I PK 152/14

Sygn. akt I PK 152/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa I. D.

przeciwko Polskim Liniom Lotniczym /…/ S.A. w W.

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 19 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w K.

UZASADNIENIE

Powódka I. D. domagała się od strony pozwanej Polskich Linii Lotniczych

/…/ S.A. w W. przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach.

2

Powódka była zatrudniona u strony pozwanej od dnia 1 kwietnia 1998 r.,

ostatnio na stanowisku starsza stewardesa w bazie personelu pokładowego w K. w

pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony.

Pozwana, w bazie personelu pokładowego w K., zatrudniała 25 osób na stanowisku

stewardów. Baza była zorganizowana w ten sposób, że pozwana wynajmowała

dwa pomieszczenia w budynku Portu Lotniczego w K., a zatrudnieni tam stewardzi

podlegali kierownikowi Działu Stewardów w W. Jedna ze stewardes w bazie w K.

pełniła w 1/2 wymiaru czasy pracy funkcję inspektora ds. administracyjnych, będąc

łącznikiem z kierownikiem w W.

W dniu 27 października 2010 r. powódka otrzymała wypowiedzenie

warunków pracy i płacy w części dotyczącej miejsca wykonywania pracy,

stanowiska pracy i wynagrodzenia. Jako przyczynę wypowiedzenia wskazano

likwidację stanowiska pracy w K. w związku z likwidacją bazy personelu

pokładowego w K. na podstawie decyzji zarządu PLL /…/ S.A. z dnia 7 września

2010 r., a w konsekwencji ograniczenie zapotrzebowania na pracę pracowników na

stanowisku starsza stewardesa w Biurze Personelu Pokładowego oraz konieczność

doboru na to stanowisko osób zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie w Spółce

zasadami, m.in. o największym doświadczeniu zawodowym i najdłuższym stażu

pracy w charakterze członka personelu pokładowego. Powódce w wypowiedzeniu

zmieniającym zaproponowano następujące nowe warunki: miejsce wykonywania

pracy – W., stanowisko – stewardesa, wynagrodzenie zasadnicze – 3.237 zł.

W związku z likwidacją bazy w K. wypowiedzenia warunków pracy w

zakresie miejsca świadczenia pracy otrzymali wszyscy zatrudnieni w tej bazie

pracownicy z wyjątkiem jednej pracownicy, która przebywała na urlopie

wychowawczym. Pozwana wypowiedziała także umowy najmu pomieszczeń. Baza

w K. przestała istnieć. Żaden ze stewardów nie był już tam zatrudniony, nie było

biura ani innej infrastruktury koniecznej do funkcjonowania bazy. Nie pracował tam

również pracownik, który zajmował się obsługą administracyjną bazy. Wszystkie

pracownice bazy personelu pokładowego w K., które przyjęły wypowiedzenia

warunków pracy i płacy, rozpoczynały pracę w W., nawet gdy lot odbywał się z

innego miasta, w tym również z K. W tym celu po rozpoczęciu pracy w W.

przylatywały do innego miasta, z którego rozpoczynały lot.

3

Sąd Rejonowy w K. w tak ustalonym stanie faktycznym wyrokiem z dnia 7

lutego 2013 r. oddalił powództwo o przywrócenie do pracy na poprzednich

warunkach i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 18 097,59 zł

tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie warunków pracy i

płacy. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że pozwana dokonując wypowiedzenia

warunków pracy i płacy naruszyła art. 30 § 4 k.p. w zw. z art. 45 § 1 k.p. w zw. z art.

