych z brakiem awansu

służbowego wnioskodawcy sprecyzował wysokość szkody na kwotę 597 874, 03 zł.

Odnosząc się z kolei do okoliczności związanych z miarkowaniem kwoty

zadośćuczynienia pełnomocnik wskazał na następujące fakty: zatrzymanie

wnioskodawcy nastąpiło w obecności żony i dzieci, pozbawienie wolności

wnioskodawcy wywołało nieprzychylne komentarze ze strony sąsiadów, ponadto

przełożeni wnioskodawcy sporządzili krzywdzącą opinię o nim będącą „echem”

relacji mediów, które w sposób wysoce krzywdzący przedstawiało osobę

wnioskodawcy jako „łapówkarza” działającego w strukturach zorganizowanej grupy

przestępczej. Ponadto pełnomocnik wskazał również na fakt, że postępowanie w

sprawie wnioskodawcy trwało ponad 9 lat jak również w toku tymczasowego

aresztowania wnioskodawca był zmuszony stosować się do rygorów tego środka.

Przedstawione przez pełnomocnika wnioskodawcy te okoliczności w jego ocenie

uzasadniały domaganie się zasądzenia z tytułu zadośćuczynienia kwoty 350 000 zł.

3

Wojskowy Sąd Okręgowy po rozpoznaniu tego wniosku wyrokiem z dnia 31

października 2014 r., na podstawie art. 552 § 4 k.p.k., art. 554 § 2 k.p.k. oraz 558

k.p.k. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy ppłk. rez. Z. Z. kwotę

150 000 zł tytułem zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia uprawomocnienia

się orzeczenia, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił. W uzasadnieniu wyroku

podniesiono w kwestii odszkodowania, że istotnie prowadzono z wnioskodawcą

rozmowy kadrowe na temat awansowania go na stanowisko Szefa Oddziału, to

jednakże okolicznością bezsporną w toku postępowania jest to, że do czasu

wszczęcia postępowania karnego, a następnie zastosowania środka

zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania nie została wdrożona

stosowna procedura służbowa związana z awansem wnioskodawcy na wyższe

stanowisko służbowe oraz wyższy stopień wojskowy. Z tego też względu w ocenie

sądu pierwszej instancji przypuszczalny awans wnioskodawcy uznać należało jako

zdarzenie przyszłe i niepewne, którego też nie można przecież wykluczyć. W tej

sytuacji ustalenia te wykluczają możliwość i zasadność dokonywania wysokości

ewentualnego odszkodowania za szkodę materialną wyrządzoną wnioskodawcy, a

wynikającą z otrzymywania przez niego niższego uposażenia, niższej odprawy oraz

niższej emerytury w stosunku to tych podobnych świadczeń, które otrzymałby

uzyskując awans służbowy na stanowisku i w stopniu. Ponadto sąd pierwszej

instancji w tej kwestii odniósł się do regulacji zawartych w art. 32 ustawy z dnia 30

czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. 997 Nr 10. poz.

52) i w § 47 Rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 grudnia 1996 r.

w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych ( Dz. U. 1997, Nr 7 poz. 38).

Sąd pierwszej instancji z kolei miarkując wysokość zadośćuczynienia uznał,

iż żądana przez wnioskodawcę kwota 350 000 zł jest „zbyt wygórowana”. Na

stronie 9 uzasadnienia wyroku sąd pierwszej instancji przedstawił okoliczności

związane z krzywdą, jaką doznał wnioskodawca na skutek zastosowania wobec

niego niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania (pozbawienie

wolności trwało przez stosunkowo długi okres czasu, wnioskodawca zmuszony był

poddawać się rygorom związanym z tymczasowym aresztowaniem, jego

odosobnienie od rodziny wywołało zaburzenia nerwicowe, po zwolnieniu z aresztu

4

spotkał się z pewnym ostracyzmem środowiskowym, konsekwencje karne jakie

spotkały wnioskodawcę „zatrzymały jego karierę zawodową” i przyspieszyły jego

decyzję o zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej).

Apelację od tego wyroku wnieśli pełnomocnik wnioskodawcy oraz prokurator

Wojskowej Prokuratury Okręgowej na jego niekorzyść.

Pełnomocnik wnioskodawcy zaskarżył wyrok w części związanej z

oddaleniem wniosku o zasądzenie stosownej kwoty odszkodowania za oczywiście

niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wnioskodawcy i na podstawie

art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k. zarzucił:

„1.obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, a

konkretnie art. 2 § 2, 4 i 410 k.p.k., a także art. 424 k.p.k. poprzez oddalenie

wniosku w przedmiocie zasądzenia odszkodowania w oparciu o zaledwie fragment

ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, z pominięciem oceny dowodów na

okoliczność podstawy uposażenia, wysokości odprawy i podstawy emerytury w

sytuacji gdyby wnioskodawca nie został awansowany na stanowisku służbowym

lub w stopniu wojskowym, a jego pensja od 01.07.2004 r. i tak uległa by

zwiększeniu w związku z regulacją uposażeń, co było przedmiotem tego samego

wniosku z dnia 30.09.2014 r. o odszkodowanie (w wariancie ewentualnym

opisanym w punkcie I na stronach 3-4 uzasadnienia wniosku) i nie wyjaśnienia tego

w pisemnym uzasadnieniu orzeczenia, co uniemożliwia kontrolę merytoryczną tego

fragmentu wyroku;

2. obrazę przepisów postępowania, tj. art. 552 § 4 k.p.k. i art. 7 k.p.k., mającą

wpływ na jego treść i będącą następstwem dowolnej oceny dowodów oraz braku

konsekwencji w wyciąganiu niesprzecznych z wiedzą i doświadczeniem życiowym

oraz prawidłowym rozumowaniem wniosków, a wyrażającą się w oddaleniu żądania

w zakresie odszkodowania na skutek bezzasadnego wyrażenia poglądu, że

wnioskodawca nie poniósł szkody materialnej w wyniku niewątpliwie niesłusznego

tymczasowego aresztowania, albowiem zgodnie z obowiązującymi wówczas

przepisami i tak nie mógł awansować w stopniu i na stanowisku służbowym, zaś

różnice w należnym mu uposażeniu zostały jemu wyrównane do wysokości

zajmowanego w chwili tymczasowego aresztowania etatu, a więc nie wpłynęło to

na wysokość otrzymanej przez niego odprawy i emerytury, przy zwalnianiu z

5

zawodowej służby wojskowej przy jednoczesnym prawidłowym ustaleniu, że gdyby

właśnie nie niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wnioskodawca

zamierzał pełnić służbę wojskową do 31.01.2007 r.;

3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i mający

wpływ na jego treść a wyrażający się w przyjęciu, że ppłk Z. Z. był tylko jednym z

wielu kandydatów do awansu na stanowisko Szefa Oddziału, bo w momencie jego

tymczasowego aresztowania rekrutacja jeszcze nie była zakończona, a więc jego

awans był zdarzeniem przyszłym i niepewnym.”

Skarżący na podstawie art. 427 § 1 i 2 k.p.k. wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w części związanej z oddaleniem przedmiotowego wniosku o

odszkodowanie i przekazanie sprawy w tym zakresie sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu apelacji podniesiono, że sąd pierwszej instancji nie odniósł

się do wariantów ustaleń związanych z wysokością kwoty odszkodowania

przedstawionych na s. 3-5 uzasadnienia wniosku natomiast skoncentrował się tylko

na pierwszym z nich i uznał, że awans wnioskodawcy na wyższe stanowisko

służbowe i stopień służbowy był zdarzeniem przyszłym i niepewnym, a zatem nie

mógł stanowić podstawy do miarkowania stosownej kwoty odszkodowania.

Skarżący wskazał też, że prawidłowa ocena zeznań świadków, w tym A. A.,

prowadzi do wniosku, że wnioskodawca był jedynym kandydatem na to stanowisko

i gdyby nie wszczęcie postępowania karnego, takie stanowisko by objął.

Z kolei prokurator w apelacji złożonej na niekorzyść wnioskodawcy w części

zasądzonej kwoty zadośćuczynienia zarzucił:

„ błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający wpływ

na treść zaskarżonego wyroku, polegający na dokonaniu przez Sąd dowolnej

oceny ustalonych w sprawie istotnych faktów, poprzez nadanie zbyt dużego

znaczenia subiektywnym odczuciom wnioskodawcy, co do przebiegu

tymczasowego aresztowania oraz skutków jakie ono wywołało i przyjęcie, że

krzywda jakiej doznał na skutek oczywiście niesłusznego tymczasowego

aresztowania w okresie 5 miesięcy, tj. od dnia 6 listopada 2003 r. do dnia 8

kwietnia 2004 r., uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia w wysokości 150

000(sto pięćdziesiąt tysięcy) zł., przy jednoczesnym pominięciu pozostałych

6

okoliczności związanych z przebiegiem izolacji - takich jak: rozmiar doznawanych

cierpień, rozmiar szkody moralnej – sposób i przebieg zatrzymania i tymczasowego

aresztowania, które prowadzą do wniosku, że powyższa kwota jest rażąco

niewspółmiernie wysoka do doznanej krzywdy i sprzeczna z funkcją

kompensacyjną zadośćuczynienia, co w konsekwencji doprowadziło do uzyskania

nadmiernych korzyści finansowych przez wnioskodawcę.”

Autor środka odwoławczego na podstawie art. 427 § 1 k.p.k. oraz art. 437 §

1 k.p.k. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w tej części i zasądzenie kwoty

zadośćuczynienia w wysokości 15 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami, a w

pozostałym zakresie o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy. W uzasadnieniu

apelacji podniesiono, że sąd pierwszej instancji dokonał dowolnej oceny ustalonych

w sprawie istotnych faktów, w szczególności sąd orzekający przecenił okoliczności

związane z ostracyzmem wnioskodawcy przez środowisko, określonym

nastawieniem mediów do wnioskodawcy, złamaniem kariery wojskowej przez

wnioskodawcę, dolegliwościami związanymi z rygorem stosowania tymczasowego

aresztowania w sytuacji, kiedy zastosowany areszt nie miał charakteru

wydobywczego, wnioskodawca przebywał w celi z osobami ze służb mundurowych,

korzystał z regulaminowych widzeń z rodziną. W tej sytuacji, w ocenie skarżącego,

kwotą zadośćuczynienia współmierną do krzywdy jaka spotkała wnioskodawcę

winna być kwota 15 000 zł.

Sąd Najwyższy rozważył.

Obie apelacje są niezasadne.

Na wstępie należało przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 552 k.p.k.

odszkodowanie i zadośćuczynienie ma wyrównać oskarżonemu szkodę i naprawić

wyrządzoną krzywdę przy czym szkodą w rozumieniu tego przepisu jest różnica

między stanem majątkowym jaki by istniał, gdyby poszkodowany nie został

pozbawiony wolności (stan hipotetyczny), a stanem rzeczywistym w chwili

odzyskania wolności. Przy ustalaniu wysokości odszkodowania należy też

uwzględniać różnego rodzaju koszty, jakie poniósł uprawniony, w tym koszty

leczenia rozstroju zdrowia, utracone środki na pokrycie niesłusznych kar

finansowych, wreszcie utracone zarobki jak i ich zmniejszenie po odzyskaniu

wolności, przy uwzględnieniu możliwości, jakie wcześniej posiadał. Z kolei przy

7

ustalaniu wysokości zadośćuczynienia należy mieć na uwadze czas trwania kary

lub środków zapobiegawczych i okoliczności z tym związane, określony rodzaj

upublicznienia tych okoliczności, zatrzymanie i upublicznienie tego rodzaju faktu

oraz utrata dobrego imienia w określonym środowisku. Jest też rzeczą oczywistą,

że ustalenia te powinny opierać się na rzetelnych kryteriach w oparciu o dowody

przeprowadzone w postępowaniu zakreślającymi granice subiektywnego odczucia

krzywdy przez wnioskodawcę. W związku z tym przechodząc do meritum, należało

odnieść się do wniesionych środków odwoławczych.

Co do apelacji pełnomocnika wnioskodawcy.

Wbrew temu co podniósł skarżący sąd pierwszej instancji w tej kwestii podjął

trafną decyzję procesową. W związku z planowaną decyzją przełożonych o

obsadzie stanowiska Szefa Oddziału prowadzono rozmowy z wnioskodawcą

podobnie jak i z innymi dwoma oficerami. Do chwili wszczęcia postępowania

karnego wobec m. in. wnioskodawcy nie wdrożono żadnych procedur awansowych

związanych wyłącznie z jego osobą. W tej sytuacji nieuprawniony jest wniosek

skarżącego, że był on jedynym kandydatem na to stanowisko i gdyby nie określone

decyzje organów ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości wnioskodawca bez

przeszkód awansowałby w służbie. Wnioskodawca został zwolniony ze służby na

swój wniosek, a która to decyzja nie miała żadnego związku z prowadzonym

przeciwko niemu postępowaniem karnym. Po uchyleniu środka zapobiegawczego i

powrocie do służby wojskowej wnioskodawca otrzymał należne mu uposażenie

związane z dotychczas zajmowanym stanowiskiem służbowym. Sąd pierwszej

instancji mając na uwadze okoliczności związane z przyszłym i niepewnym

zdarzeniem (awans wnioskodawcy) zasadnie ograniczył swoje rozważania

wyrokowe do tej kwestii albowiem to było istotą rozstrzygnięcia w tej materii i

zbędne było z jego strony odnoszenie się co do zasadności wyliczeń kwot

odszkodowania przedstawionych na s. 3-4 wniosku i słusznie oddalił wniosek w tej

części.

Co do apelacji prokuratora.

Okoliczności ustalone przez sąd pierwszej instancji, a związane z

zastosowaniem środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania

mające ścisły związek z zasądzoną kwotą zadośćuczynienia w ocenie Sądu

8

Najwyższego są trafne. Kwota zadośćuczynienia w wysokości 150 000 zł na ich tle

być może jest wygórowana, jednakże nie razi swoją wysokością. Postępowanie

karne w tej sprawie trwało ponad 9 lat, wobec wnioskodawcy zastosowano

najbardziej dolegliwy środek zapobiegawczy, który powodował takie, a nie inne

skutki względem jego i jego rodziny. Spowodował też on utratę dobrego imienia w

środowisku zawodowym jak i w miejscu zamieszkania. Wnioskodawca do chwili

wszczęcia postępowania karnego pełnił nienaganną służbę wojskową. W związku z

tym zasądzona kwota zadośćuczynienia nie wymaga korekty na niekorzyść

wnioskodawcy w kierunku postulowanym przez skarżącego.

Mając powyższe na uwadze należało orzec jak na wstępie.