II UK 225/13

Sygn. akt II UK 225/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Bohdan Bieniek

w sprawie z wniosku Z. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: […]

o wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 25 czerwca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ustalił podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i

2

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych dla zainteresowanych […] - z

tytułu ich zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnika składek Z. K.,

prowadzącego działalność gospodarczą Przedsiębiorstwo […], z uwzględnieniem

kwot wypłaconych zainteresowanym wynagrodzeń określonych jako „diety”.

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy w B. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 czerwca 2009 r. w ten sposób, że

ustalił, iż płatnik nie jest zobowiązany do uiszczenia składek na Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z tytułu zatrudnienia B. Ś. na

podstawie umowy o pracę za okres od czerwca 1998 r. do grudnia 1998 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 października 2010 r. uchylił powyższy

wyrok i sprawę przekazał Sądowi pierwszej instancji celem rozpoznania istoty

sprawy, jaką jest podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okresy

wyszczególnione w decyzjach organu rentowego oraz rozważenia wniosku płatnika

o połączenie wszystkich spraw wszczętych jego odwołaniami do łącznego

prowadzenia i rozpoznania.

Po pozytywnym rozpoznaniu wniosku płatnika składek w powyższym

zakresie i ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22

marca 2012 r. oddalił odwołania. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

Płatnik prowadzi działalność gospodarczą od 1998 r., w ramach której

dzierżawi barki od Żeglugi […]. W okresach objętych zaskarżonymi decyzjami

zainteresowani byli pracownikami płatnika, wykonując pracę na barce, którą pływali

do Niemiec, Belgii i Holandii. Polecenie wyjazdu oraz określenie trasy płatnik

przekazywał kapitanowi, a ten ostatni załodze. W czasie postojów zainteresowani

wykonywali konserwacje, naprawiali silniki i dbali o kondycję statków. Oprócz

wynagrodzenia za pracę otrzymywali świadczenia określane jako „diety”

przysługujące w podróży służbowej i rekompensujące koszty utrzymania. Od tych

należności płatnik nie odprowadzał składek na ubezpieczenia społeczne.

Przy takich ustaleniach i z powołaniem się na art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 13,

art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.; dalej

3

jako ustawa systemowa), § 1 i 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106

ze zm.), art. 81 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r.

Nr 164, poz. 1027 ze zm.) oraz art. 775

§ 1 k.p., Sąd Okręgowy podzielił

argumentację zawartą w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego dnia

19 listopada 2008 r., II PZP 11/08 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 166), w której

stwierdzono, że kierowca transportu międzynarodowego odbywający podróże w

ramach wykonywania umówionej pracy i na określonym w umowie obszarze, jako

miejsce świadczenia pracy nie jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1

k.p. W motywach tej uchwały co do definicji „podróży służbowej” Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że pracownicy mobilni są grupą osób pracujących w warunkach stałego

przemieszczania się (podróży). Podróż nie stanowi u nich zjawiska wyjątkowego

lecz jest normalnym wykonywaniem obowiązków pracowniczych. Sąd Okręgowy

stwierdził, że strony umów o pracę w dacie ich zawierania wiedziały, że do

obowiązków zainteresowanych będzie należało świadczenie pracy na barce w

Polsce i za granicą, gdyż byli pracownikami mobilnymi, a miejscem pracy takich

pracowników jest obszar, po którym poruszają się ze względu na rodzaj umówionej

pracy. Sąd pierwszej instancji uznał, że zgodnie z art. 29 § 1 k.p. o podróży

służbowej oraz przysługujących z tytułu jej odbywania należnościach (np. dietach)