42 § 1 k.p. Pozwana nie poinformowała powódki jakie zasady obowiązywały przy

doborze na stanowisko starszej stewardesy, z kim była porównywana oraz o ile

stanowisk ograniczono zatrudnienie na stanowisku starszej stewardesy. W ocenie

Sądu Rejonowego pozwana nie wykazała jakie dokładnie zasady obowiązywały

przy doborze na stanowisko starszej stewardessy, w oparciu o jakie zasady i w

jakim trybie podejmowano decyzję o pozostawieniu określonych osób na

stanowisku starszej stewardesy, a degradacji innych osób na stanowisko

stewardesy, a nadto, że powódka była osobą, która ze względu na staż pracy i

doświadczenie zawodowe nie zmieściła się w limicie stanowisk starszych

stewardes. Sąd jednocześnie stwierdził, że ze względu na faktyczne zlikwidowanie

bazy personelu pokładowego w K. nie jest możliwe przywrócenie powódki na

dotychczasowe warunki pracy, to jest na dotychczasowe miejsce pracy.

Sąd nie uwzględnił żądania ewentualnego powódki odnośnie przywrócenia

jej do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy w zakresie stanowiska pracy i

wynagrodzenia, wyjaśniając, że art. 45 § 1 k.p. nie pozwala na przywrócenie do

pracy jedynie na niektóre warunki pracy i płacy oraz usankcjonowanie zmiany

innych warunków. Podkreślił, że obowiązujące przepisy pozwalają Sądowi

ingerować w zakończony już stosunek pracy jedynie poprzez jego restytucję w

kształcie sprzed wypowiedzenia warunków pracy i płacy, a nie pozwalają na

ingerencję w ten stosunek prawny poprzez stworzenie w wyniku wydanego

orzeczenia stosunku prawnego w innym kształcie niż ten, który miał miejsce przed

wypowiedzeniem warunków pracy i płacy.

Od wyroku Sądu Rejonowego apelację wniosła powódka, zaskarżając go w

części oddalającej powództwo o przywrócenie do pracy na stanowisko starszej

stewardesy z dotychczasowym wynagrodzeniem na tym stanowisku oraz, w części

dotyczącej podstawy prawnej zasądzonego odszkodowania poprzez przyjęcie za tę

4

podstawę jego wyboru przez pracownicę według art. 45 § 1 k.p. zamiast

zasądzenia go na podstawie art. 45 § 2 k.p. Powódka wniosła o przywrócenie do

pracy na stanowisko starszej stewardesy z dotychczasowym wynagrodzeniem w

ramach trwającej umowy o pracę z miejscem wykonywania pracy w W.

Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację. Uznając za prawidłowe ustalenia Sądu

Rejonowego, akceptując je, podzielił stanowisko Sądu I instancji w przedmiocie

ograniczeń w stosowaniu art. 45 k.p. Wskazał, że uwzględnienie apelacji byłoby

jednoznaczne z niedopuszczalnym przyznaniem sądom kompetencji

nieograniczonego kształtowania obligacji pracowniczych. Ponadto stwierdził, że

dopiero w apelacji pojawiło się zmodyfikowane żądanie pozwu w formie wniosku

apelacji o przewrócenie powódki do pracy na stanowisko starszej stewardesy z

dotychczasowym wynagrodzeniem w ramach trwającej umowy o pracę z miejscem

jej wykonywania w W., wskazując, że na etapie postępowania przed Sądem II

instancji taka zmiana roszczenia nie jest dopuszczalna z przyczyn oczywistych.

Skargę kasacyjną złożył pełnomocnik powódki. Zarzucono naruszenie:

- art. 29 § 1 k.p. poprzez niewłaściwe uznanie, że tzw. baza personelu

pokładowego pozwanej w K. była miejscem wykonywania pracy w rozumieniu art.

29 § 1 k.p. w zw. z art. 775

k.p.,

- art. 45 § 2 k.p. w zw. z art. 42 § 1 k.p. poprzez dosłowne i bezpośrednie, a

nie odpowiednie, tj. z uwzględnieniem istniejących różnic, zastosowanie przepisów

dotyczących definitywnego wypowiedzenia umowy o pracę do wypowiedzenia

zmieniającego jedynie niektóre warunki pracy i płacy,

- art. 8 k.p. w zw. z art. 113

k.p. w zw. z art. 183a

k.p., art. 183b

§ 1 pkt 2 i 3

k.p. poprzez:

