I UK 208/14

Sygn. akt I UK 208/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania U. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o wcześniejszą emeryturę i

wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 listopada 2013 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację

wnioskodawczyni,

II. nie obciąża wnioskodawczyni kosztami zastępstwa

procesowego strony pozwanej.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 listopada 2013 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z 10 października 2012 r. oraz poprzedzającą go decyzję pozwanego

organu rentowego z 8 czerwca 2012 r. w ten sposób, że podjął od 22 maja 2012 r.

2

wypłatę emerytury pobieranej przez wnioskodawczynię U. K. na podstawie decyzji

z 30 czerwca 1994 r., wstrzymując wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art.

24 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (ustawy

emerytalnej). Ustalił, że Prezes ZUS w drodze wyjątku przyznał wnioskodawczyni w

1994 r. prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia z 15 maja

1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki w wysokości najniższej.

Pozwany organ rentowy decyzją z 8 czerwca 2012 r. przyznał wnioskodawczyni

emeryturę powszechną od 22 maja 2012 r. w kwocie 571,38 zł (wnioskodawczyni

posiada 10 lat, 3 miesiące i 6 dni okresów składkowych oraz 30 miesięcy okresów

nieskładkowych) na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, informując jednocześnie,

że ustały przesłanki do pobierania świadczenia (emerytury) przyznanego w drodze

wyjątku. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawczyni, stwierdzając, że nie

może nadal pobierać wyjątkowej emerytury, po nabyciu prawa do emerytury na

zasadach ogólnych, gdyż z tą chwilą ustała przesłanka dalszego pobierania

emerytury przyznanej w 1994 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację

wnioskodawczyni. Przyjął, że w jej sytuacji zastosowanie mają przepisy art. 180

ust. 1 pkt 1 oraz art. 195 pkt 5 ustawy emerytalnej, czyli zachowuje prawo do

emerytury przyznane przed wejściem w życie ustawy emerytalnej. Oceny tej nie

zmienia przyznanie wnioskodawczyni emerytury zwykłej w 2012 r. na podstawie

art. 24 ustawy emerytalnej. Pozwany nie wskazał podstawy wstrzymania wypłaty

emerytury wcześniejszej dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

stałej opieki. Natomiast przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stanowił

podstawy przyznania wcześniejszej emerytury i nie jest podstawą do wstrzymania

jej wypłaty. Przesłanki przyznania świadczenia wymieniało rozporządzenie z 15

maja 1989 r. i nie należały do nich przesłanki, które są aktualnie zawarte w art. 83

ust. 1 ustawy emerytalnej. W sytuacji gdy wcześniejsza emerytura jest

korzystniejsza od emerytury z art. 24, to na podstawie art. 95 ust. 1 ustawy

emerytalnej wypłacie podlega świadczenie wyższe.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 w związku

z art. 95 ust. 1 ustawy emerytalnej polegające na przyjęciu, że wnioskodawczyni po

przyznaniu prawa do emerytury na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej nadal

3

zachowała prawo do emerytury przyznanej w drodze wyjątku przez Prezesa

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 30 czerwca 1994 r

Wnioskodawczyni wniosła o oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Ustawa zasadnicza nie zastrzega niezmienności systemu zabezpieczenia

emerytalnego (socjalnego) na niekorzyść świadczeniobiorców (ubezpieczonych).

System emerytalny może ulegać zmianom lub modyfikacjom (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z 7 maja 2014 r., K 43/12, dotyczący przepisów ustawy z 11 maja

2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw - wydłużającej i zrównującej wiek

emerytalny).

Skarga pozwanego również wywołuje kwestie zasadnicze. Sprawa dotyczy

indywidulanego świadczenia przyznanego wnioskodawczyni w drodze wyjątku, co

wcale nie oznacza oderwania tego prawa od regulacji powszechnej. Prezes ZUS i

pozwany organ rentowy działają tylko na podstawie i w granicach prawa.

Powołane przez Sąd Apelacyjny art. 180 ust. 1 pkt 1 oraz art. 195 pkt 5

ustawy emerytalnej potwierdzają jedynie zachowanie prawa uprzednio nabytego po

wejściu w życie tej ustawy. Nie jest to jednak regulacja, które gwarantuje

nieutracalność świadczenia przyznanego w drodze wyjątku. Nie jest to

przedmiotem tych przepisów. Już tylko temporalnie są bezprzedmiotowe w

odniesieniu do tych ubezpieczonych, którzy świadczenie w drodze wyjątku nabyli

po wejściu w życie ustawy emerytalnej, czy po 1 stycznia 1999 r.

