I UK 203/14

Sygn. akt I UK 203/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania Z. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i oddala wniosek pozwanego o

przyznanie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 czerwca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w C. objął obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i wypadkowym

2

Z. S. jako osobę prowadzącą działalność gospodarczą w okresie od 1 listopada

2009 r., ustalając podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia w wysokości

60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do

ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na dany rok

kalendarzowy.

W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony wniósł o jej zmianę i ustalenie, że

w okresie od 1 listopada 2009 r. podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z tytułu umowy o pracę zawartej z firmą „L.G. A. D." oraz umowy zlecenia

zawartej z firmą T. R. W. Zdaniem odwołującego osoba zatrudniona na podstawie

umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, wykonująca jednocześnie

umowę zlecenia dla innego podmiotu niż jego pracodawca i prowadząca

działalność gospodarczą podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o

pracę i z jednego tytułu wybranego spośród dwóch pozostałych. Organ rentowy

wniósł o oddalenie odwołania.

Wyrokiem z dnia 9 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że Z. S. od 1 lipca

1995 r. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą w postaci transportu

osobowego - taksówki osobowej. W dniu 2 października 2009 r. zawarł z płatnikiem

składek „L. G. A.D.” z siedzibą w W. umowę o pracę na okres od 1 listopada 2009 r.

do 31 października 2010 r. w wymiarze 1/8 etatu za wynagrodzeniem 159,59 zł

miesięcznie brutto. Przedmiotem umowy był kolportaż ulotek reklamujących

pracodawcę. Po upływie okresu, na jaki umowa została zawarta, strony zawierały

kolejne roczne, następujące po sobie umowy z takim samym wymiarem czasu

pracy i wynagrodzeniem w wysokości 1/8 najniższego wynagrodzenia. W dniu

2 listopada 2009 r. Z. S. zawarł umowę zlecenia z firmą T. R. W. w K. na czas

nieoznaczony za wynagrodzeniem 30 zł brutto miesięcznie. Przedmiotem umowy

było przekazywanie informacji o osobach potencjalnie zainteresowanych

współpracą z firmą T. i jej kontrahentami. Z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej odwołujący opłacał jedynie składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

Sąd Okręgowy wskazał, że okolicznością sporną jest właściwa wykładnia

przepisu art. 9 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.s.u.s.).

Zdaniem Sądu podleganie ubezpieczeniu z tytuł umowy zlecenia nie zwalnia z

3

obowiązku ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej, ponieważ zgodnie z art. 9 ust. 2a u.s.u.s. osoba wykonująca pracę

na podstawie umowy zlecenia i jednocześnie prowadząca działalność gospodarczą

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z tytułu tej

działalności, jeżeli z tytułu umowy zlecenia podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od obowiązującej tę osobę

najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą. Sąd stwierdził, że zgodnie z art. 9 ust. 2 u.s.u.s.

odwołujący mógłby dokonać wyboru podstawy ubezpieczenia wyłącznie w sytuacji

zbiegu tytułów ubezpieczenia z pozarolniczej działalności gospodarczej z umową o

pracę lub umową zlecenia, gdy zostałyby spełnione warunki określone w art. 9 ust.

1a lub art. 9 ust. 2a u.s.u.s., tzn. gdy podstawa wymiaru składek z tytułu umowy o

pracę byłaby wyższa od minimalnego wynagrodzenia, a z tytułu wykonywanej

umowy zlecenia byłaby nie niższa niż 60% prognozowanego przeciętnego

miesięcznego wynagrodzenia. W przypadku odwołującego miesięczna podstawa

wymiaru składek z tytułu umowy o pracę była niższa niż najniższe wynagrodzenie,

a z tytułu wykonywania umowy zlecenia nie osiągnął najniższej podstawy wymiaru

składek obowiązującej dla osób prowadzących działalność gospodarczą. W

związku z powyższym Sąd Okręgowy stwierdził, że do odwołującego nie miał

zastosowania art. 9 ust. 2 u.s.u.s. W konsekwencji, iż prowadzenie działalności

gospodarczej stanowiło dla niego tytuł do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami

społecznymi.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł ubezpieczony, zarzucając

pominięcie okoliczności, że przez cały sporny okres pozostawał pracownikiem

zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, która przez cały ten czas była jego

pierwszym (obligatoryjnym) tytułem do ubezpieczeń. Zdaniem ubezpieczonego

okoliczność ta skutkowała bezzasadnością powołania się na art. 9 ust. 2a u.s.u.s.