- bezpodstawne wykorzystanie pozornego zlikwidowania miejsca

wykonywania pracy dla bezpodstawnej degradacji ze stanowiska starszej

stewardesy („szefowej pokładu”) na określonych, właściwych według Instrukcji

Operacyjnej dla tego stanowiska, typach samolotów;

- obniżenie o prawie 46% wynagrodzenia uzyskiwanego przez powódkę

przed bezpodstawną degradacją;

- nieuwzględnienie sytuacji życiowej i rodzinnej powódki, w szczególności

posiadania trojga małoletnich dzieci w tym niepełnosprawnej córki;

5

- pozorne zlikwidowanie stanowiska powódki w sytuacji gdy w marcu 2011 r.

pracodawca przeprowadził nowy nabór i szkolenie w skali swoich linii lotniczych na

stanowiska starszych stewardes z uwagi na braki kadrowe, bez przywrócenia

powódce uprawnień starszej stewardesy płynących z zajmowania przez nią

nienagannie aż do wypowiedzenia tego stanowiska w całych liniach lotniczych PLL

/…/;

- dyskryminacyjne wykorzystanie rzekomego pozornego zlikwidowania tzw.

bazy personelu w K. do degradacji wszystkich starszych stewardes wchodzących w

skład grupy personelu pochodzącego z K. i okolic oraz niedopuszczenie powódki

do ewentualnego ponownego szkolenia na stanowisko starszej stewardesy mimo

przeprowadzania takiej akcji;

- naruszanie zasady równego traktowania pracowników (powódki) w zakresie

wykonywania pracy starszej stewardesy z wyżej wymienionych względów;

- naruszenie zasady niedyskryminowania pracownika z uwagi na nierówne

traktowanie powódki ze względu na przyjęte tzw. miejsce wykonywania pracy w K.

w zakresie pozbawienia jej stanowiska i uprawnień starszej stewardesy;

- art. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn nie dotyczących

pracowników poprzez wypowiedzenie ponad 30 pracownikom pozwanej umowy o

pracę z wykorzystaniem podzielenia tej grupy w skali PLL /…/ S.A. na

poszczególne grupy tak aby nie został przekroczony limit ponad 30 pracowników

zwalnianych w okresie kolejnych 30 dni, w celu uniknięcia zastosowania przepisów

dot. zwolnień grupowych,

- naruszenie przepisów postępowania art. 227, art. 232 i art. 233 k.p.c.

poprzez:

- nieuwzględnienie przeprowadzenia dowodów wnioskowanych przez

powódkę a dotyczących ustalenia braku podstawy prawnej w prawie wewnętrznym

pracodawcy co do ustalenia statusu tzw. bazy personelu w K., w szczególności

braku zarządzenia lub innego aktu o jej powołaniu;

- oddalenie wniosku powódki o wykazanie przez pozwaną występowania w

strukturze organizacyjnej tzw. bazy personelu w K. jako jednostki tej struktury, -

6

nieprzeprowadzenie wnioskowanego dowodu o ujawnienie struktury organizacyjnej

w celu ustalenia statusu organizacyjnego tzw. bazy personelu w K.;

- oddalenie wniosku o przeprowadzenie dowodu ze świadków, w tym A. W.-

R. na okoliczność, że funkcjonowanie tzw. bazy personelu w K. nie było związane i

uzależnione od tzw. infrastruktury, to jest od wynajmowania dwóch pokojów w

Porcie Lotniczym K. – B., gdyż przez pierwszy rok funkcjonowania tej grupy

pracowników w K. nie istniała żadna infrastruktura, nie było żadnych pokoi, a

stewardesy rozpoczynały swoją pracę zgłaszając się do kapitana danego samolotu

na terenie Portu; funkcjonowania tej bazy nie według zasad wydzielonej jednostki

terenowej pracodawcy, a w ramach wydzielonego jednego Działu Personelu

Pokładowego Stewardes i Stewardes w K. mającego swą siedzibę w W. i mającego

kierownika w W., co m.in. wykluczało przyjęcie, iż tzw. baza personelu

pokładowego w K. była odrębną jednostką terenową pozwanej, w której były

zatrudnione osoby z okolic K., w tym powódka, mimo wynajmowania później

pokojów biurowych w Porcie Lotniczym K.-B., w których była jedynie zatrudniona

jako pracownica biurowa P. Z., której stanowisko rzeczywiście było związane z

istnieniem tego biura w dwóch wynajmowanych pokojach i które faktycznie zostało

zlikwidowane.