decyduje to, iż określone zadanie w ramach świadczonej pracy wykonywane jest

przez pracownika poza miejscem ustalonym w umowie o pracę, jako stałe miejsce

jej wykonywania. Podróż służbowa stanowi nietrwałą zmianę miejsca pracy,

następującą na polecenie pracodawcy. Tymczasem faktycznym miejscem pracy

wszystkich zainteresowanych była barka, a zatem nie wykonywali oni pracy poza

miejscem ustalonym w umowach. Nadto podróże stanowiły istotę ich pracy, skoro

pracowali w warunkach stałego przemieszczania się, a podróż była normalnym

wykonywaniem ich obowiązków pracowniczych. W rezultacie zainteresowanym nie

przysługiwały diety wynikające z odbywanych podróży służbowych, gdyż takiego

charakteru nie miało wypłacone im świadczenie. Stanowiło ono wyłącznie składnik

wynagrodzenia, od którego płatnik powinien odprowadzić stosowne składki na

4

ubezpieczenia społeczne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Wreszcie, skoro należności z tytułu podróży służbowej

nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, to mają one

charakter marginalny w stosunku do wynagrodzenia osiąganego przez pracownika i

stanowią rzeczywistą rekompensatę zwiększonych wydatków ponoszonych w ciągu

krótkiego czasu trwania podróży służbowej. Jeżeli natomiast podróż służbowa stale

towarzyszy pracownikowi, to proporcje te się odwracają, gdyż - co miało miejsce w

niniejszej sprawie - należności z tytułu podróży służbowych przekraczają

wynagrodzenie zasadnicze (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z

dnia 13 maja 2008 r., II PZP 8/08).

Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację płatnika,

podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy - odwołując się do poglądów prezentowanych w

judykaturze Sądu Najwyższego - stwierdził, że zainteresowani nie odbywali podróży

służbowych w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. Każdy z nich zatrudniony był bowiem na

stanowisku mechanika, kapitana, sternika lub bosmana i swoje „normalne”

obowiązki pracownicze wykonywał wyłącznie podczas kursów na barce. W ramach

przewozów towarów barką, nazywanych „podróżami służbowymi”, zainteresowani

nie podejmowali żadnych szczególnych lub incydentalnych czynności

pozostających poza zakresem zadań wynikających z zawartych umów o pracę, w

których jako miejsce wykonywania pracy została wskazana barka. Oznacza to, że

zainteresowani nie wykonywali pracy poza stałym miejscem wskazanym

(ustalonym) w umowie, a podróże stanowiły istotę ich pracy, tj. były normalnym

wykonywaniem powierzonych obowiązków pracowniczych. Skoro tak, to w sprawie

nie mogło być mowy o dietach wynikających z odbywanych przez pracowników

zagranicznych podróży służbowych. Sporne „diety” stanowiły de facto

tzw. „normalne” wynagrodzenie, od którego powinny zostać odprowadzone

stosowne składki.

W skardze kasacyjnej płatnik zarzucił: I. naruszenie prawa materialnego, tj.:

1) § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. „w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne”, przez jego niezastosowanie i niewyłączenie

5

wypłaconych pracownikom diet z tytułu zagranicznych podróży służbowych z

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne; 2) § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe w związku z art. 775

k.p., przez jego wadliwą

wykładnię prowadzącą do wniosku, że diety wypłacone zatrudnionym pracownikom

z tytułu podróży służbowych stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne; II. naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na

rozstrzygnięcie, a to art. 382 w związku z art. 233 § 1 k.p.c., przez brak

wszechstronnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w

szczególności wyjaśnień złożonych przez zainteresowanych odnoszących się do

siedziby przedsiębiorstwa pracodawcy, które było przez nich utożsamiane z

miejscem świadczenia przez nich pracy, a także zeznań E. O. i J. N. dotyczących

ukształtowania zasad wypłaty diet za zagraniczne podróże służbowe w żegludze

śródlądowej w przedsiębiorstwie państwowym Żegluga […], której płatnik był

długoletnim pracownikiem i - rozpoczynając własną działalność gospodarczą w

zakresie żeglugi śródlądowej - przejął odpłatnie część majątku przedsiębiorstwa w

postaci braki oraz ukształtowane w tym przedsiębiorstwie zasady wypłaty

zagranicznych diet z tytułu podróży służbowej.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2014 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę

kasacyjną w stosunku do zainteresowanych […].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów już tylko ze

względu na sposób ich sformułowania przez skarżącego.

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Jest więc związany granicami

skargi kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co oznacza, że nie może

uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane przez

6

skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego

dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego

aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa skargi. Nie może także zastąpić

skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów,

które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd

Najwyższy może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej

podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których

naruszenie zarzucono. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, pod

pojęciem podstawy skargi kasacyjnej rozumie się konkretne przepisy prawa, które

zostały w niej wskazane z jednoczesnym stwierdzeniem, że wydanie wyroku

nastąpiło z ich obrazą i wyjaśnieniem, na czym - w ocenie skarżącego - obraza ta

polega.

W pierwszym rzędzie niezasadny jest zarzut naruszenia prawa

procesowego, upatrywany przez skarżącego w obrazie art. 382 w związku z

art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego. Tymczasem, w myśl art. 3983

§ 3 k.p.c., podstawy skargi

kasacyjnej nie mogą stanowić zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny

dowodów, do której to sfery art. 233 § 1 k.p.c. odnosi się wprost. Z kolei zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej wówczas, kiedy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji

bezpodstawnie pominął część zebranego materiału, co doprowadziło do

zaniechania poczynienia ustaleń faktycznych, które były istotne dla rozstrzygnięcia

sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przez pominięcie

zebranego materiału należy rozumieć niezajęcie co do niego stanowiska przez sąd

(pominięcie przy dokonywaniu ustaleń oraz nieuwzględnienie w ramach

dokonywanych rozważań). Nie jest jednak pominięciem zebranego materiału

niepodzielenie przez sąd twierdzeń strony lub nieuwzględnienie zgłoszonych przez

nią wniosków, jeżeli sąd - obojętnie z jakich powodów i czy pogląd ten jest

merytorycznie trafny - uzasadnił swoje stanowisko w tym względzie (por. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r., II UK 144/11, Monitor Prawa Pracy

2012 nr 5, s. 265-270 i powołane w nim orzeczenia). Sąd Okręgowy nie pominął tak

rozumianego materiału sprawy. Ustalił bowiem, że strony umów o pracę w dacie ich

7

zawierania wiedziały, że stałym miejscem świadczenia pracy będzie barka i obszar,

po którym zainteresowani będą się na niej poruszać w Polsce i za granicą.

Nieuwzględnienie przez Sąd odwoławczy twierdzenia zainteresowanych, że

miejsce świadczenia pracy było przez nich utożsamiane z miejscem siedziby

pracodawcy nie stanowi naruszenia art. 382 k.p.c. Natomiast prawidłowość

dokonanej przez Sąd drugiej instancji wykładni pojęcia stałego miejsca

wykonywania pracy nie leży w płaszczyźnie przepisów prawa procesowego, ale

należy do podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. Sąd drugiej

instancji nie pominął również wskazanych przez skarżącego zeznań świadków, ale

uznał je za nieistotne dla sprawy w świetle oceny, że stosowany w Żegludze […]

„system rozliczeń podróży służbowych oraz wypłaty diet” nie był prawidłowy.

Trafność takiej oceny nie należy do sfery art. 382 k.p.c. Można tylko zauważyć, że

powołując się na „przejęcie ukształtowanych (w przedsiębiorstwie państwowym

Żegluga […]) zasad wypłaty zagranicznych diet z tytułu podróży służbowej”,

skarżący nie dostrzega, iż do daty dodania art. 775

k.p., co nastąpiło z dniem 30

marca 2001 r., zasady ustalania należności przysługujących pracownikom z tytułu

podróży służbowej określane były w drodze rozporządzenia (wcześniej

zarządzenia) Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, na podstawie delegacji z

obowiązującego wówczas art. 774

pkt 2 k.p. W aktach wydawanych przez tego

Ministra podróż służbowa odbywana poza granicami kraju definiowana była jako

wykonywanie zadania w terminie i w państwie określonym przez pracodawcę

(por. np. § 1 ust. 2 rozporządzenia z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania

oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju, Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm.), a zatem inaczej niż

czyni to art. 775

k.p.

Niezasadne są również zarzuty naruszenia prawa materialnego, w zakresie

których skarżący ogranicza się do zaprezentowania poglądu, że dokonana w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2008 r.,

II PZP 11/08, wykładnia art. 775

§ 1 k.p. utraciła znaczenie i aktualnie powinna

zmierzać w kierunku określenia generalnej definicji podróży służbowej w stosunku

do wszystkich pracowników mobilnych, przy uwzględnieniu definicji tej podróży

zawartej w przepisach dotyczących czasu pracy kierowców.

8

Pogląd ten nie jest trafny, a podnoszona przez skarżącego kwestia jest

jednolicie rozstrzygana przez Sąd Najwyższy. Błędne jest stanowisko skarżącego,

że z dniem wejścia w życie (3 kwietnia 2010 r.) przepisu art. 2 pkt 7 ustawy z dnia

16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r.,

poz. 1155 ze zm.) definiującego podróż służbową kierowców wykonujących

przewóz drogowy, utraciła znaczenie wykładnia art. 775

§ 1 k.p. dokonana przez

Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale II PZP 11/08. W aktualnym stanie

prawnym, do kierowców w transporcie drogowym nie ma bowiem zastosowania

art. 775

§ 1 k.p., ale autonomiczne rozumienie podróży służbowej zdefiniowanej w

szczególnej regulacji prawnej. Zatem o utracie poglądu zawartego we wskazanej

uchwale można mówić wyłącznie w odniesieniu do kierowców zatrudnionych w

transporcie drogowym, którzy - inaczej niż pozostali pracownicy mobilni - mogą

odbywać podróże służbowe i mają prawo do wynikających z tego tytułu świadczeń

tylko ze względu na to, że została ustalona - z woli ustawodawcy - odrębna

definicja podróży służbowej w stosunku do tej grupy zawodowej. Wykładnia ta

pozostaje natomiast aktualna wobec innych kategorii pracowników mobilnych

(por. np. wyroki z dnia 17 lutego 2012 r., III UK 54/11, LEX nr 1157573; z dnia 28

czerwca 2012 r., II UK 284/11, Monitor Prawa Pracy 2012 nr 11, s. 608-610; z dnia

18 stycznia 2013 r., II PK 144/12, LEX nr 137389 oraz z dnia 25 lutego 2013 r.,

III UK 57/12, OSNP 2014 nr 1, poz. 10). Również wyłącznie do grupy zawodowej

kierowców odnosi się przywołany przez skarżącego pogląd wyrażony przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 234/10 (OSNP 2012 nr 9-10,

poz. 119) i brak jest podstaw do jego zastosowania do innych grup zawodowych, co

do których ustawodawca nie dostrzegł potrzeby zmiany regulacji odnoszącej się do

powszechnej definicji podróży służbowej określonej w art. 775

§ 1 k.p.

Ubocznie tylko należy zauważyć, że uznanie przez Sąd drugiej instancji za

stałe miejsce wykonywania pracy w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. jej świadczenie na

barce w Polsce i za granicą może budzić wątpliwości. Co prawda uzgodnienie

faktycznego stałego miejsca pracy może wynikać z porozumienia stron i zostać

ustalone nawet wbrew zapisowi w umowie o pracę (por. powołane wyżej wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2012 r., III UK 54/11 oraz z dnia 18 stycznia

2013 r., II PK 144/12), jednak stałe miejsce wykonywania pracy, o którym stanowi

9

art. 775

§ 1 k.p., rozumiane jest jako stały punkt w znaczeniu geograficznym lub

pewien oznaczony (określony) obszar (por. uzasadnienie uchwały z dnia 19

listopada 2008 r., II PZP 11/08 oraz wskazany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 28 czerwca 2012 r., II UK 284/11). Kwestia ta uchyla się jednak spod oceny

Sądu Najwyższego z uwagi na niekwestionowanie przez skarżącego kwalifikacji

prawnej przyjętej w tym zakresie przez Sąd odwoławczy.

W konsekwencji niezasadny okazał się zarzut naruszenia § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.