I CSK 70/14

Sygn. akt I CSK 70/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Apelacyjnego

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2013 r.2,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powódki na rzecz Skarbu Państwa –

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2 700 (dwa

tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka A. R. wnosiła o zasądzenie od Skarbu Państwa - Prezesa Sądu

Apelacyjnego kwoty 175.828,82 zł z odsetkami jako odszkodowania z racji

pozbawienia jej części uposażenia sędziego w stanie spoczynku w okresie od dnia

1 sierpnia 2005 r. do dnia 15 maja 2010 r. Pozbawienie to było konsekwencją

wydania orzeczeń lustracyjnych przez sądy lustracyjne obu instancji, następnie

uchylonych w związku ze wznowieniem postępowania lustracyjnego.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo, dokonując następujących ustaleń

faktycznych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2004 r. w sprawie lustracyjnej

stwierdził, że powódka - sędzia w stanie spoczynku - złożyła niezgodne z prawdą

oświadczenie przewidziane w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r.

o ujawnianiu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa Państwa (…) (Dz. U

z 1999 r., nr 42, poz. 428 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa lustracyjna”). Sąd drugiej

instancji utrzymał to orzeczenie w mocy, a uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa

(KRS) nr …2005 z dnia … 2005 r. pozbawiono powódkę stanu spoczynku

i uposażenia sędziego na podstawie art. 8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia

1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (…) (Dz. U

z 1998 nr 98, poz. 607; cyt. dalej jako „ustawa z dnia 17 grudnia 1997 r.”).

Europejski Trybunał Prawa Człowieka (ETPCz.) w wyroku z dnia 8 kwietnia 2009 r.

stwierdził, że w postępowaniu lustracyjnym dotyczącym powódki przed sądem

krajowym doszło do naruszenia art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 3b Konwencji Praw

Człowieka z racji nierzetelności procedury sądowej w postaci utrudniania

lustrowanej dostępu do akt sprawy, ograniczenia możliwości sporządzania notatek.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18 listopada 2009 r. (sygn. II KO 79/09) wznowił

postępowanie lustracyjne i przekazał sprawę lustracyjną powódki do ponownego

rozpoznania. KRS podjęła u uchwałę o wznowieniu postępowania w sprawie

wszczętej na wniosek Ministra Sprawiedliwości (MS) z dnia 6 maja 2005 r. i uchyliła

wcześniejszą, wspomnianą uchwałę z dnia 20 maja 2005 r. Zobowiązała

jednocześnie MS do wypowiedzenia się co do tego, czy podtrzymuje on wniosek

o wydanie uchwały pozbawiającej powódkę prawa do stanu spoczynku

3

i dodatkowego uposażenia. W związku z tym, że MS nie poparł ostatecznie

wspomnianego wniosku KRS umorzyła postępowanie w sprawie pozbawienia

powódki prawa do stanu spoczynku i dodatkowego uposażenia. Powódce nie

wypłacono tego uposażenia za okres od sierpnia 2005 r do dnia 15 maja 2010 r.

Różnica między wypłaconą powódce emeryturą zwykłą i uposażeniem dodatkowym

wynosiła kwotę objętą pozwem.

Sąd Okręgowy oceniał istnienie przesłanek odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa na podstawie art. 4171

§ 2 k.c. przy założeniu,

że postępowanie lustracyjne wobec powódki jeszcze się toczy.

Orzeczenie lustracyjne było istotnie niezgodne z prawem z przyczyn natury

proceduralnej, jednakże podstawą pozbawienia powódki prawa do dodatkowego

uposażenia była uchwała KRS z 2005 r., wydana zgodnie z przepisami powołanymi

przez Sąd pierwszej instancji. Złożenie nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego

przez sędziego stanowi uchybienie godności urzędu sędziego, jest jednocześnie

przewinieniem dyscyplinarnym. Zdaniem Sądu, nie było możliwe przeprowadzenie

rozumowania pozwalającego na uznanie, że szkoda powódki w postaci

utraty części dochodów nie nastąpiłaby, gdyby Sąd Apelacyjny wydał wyrok zgodny

z prawem, ponieważ treść prawomocnego orzeczenia sądu lustracyjnego nie była

jeszcze znana na etapie tego postępowania. Tylko w takiej sytuacji możliwe byłoby

stwierdzenie, że powódka poniosła szkodę pozostającą w związku przyczynowym

ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę, tj. orzeczeniem lustracyjnym.

Zgodnie z art. 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r., w razie okazania się,

że powódka złożyła rzetelne oświadczenie lustracyjne, będzie jej przysługiwało

roszczenie o wypłatę wstrzymanego uposażenia w ramach stosunku

pracowniczego z byłym pracodawcą. Ostatecznie Sąd Okręgowy wyjaśnił,

że dla przyjęcia ewentualnej odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art.

4711

§ 2 k.c. istotne znaczenie ma ustalenie treści ponownego orzeczenia sądu

lustracyjnego. Brak obecnie dowodu na to, że gdyby sąd ten działał zgodnie

z prawem (procedurą), to powódka nie utraciłaby statusu sędziego w stanie

spoczynku i prawa do odpowiedniego uposażenia.

Apelacja powódki została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko

Sądu pierwszej instancji o istnieniu tzw. bezprawia sądowego, które może pojawiać

4

się także w razie naruszenia reguł postępowania. Normalnym następstwem

prawomocnego orzeczenia lustracyjnego jest pozbawienie sędziego prawa do

stanu spoczynku i związanego z nim uposażenia dodatkowego. Sąd Apelacyjny

zastanawiał się nad tym, czy wznowienie postępowania lustracyjnego powinno

wpływać na ukształtowanie się związku przyczynowego pomiędzy utratą przez

powódkę części dochodu a uchylonym orzeczeniem lustracyjnym i udzielił

odpowiedzi pozytywnej. Zaznaczył jednocześnie, że w okolicznościach danej

sprawy taki związek jednak nie występuje. Doszło już bowiem do oddalenia skargi

kasacyjnej powódki od niekorzystnego dla powódki ponownego orzeczenia

lustracyjnego. Takie nowe orzeczenie jest podstawą zastosowania kary

dyscyplinarnej w postaci pozbawienia powódki stanu spoczynku i odpowiednio

wyższego uposażenia. Orzeczenie to potwierdza, że już w dacie wydania

pierwszego orzeczenia lustracyjnego (z dnia 7 kwietnia 2004 r.) istniały

merytoryczne podstawy do stwierdzenia, iż powódka złożyła oświadczenie

lustracyjne niezgodne z prawdą. Powódki nie można było pozbawić uprawnienie do

wyższego uposażenia za okres wsteczny, nawet gdyby ponownie została podjęta

nowa uchwała KRS o pozbawieniu powódki stanu spoczynku i dodatkowego

uposażenia. W takiej sytuacji Sąd Apelacyjny dostrzegł właściwy sposób

zrekompensowania uszczerbku majątkowego powódki, który niewątpliwie istniał,

ale nie pozostawał jednak w adekwatnym związku przyczynowym z orzeczeniem

lustracyjnym z dnia 7 kwietnia 2004 r.

W skardze kasacyjnej powódki podnoszono jedynie zarzut naruszenia art.

361 § 1 k.c. odnoszący się do konstrukcji związku przyczynowego. Skarżąca

wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez oba Sądy meriti wynika, że doszło

do wydania powtórnego i prawomocnego już orzeczenia Sądu Lustracyjnego

po wznowieniu tego postępowania. Oddalono bowiem skargę kasacyjną powódki

od orzeczenia tego Sądu (sygn. akt […]; s. 8 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Powódka opierała swoje roszczenie odszkodowawcze wobec Skarbu Państwa na

5

postanowieniach art. 4171

§ 2 k.c. i wywodziła je z faktu wydania orzeczeń w toku

postępowania lustracyjnego, które okazało się - jak wyjaśnił ETPCz -

postępowaniem nierzetelnym z racji naruszenia istotnych wymagań procesowych

dotyczących jego przebiegu. Pierwotnie wydane przez Sądy Lustracyjne orzeczenia

zostały uznane przez Sądu meriti za bezprawne w powodu wspomnianych

uchybień procesowych. Zdaniem Sądów meriti, w pierwotnym postępowaniu

lustracyjnym doszło do powstania stanu tzw. bezprawia sądowego

w rozumieniu art. 4711

§ 2 k.c. Sądy te przyjęły także, że powódka poniosła

uszczerbek majątkowy w rozmiarze odpowiadającym różnicy pomiędzy otrzymaną

emeryturą na zasadach ogólnych i odebranym jej na podstawie uchwały KRS

z dnia … 2005 r. uposażeniem odpowiadającym stanowi spoczynku w okresie

2005-2010 r. Sąd Okręgowy stwierdził jednocześnie przedwczesność

konstruowania normalnego związku przyczynowego pomiędzy wspomnianymi

orzeczeniami lustracyjnymi i uszczerbkiem majątkowym powódki, skoro treść

prawomocnego, ponownego przeczenia lustracyjnego nie była znana na etapie

postępowania odwoławczego. Sąd Apelacyjny skonstatował natomiast w ogóle brak

związku przyczynowego w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. pomiędzy wspomnianymi

zdarzeniami, ponieważ doszło już do ponownego, niekorzystnego i prawomocnego

dla powódki orzeczenia lustracyjnego. Nowe orzeczenie lustracyjne potwierdziło

bowiem to, że w kwietniu 2004 r. powódka złożyła niezgodne z prawdą

oświadczenie lustracyjne. Nietrudno dostrzec, że Sąd Apelacyjny rozważał

kwestię związku przyczynowego już w kontekście wszystkich możliwych zdarzeń,

które mogły mieć znaczenie na przebieg tego związku.

W ocenie Sądu Najwyższego, na tle dokonanych ustaleń faktycznych

powstaje zasadnicze pytanie, czy można mówić o nielegalnym działaniu

sądów lustracyjnych w 2004 r. (tzw. bezprawiu sądowym) w rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c., pozwalającym przypisać odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbowi

Państwa za zgłoszony przez powódkę uszczerbek majątkowy. Rozstrzygnięcie

merytoryczne Sądu Lustracyjnego okazało się ostatecznie takie, jak

rozstrzygnięcie pierwotne przed wznowieniem postępowania lustracyjnego.

Oznacza to, że podejmowanie po pierwotnym orzeczeniu lustracyjnym czynności,

zmierzających do pozbawienia powódki statusu stanu spoczynku i dodatkowego

6

wynagrodzenia, miało jednak swoje merytoryczne uzasadnienie, a w dodatku

istniał de lege lata obowiązek prawny ich podejmowania (wniosek MS

o pozbawienie sędziego prawa do stanu spoczynku i podejmowanie uchwały w tym

przedmiocie przez KRS). W orzecznictwie SN sporo uwagi poświęcono

wyróżnieniu pojęcia tzw. kwalifikowanego bezprawia sądowego i odróżnienia go od

zwykłego (niekwalifikowanego) naruszenia prawa przez sąd orzekający w procesie

jego stosowania. Można zatem twierdzić, że w rozpoznawanej sprawie doszło do

takich naruszeń prawa procesowego, które nie miały jednak - jak się ostatecznie

okazało - zasadniczego wpływu na merytoryczne rozstrzygnięcie i jednocześnie

zapewniono powódce możliwość pełnej ochrony jej interesu prawnego

(wznowienie postępowania, przywrócenie statusu sędziego w stanie spoczynku,

ponowny proces lustracyjny po wznowieniu postępowania). Pierwotne orzeczenia

lustracyjne okazały się niewadliwe merytorycznie po ponownym przeprowadzeniu

postępowania lustracyjnego i nie sposób pomijać ich przy ogólnej ocenie tego, czy

w rozpoznawanej sprawie w ogóle doszło do relewantnego prawnie tzw. bezprawia

sądowego.

W takiej sytuacji nie mogła zaktualizować się odpowiedzialność

odszkodowawcza na podstawie art. 4711

§ 2 k.c. Nie było zatem potrzeby

rozważania, czy pomiędzy pierwotnymi orzeczeniami lustracyjnymi i uszczerbkiem

majątkowym powódki istniał adekwatny związek przyczynowy. Nietrafny okazał się

więc podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. Należało

zatem oddalić skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.) i orzec o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c.).