Twierdził, że art. 9 ust. 2a u.s.u.s. odnosi się wyłącznie do sytuacji, w której osoba

prowadząca działalność gospodarczą jednocześnie wykonuje dla kogoś umowę

zlecenie. Z kolei osoba mająca umowę o pracę z wynagrodzeniem niższym od

minimalnego, która ma również więcej niż jeden inny tytuł do objęcia

obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi, podlega zawsze obowiązkowo

4

ubezpieczeniom z umowy o pracę oraz jednego innego tytułu, natomiast z

pozostałych tytułów nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, choć

może sobie dobrowolnie taki tytuł wybrać. Apelujący twierdził, że jako osoba

prowadząca działalność gospodarczą, jednocześnie zatrudniona na podstawie

umowy o pracę z wynagrodzeniem poniżej minimalnego i wykonująca umowę

zlecenie dla innego podmiotu niż pracodawca, podlegał obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę oraz innego drugiego tytułu.

Spośród pozostałych tytułów mógł natomiast wybrać ten, który mu najbardziej

odpowiada, np. umowę zlecenie, a nie działalność gospodarczą, i to bez względu

na wysokość wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia.

Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na jego rzecz

kosztów zastępstwa procesowego, podzielając pogląd prawny przedstawiony przez

Sąd I instancji.

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Na

wstępie zauważył, że nie było podstaw do podważenia ważności zawartych przez

ubezpieczonego umów o pracę i umów zlecenia, ponieważ organ rentowy w

postępowaniu sądowym nie przedstawił żadnych dowodów mogących wskazywać

na nieważność tych umów oraz ważności tych umów nie kwestionował. Sąd II

instancji nie podzielił stanowiska apelującego. W uzasadnieniu wyroku stwierdził,

że z art. 9 ust. 1 i 1a u.s.u.s. wynika, że ponieważ podstawa wymiaru składek

apelującego z tytułu stosunku pracy była niższa od podstawy wynikającej z art. 18

ust. 4 pkt 5a u.s.u.s., podlegał on obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z innych tytułów, tzn. z tytułu umowy zlecenia oraz z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1b u.s.u.s., czyli przy

odpowiednim zastosowaniu kryteriów określonych w art. 9 ust. 2 u.s.u.s. Odnosząc

się do oceny równoczesnego podlegania ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym

z tytułu umowy zlecenia oraz z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej,

zdaniem Sądu, art. 9 ust. 2 u.s.u.s. nie można odczytywać w oderwaniu od ustępu

2a, nawet jeżeli nie są to dwa jedyne tytuły do podlegania przez apelującego

ubezpieczeniom społecznym. Sąd stwierdził, że wynikające z art. 9 ust. 2 u.s.u.s.

prawo wyboru innego tytułu podlegania ubezpieczeniom niż ten, który powstał

najwcześniej (w przypadku apelującego tytułem tym było prowadzenie

5

pozarolniczej działalności) doznaje ograniczenia wskazanego w ustępie 2a,

ponieważ podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z

tytułu umowy zlecenia apelującego była niższa od obowiązującej go najniższej

podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył pełnomocnik

ubezpieczonego. Zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez naruszenie:

„art. 9 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r., o systemie ubezpieczeń

społecznych w zw. z brzmieniem art. 9 ust. 1a i 1b i ust. 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędną

wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie wobec nieuzasadnionego

przyjęcia, że regulacja ta znajduje zastosowanie w sytuacji stanu faktycznego

wyczerpującego treść przepisów art. 9 ust. 2 w zw. z art. 9 ust. 1a i 1b ustawy, w

tym przez stwierdzenie, że wynikające z art. 9 ust. 2 ustawy prawo wyboru doznaje

ograniczenia wskazanego przepisem ustępu 2a ustawy, w sytuacji gdy podstawa

wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z tytułu umowy zlecenia

jako kolejnego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym jest niższa od

obowiązującej najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą - podczas gdy takie rozumienie przepisu w

żadnej mierze nie wynika z treści art. 9 ustawy, w okolicznościach gdy inne

odesłanie są we wskazanym przepisie wprost przez ustawodawcę określone, a art.

9 ust. 2a i art 9 ust. 2, regulują dwa całkowicie odrębne sytuacje zbiegu podstaw

ubezpieczeń społecznych;

art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r., o systemie ubezpieczeń

społecznych w zw. z brzmieniem art. 9 ust. 1a i 1b oraz ust. 2a ustawy z dnia 13

października 1998 r., o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez niewłaściwą

wykładnię i przyjęcie, że zasada wyrażona w treści art. 9 ust. 2 ustaw systemowej

doznaje ograniczenia wynikającego z brzmienia art. 9 ust. 2a ustawy, w sytuacji

gdy takie ograniczenie nie wynika w żadnej mierze z wskazanych regulacji, a

sytuacja skarżącego wypełnia przesłanki zastosowania względem jego osoby art. 9

ust. 2 przedmiotowej ustawy, w szczególności wobec faktu, iż w sytuacji

odwołującego się zachodził zbieg trzech tytułów podlegania ubezpieczeniom

społecznym, a mianowicie stosunku pracy, stosunku wynikającego z umowy

6

zlecenia oraz z podstawy wynikającej z prowadzonej pozarolniczej działalności

gospodarczej, gdzie w żadnej mierze regulacja art. 9 ust. 2a nie jest regulacją

uzupełniającą, szczególną etc. względem regulacji art. 9 ust. 2 ustawy, zatem brak

jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, iż treść art. 9 ust. 2 ustawy znajduje

ograniczenie treścią art. 9 ust. 2a ustawy, gdzie przepisy te regulują całkowicie

odrębne kwestie;

art. 9 ust. 1a oraz 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r., o systemie

ubezpieczeń społecznych poprzez niewłaściwe zastosowanie w tym przyjęcie, że

wskazana regulacja ma zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego,

w tym z uwagi na fakt uzyskiwania przez odwołującego w okresie od listopada

2009 roku do nadal, z tytułu zatrudnienia oraz z tytułu umów zlecenia kwot

stanowiących podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne niższych od

obowiązującej najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących

działalność gospodarczą - w sytuacji gdy w przypadku zbiegu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy oraz dalszych tytułów w postaci umów zlecenia i

prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, zastosowanie znajduje

zastrzeżenie zawarte w art. 9 ust 1a, stosowania treści regulacji zawartej w ust. 1b

art. 9 wskazanej ustawy, a co za tym idzie zastosowanie znajduje treść art. 9 ust. 2

powołanego aktu, przy jednoczesnym braku podstaw do stosowania art. 9 ust. 2a

ustawy;

art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r., o systemie ubezpieczeń

społecznych, w zw. z brzmieniem art. 9 ust. 1a i 1b ustawy z dnia 13 października

1998 r., o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez niewłaściwą wykładnię

skutkującą przyjęciem, że przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie w sytuacji,

gdy osoba spełniająca przesłanki zastosowania powołanych regulacji, w tym

uzyskująca z tytułu stosunku pracy wynagrodzenie niższe niż kwota minimalnego

wynagrodzenia za pracę, uzyskuje z tytułu umowy zlecenia wynagrodzenie wyższe

60% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, podczas gdy

przepisy prawa nie wskazują tego typu ograniczeń a ponadto takie rozumienie

zastosowania powołanych regulacji jest wprost sprzeczne z ich treścią oraz celem

przepisów regulujących zbieg podstawy ubezpieczenia z tytułu umowy o pracę z

innymi tytułami ubezpieczenia, albowiem art. 9 ust. 1a ustawy wprost stanowi, iż

7

ubezpieczeni, których podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe z tytułu stosunku pracy (... ) w przeliczeniu na okres miesiąca jest niższa

od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a, podlegają również obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów, z zastrzeżeniem m. in.

ust. 1b który wprost odsyła do treści ust. 2 art. 9 ustanawiającego prawo decyzji

ubezpieczonego w zakresie objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi

także z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów lub do zmiany tytułu

ubezpieczeń;

art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z treścią

art. 9 ust. 2 ustawy, poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż w sytuacji

zbiegu podstaw podlegania ubezpieczeniom społecznym, ubezpieczony podlega

ubezpieczeniu wypadkowemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej - w

sytuacji gdy wobec świadczenia pracy na podstawie stosunku pracy i dodatkowo na

podstawie stosunku zlecenia, to z tych tytułów ubezpieczony podlega także

ubezpieczeniu wypadkowemu”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zdaniem Sądu Najwyższego stan faktyczny sprawy był bezsporny. Skarżący

podnosił w skardze kasacyjnej naruszenie przepisów ustawy systemowej.

Wstępnie należy stwierdzić, że ubezpieczony oprócz prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej zawarł także umowę o pracę

(wynagrodzenie miesięczne 159,59 zł) oraz umowę zlecenia (30 zł miesięcznie).

Organ rentowy obejmując obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym

i wypadkowym prowadzoną działalność gospodarczą nie wykazał nieważności

zawartej umowy o pracę i umowy zlecenia. Sąd Najwyższy przyjmuje jednak, że

określenie przez strony umowy cywilnoprawnej rażąco niskiego wynagrodzenia (50

zł miesięcznie) narusza zasady współżycia społecznego, w tym zasadę równego

traktowania wszystkich ubezpieczonych, zasadę solidaryzmu ubezpieczeń

społecznych, zasadę nieuprawnionego nieuszczuplania środków funduszu

ubezpieczeń społecznych oraz elementarne zasady obrotu prawnego, zmierzając

8

do objęcia nieuprawnionym tytułem ubezpieczenia społecznego i z tego powodu

umowa taka nie powinna korzystać z ochrony prawnej na podstawie art. 58 § 2 k.c.

(wyrok z dnia 18 marca 2014 r., II UK 374/13). Akceptując powyższy pogląd

możliwe byłoby stwierdzenie o zgodności z prawem zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjnego.

W związku z powyższym należy także zauważyć, że regulacja zbiegu

tytułów ubezpieczenia uległa, z dniem 1 listopada 2005 r. istotnej zmianie.

Mianowicie w ustawie systemowej dodany został przepis art. 9 ust. 2a. Przepis ten

stanowi, że osoba prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z tytułu tej

działalności, jeżeli z tytułu wykonywania umowy agencyjnej lub umowy zlecenia

albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, oraz współpracy przy wykonywaniu tych

umów podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest

niższa od obowiązującej tę osobę najniższej podstawy wymiaru składek dla osób

prowadzących działalność pozarolniczą.

Nie ulega wątpliwości, że zmiana powyższa miała uzasadnienie fiskalne

poprzez eliminację wyboru tytułu ubezpieczenia z bardzo niską podstawą wymiaru

składek. Tak więc przepis art. 9 ust. 2a ograniczył zasadę pierwszeństwa w czasie

w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą i

wykonujących jednocześnie umowy cywilnoprawne. Przepis ten powiązał rodzaj

obowiązkowego tytułu ubezpieczenia z wysokością podstawy wymiaru składek.

Tak więc w obecnym stanie prawnym nie ma już możliwości zmiany tytułu

ubezpieczenia z prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na umowę

zlecenia niezależnie od wysokości otrzymywanego wynagrodzenia (odprowadzanej

składki). Utraciły tym samym aktualność poglądy (zob. np. powołany w skardze

kasacyjnej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2009 r., I UK 325/08,

OSNP 2010 nr 23-24, poz. 296) o możliwości zmiany tytułu ubezpieczenia z

prowadzenia działalności gospodarczej na świadczenie pracy na podstawie umowy

zlecenia, nawet jeżeli ubezpieczony czyni to w celu obniżenia kosztów związanych

z obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym.

9

Trafnie zatem przyjął Sąd Apelacyjny, że w razie równoczesnego podlegania

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej oraz z tytułu umowy zlecenia znajduje zastosowanie

przepis art. 9 ust. 2a ustawy systemowej, nawet w sytuacji jeżeli nie są to jedyne

tytuły podlegania tym ubezpieczeniom. W takim przypadku z uwagi na nieosiąganie

wynagrodzenia z umowy zlecenia nie niższego niż 60 % prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego ubezpieczony powinien podlegać

ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej.

Na podstawie powyższego należało uznać, że zaskarżony wyrok odpowiada

prawu, a zarzuty skargi kasacyjnej były nieuzasadnione.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.