Wniesiono o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie powództwa w zakresie przywrócenia powódki na stanowisko starszej

stewardesy w PLL /…/ S.A. z odpowiadającym temu stanowisku wynagrodzeniem

oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania wg norm

prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niektóre z zarzutów skargi kasacyjnej okazały się mieć uzasadnione

podstawy.

Wstępnie należy stwierdzić, że niezmiernie lakoniczne uzasadnienie

zaskarżonego wyroku znacznie utrudnia kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowego.

7

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że z ustaleń Sądu Rejonowego

jednoznacznie wynika, że pracodawca powódki zlikwidował bazę personelu

pokładowego w K., która zgodnie z umową o pracę stanowiła miejsce świadczenia

pracy. Mając na uwadze specyficzny charakter pracy powódki i wynikające z tego

wątpliwości należy jednak uznać, że pozwany pracodawca był uprawniony do

dokonania takiej zmiany, co uniemożliwiło przywrócenie tego warunku zatrudnienia.

Tak więc jedynie na marginesie można w tym miejscu zauważyć, że de facto

miejscem świadczenia pracy powódki jest pokład samolotu. W tej sytuacji K. lub W.

są jedynie miejscem rozpoczęcia lotu, a więc i świadczenia pracy. W przepisach

(np. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 13 grudnia 2002 r. w sprawie

czasu pracy i wypoczynku członków załóg statków powietrznych oraz kontrolerów

ruchu lotniczego, Dz.U. Nr 219, poz. 1841) miejsce to było określane jako „port

macierzysty”. Tak więc wątpliwym jest, czy port macierzysty może być wskazany w

umowie o pracę jako miejsce świadczenia pracy. Problem ten w okolicznościach

faktycznych sprawy nie ma jednak decydującego wpływu na rozstrzygnięcie o

roszczeniach powódki. Z tego względu jako nieuzasadnione zostały ocenione

zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 29 § 1 k.p.) i związane z nim zarzuty

naruszenia prawa procesowego oraz art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych.

Natomiast ustalenie i rozstrzygnięcie o miejscu świadczenia pracy miałoby

pierwszoplanowe znaczenie w przypadku odmowy przyjęcia zaproponowanych w

wypowiedzeniu zmieniającym warunków zatrudnienia i rozwiązaniu stosunku pracy.

W razie ustalenia, że miejscem tym był K. nie byłoby bowiem możliwe przywrócenia

miejsca a w konsekwencji i pozostałych warunków zatrudnienia.

Pozwany zmieniając miejsce wykonywania pracy zmienił wypowiedział

jednak jednocześnie stanowisko oraz wynagrodzenie powódki. Sądy obu instancji

wyraziły pogląd, iż nie jest możliwe przywrócenie powódce jedynie poprzedniego

stanowiska i przysługującego wcześniej wynagrodzenia. Zdaniem Sądu

Rejonowego „przywrócenie na poprzednie warunki pracy lub niektóre warunki nie

jest możliwe lub nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach”. Natomiast

Sąd Okręgowy, podzielając poglądy Sądu pierwszej instancji, stwierdził ponadto, że

przywrócenie jedynie niektórych warunków zatrudnienia prowadziłoby do

8

„niedopuszczalnego przyznania sądom nieograniczonego kształtowania obligacji

pracowniczych”.

W związku z powyższym należy stwierdzić, że pracownik któremu

wypowiedziano warunki pracy lub płacy ma prawo do dochodzenia roszczeń

przewidzianych w art. 45 § 1 k.p. Przyjęcie przez pracownika nowych warunków

zatrudnienia nie pozbawia go prawa do tych roszczeń dochodzonych w

postępowaniu przed sądem pracy. Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że

zgodnie z art. 42 § 1 k.p. przepisy o wypowiedzeniu (a więc i o roszczeniach)

umowy o pracę stosuje się do wypowiedzenia zmieniającego w sposób odpowiedni.

Jak wiadomo odpowiednie stosowanie przepisów może polegać na ich

zastosowaniu wprost, na ich niestosowaniu lub zastosowaniu z pewnymi

modyfikacjami.

Jak się wydaje Sądy obu instancji zastosowały przepisy o roszczeniach

kodeksowych z tytułu bezprawnego wypowiedzenia umowy o pracę bez żadnych

modyfikacji. Jednocześnie w jednoznaczny sposób Sąd Rejonowy uznał, że

pracodawca naruszył przepisy art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p. w

związku z art. 42 § 1 k.p. Z uzasadnienia Sądu Rejonowego wynika, że naruszenia

te dotyczyły zasadności wypowiedzenia w zakresie zmiany stanowiska oraz

obniżenia wysokości wynagrodzenia powódki.

Mając na uwadze powyższe okoliczności należy stwierdzić, że rozstrzygając

o roszczeniach powódki nie jest uzasadnione oparcie się na orzecznictwie Sądu

Najwyższego dotyczącego roszczeń pracowniczych z tytułu bezprawnego

wypowiedzenia definitywnego. Powódka świadczy bowiem nadal pracę u

pozwanego pracodawcy tyle, że na niższym stanowisku oraz z prawie o połowę

niższym wynagrodzeniem. Jeżeli więc pracodawca wypowiedział te warunki umowy

w sposób nieuzasadniony, a więc naruszający przepisy o wypowiedzeniu umowy o

pracę to możliwe jest przywrócenie poprzednich warunków umowy. Z okoliczności

sprawy w żaden sposób nie wynika, że miejsce rozpoczynania pracy stewardesy

łączy się z jej stanowiskiem służbowym oraz wynagrodzeniem. Oddalenie

roszczenia powódki o przywrócenie do pracy na stanowisku starszej stewardesy

wraz ze stosownym wynagrodzeniem byłoby uzasadnione w przypadku spełnienia

przesłanek z art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. Skarga kasacyjna

9

wskazuje na zarzut naruszenia tych przepisów, choć Sądy obu instancji przyznając

odszkodowanie przepisów tych nie powołały. Z dotychczasowych ustaleń obu

instancji nie wynika również, by przywrócenie poprzedniego stanowiska powódki

było niemożliwe lub niecelowe w rozumieniu art. 45 § 2 k.p. Natomiast z ustaleń

tych wynika, że pracodawca dokonał niekorzystnej zmiany warunków zatrudnienia z

naruszeniem prawa wykorzystując pretekst w postaci zmiany miejsca

rozpoczynania pracy przez personel pokładowy.

Ostatecznie można więc stwierdzić, że możliwe jest skuteczne dochodzenie

przywrócenia jedynie niektórych warunków pracy lub płacy, które zostały zmienione

na niekorzyść pracownika, wykonującego pracę na nowych warunkach

zaproponowanych w wypowiedzeniu zmieniającym, o ile nie stoi to w sprzeczności

z art. 45 § 2 k.p. (por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1990 r.,

III PZP 19/90, OSNCP 1991 nr 5-6, poz. 62). Stanowisko powyższe wynika z

odpowiednio (z modyfikacją) zastosowanego art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1

k.p. W tej sytuacji nie dochodzi bowiem do powstania (reaktywacji) stosunku pracy,

gdyż trwa on nieprzerwanie, tyle że na zmienionych warunkach. Z tego powodu nie

zachodzi konieczność przywracania wszystkich zmienionych elementów jego treści.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.