Regulacja z art. 83 ust. 1 obecnej ustawy nie różni się zasadniczo od

poprzedniej z art. 65 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (zep). Zachodzi więc ciągłość tych samych rozwiązań.

Przesłanką negatywną przyznania świadczenia w drodze wyjątku było i jest to, czy

ubezpieczony (poprzednio pracownik) „spełnia warunki wymagane w ustawie do

uzyskania prawa do emerytury lub renty”.

4

Na pytanie czy emerytura powszechna, którą uzyskała ubezpieczona,

powoduje ustanie prawa do uprzednio przyznanej jej emerytury w drodze wyjątku,

odpowiedź musi być pozytywna. W przeciwnym razie zachodziłaby nierówność

między ubezpieczonymi będącymi w sytuacji takiej jak ubezpieczona i tymi

ubezpieczonymi, którzy potencjalnie występowaliby o świadczenie w drodze

wyjątku już po spełnieniu warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa

do emerytury lub renty. Ochrona wynikająca z prawa nie powinna różnicować

niezasadnie sytuacji ubezpieczonych. W podanym przykładzie nie ma wątpliwości,

że ta druga grupa ubezpieczonych nigdy nie otrzyma świadczenia w drodze

wyjątku. Nie powinno być więc tak, że pierwsza grupa będzie w lepszej sytuacji

przez zachowanie prawa do świadczenia uzyskanego w drodze wyjątku i do

korzystania z świadczenia korzystniejszego, pozostającego w zbiegu z drugim

(powszechnym) świadczeniem.

Prowadzi to do stwierdzenia, przyjmowanego w podobnych sprawach, że w

przypadku uzyskania prawa do emerytury powszechnej, emerytura uprzednio

przyznana w drodze wyjątku ustaje na podstawie 101 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej.

Przepis art. 83 ustawy emerytalnej (tak samo jak poprzedni art. 65 ustawy o

zep) jest zatem przepisem prawa materialnego.

Nie była zasadną argumentacja, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie

stanowił podstawy przyznania wnioskodawczyni emerytury w drodze wyjątku, gdyż

podstawę tę stanowiło rozporządzenie z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

opieki. Rzecz w tym, że gdyby ubezpieczona spełniała warunki do tej emerytury, to

nie korzystałaby z dobrodziejstwa prawa do emerytury w drodze wyjątku, czyli

przyznanego na podstawie wówczas obowiązującego art. 65 ustawy o zep (obecnie

art. 83 ustawy emerytalnej).

Regulacje prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter zamknięty, co

wynika z braku w nim norm opartych na klauzulach generalnych (zasad współżycia

społecznego) i z drugiej strony wobec ścisłego reżimu, dotyczącego przyznania

świadczenia w drodze wyjątku, z wyraźnie restrykcyjnym określeniem warunków

wyjątkowego świadczenia. Wykluczają uzyskanie takiego świadczenia, gdy

5

ubezpieczony spełnia warunki wymagane w ustawie do uzyskania emerytury lub

renty. Zamknięta regulacja (norma) nie pozwala zatem na stosowanie innych

(pozaustawowych) przesłanek, czyli także ważenia sytuacji materialnej i

dochodowej ubezpieczonego. Przeciwnego stanowiska w tej sprawie, czyli

zachowania ubezpieczonej prawa do emerytury wyjątkowej nie uzasadnia więc to,

że jest osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

W aspekcie procesowym nie ma podstaw, aby wpierw Prezes ZUS musiał

wydać odrębną decyzję o ustaniu prawa do świadczenia wyjątkowego, gdyż

wywoływałoby to odrębne postepowania odwoławcze administracyjne i sądowe,

przy czym to pierwsze byłoby zbędne, skoro z prawa materialnego (art. 83 ust. 1 i

art. 101 pkt 1 ustawy emerytalnej) wynika, że dalsze prawo do świadczenia w

drodze wyjątku ustaje. Taką wykładnię i stosowanie prawa wcześniej przyjęto w

innych orzeczeniach (por. wyroki: Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2012 r., III UK

36/11; Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 kwietnia 2001 r., II SA 45/01, z 4

lipca 2001 r., II SA 388/01; Sąd Apelacyjnego w Krakowie z 6 marca 2013 r.,

III AUa 1237/12).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39816

k.p.c.).

Na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpiono od obciążenia wnioskodawczyni

kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej.