V CSK 259/14

Sygn. akt V CSK 259/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka R. W. w pozwie przeciwko Skarbowi Państwa – Staroście O.

żądała zasądzenia od pozwanego kwoty 1.083.000 z odsetkami jako

odszkodowanie w związku z niezgodną z prawem nacjonalizacją nieruchomości

rolnej we wsi W., stanowiących własność spadkodawców męża powódki. Pozwany

kwestionował roszczenie co do zasady i wysokości, podnosił m.in. zarzut

przedawnienia roszczenia.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Zasadnicze elementy stanu faktycznego

są następujące.

Małżonkowie W. (poprzednicy prawni męża powódki) wpisani zostali do III

Grupy Deusche Volksliste. Dnia 20 czerwca 1945 r. Przewodniczący Miejskiej

Rady Narodowej w S. wydał zaświadczenie, że I. W. jest z pochodzenia Polakiem,

w czasie wojny nie należał do organizacji niemieckich. W dniu 16 sierpnia 1945 r.

Starostwo Powiatowe w K. wystawiło zaświadczenie tymczasowe o złożeniu przez

J. W. deklaracji wierności Narodowi Polskiemu, a w dniu 3 czerwca 1947 r.

Starostwo to poświadczyło, że I. W. i jego żona mają obywatelstwo polskie. W dniu

7 lipca 1957 r. Starostwo Powiatowe - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

wniosło o wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości położonej w W.

o pow. 6,02 ha (na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej, Dz. U. nr 4, poz. 17), a Powiatowy Zarząd

Rolnictwa w W. powiadomił Sąd, że była ona własnością Niemca - J. W. W Sądzie

Powiatowym w W. założono księgę wieczystą nr […] dla tej nieruchomości i jako

właściciela wpisano Skarb Państwa w dniu 22 listopada 1957 r. Sąd Powiatowy

oddalił wniosek I. i M. W. o zwolnienie spod zajęcia ich majątku nieruchomego i

wskazał, że m.in. nieruchomość rolna nie była w posiadaniu wnioskodawców w

dniu 26 lipca 1950 r.

W dniu 7 lipca 1958 r. Prezydium PRN w W. na podstawie art. 9 ust. 1 i 3

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych

(…) (Dz.U. nr 17, poz. 71 ze zm.) cyt. dalej jako „ustawa z dnia 12 marca 1958 r.”)

postanowiło przejąć na własność Państwa nieruchomość rolną o obszarze 6,02 ha,

stanowiącą współwłasność małżeństwa I. i M. W. W uzasadnieniu tej decyzji

3

wyjaśniono, że małżonkowie ubiegali się o zwrot tej nieruchomości, przejętej we

władanie Skarbu Państwa, bowiem właściciele w czasie okupacji wpisani byli do III

grupy listy narodowościowej, a ich gospodarstwo w 1954 r. zostało trwale

rozdysponowane. Powódka R. W. jest spadkobierczynią po rodzicach męża.

W dniu 14 czerwca 2012 r. Wojewoda O. stwierdził nieważność orzeczenia

Prezydium RP z dnia 7 lipca 1958 r. Zgodnie z tą decyzją, nieruchomość rolna stała

się własnością Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września

1944 r. i nie mogła być ponownie przejęta na podstawie art. 9 ustawy z 12 marca

1958 r.

Jako podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa Sąd

Okręgowy przyjął art. 160 § 1 k.p.c., a szkoda miała być wynikiem wadliwej decyzji

z dnia 7 lipca 1958 r. Jednakże decyzja Wojewody z dnia 14 czerwca 2012 r. nie

wywołała skutku rzeczowego, ponieważ uchylenie decyzji z dnia 7 lipca 1958 r. nie

prowadzi do przywrócenia prawa własności właścicielom, skoro Skarb Państwa stał

się wcześniej właścicielem nieruchomości na podstawie przepisów dekretu z dnia

6 września 1944 r. Zdaniem Sądu, bieg terminu przedawnienia roszczenia powódki

rozpoczyna się od wydania decyzji administracyjnej na podstawie § 5

rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia

6 czerwca 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Roszczenie to ulega

przedawnieniu w terminie dziesięciu lat od zbycia nieruchomości (art. 442 § 1 k.c.).

Decyzja wydana na podstawie § 5 wspomnianego rozporządzenia wywiera skutek

prawnorzeczowy i stanowi wyłączną podstawę uzyskania wiedzy przez byłych

właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców, że Skarb Państwa nie nabył

z mocy prawa własności nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu z dnia

6 września 1945 r. W związku z tym, że taka decyzja nie została wydana i nie

wyłączono nieruchomości rolnej spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. b dekretu

z dnia 6 września 1944 r., Sąd powszechny nie jest uprawniony do samodzielnego

badania tego, czy zasadnie władze okupacyjne zaliczyły małżeństwo W. do grupy

narodowościowej niemieckiej i czy zasadnie przeznaczono ich nieruchomość na

cele reformy rolnej na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r.

Apelacja powódki został oddalona, aczkolwiek Sąd Apelacyjny nie w pełni

podzielił motywy rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. Sąd drugiej instancji uznał

4

istnienie drogi sądowej dla rozpatrzenia roszczenia odszkodowawczego powódki.

Nieruchomość rolna objęta sporem przeznaczona została na cele reformy rolnej

(art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 r.). Nie było niezbędne do takich

nieruchomości wydawanie odpowiednich i dalszych aktów władczych, a podstawą

wpisu Skarbu Państwa jako właściciela w księdze wieczystej było odpowiednie

zaświadczenie starosty, które stwierdzało przeznaczenie nieruchomości ziemskiej

na cele reformy rolnej. Powódka zatem mogła dochodzić sformułowanego

w pozwie roszczenia odszkodowawczego bez wyczerpania drogi postępowania

administracyjnego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska powódki, że dopiero orzeczenie

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 7 lipca 1958 r. otwierało drogę

naprawienia szkody po wydaniu decyzji nadzorczej Wojewody O. z dnia 14 czerwca

2012 r. Małżonkowie W. (poprzednicy prawni powódki) nie utracili bowiem

własności nieruchomości na podstawie wspomnianego orzeczenia z 1958 r., lecz

na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. Poprzednicy ci nie

należeli do grupy osób, o których mowa w treści art. 2 ust. 1 lit. b dekretu

(„obywatele polscy narodowości niemieckiej”), toteż przejęcie ich nieruchomości

nastąpiło bezprawnie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, roszczenie odszkodowawcze powódki uległo

jednak przedawnieniu. Powstanie szkody w postaci utraty prawa własności nie

można łączyć z wydaniem orzeczenia z dnia 7 lipca 1956 r., uszczerbek taki pojawił

się bowiem ex lege. Z treści decyzji nadzorczej z dnia 14 czerwca 2012 r. wynika,

że podstawą uchylenia tej pierwszej decyzji „była zbędność jej wydania, bowiem

nieruchomość przeszła na własność Państwa z mocy prawa, przez co orzekanie

o przejęciu nieruchomości już będącej we władaniu państwa i stanowiącej jej

własność było bezprzedmiotowe”. Nie mógł tu zatem mieć zastosowania przepis art.

160 k.p.a. Podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa stanowią natomiast

przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Skarbu Państwa

za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz.U. nr 54, poz. 243).

Zgodnie z art. 6 ust. 1 tej ustawy, poszkodowany może dochodzić od Państwa

odszkodowania za wyrządzoną mu szkodę w ciągu jednego roku od dnia wejścia

w życie ustawy (tj. od dnia 28 listopada 1956 r.).Termin ten ma obecnie charakter

5

terminu przedawnienia (art. XIII przepisów wprowadzających k.c. z 1964 r.).

Skoro szkoda powstała w 1945 r. i już wówczas b. właściciele wiedzieli, kto był

zobligowany do jej naprawienia, to przedawnienie roszczenia na pewno nastąpiło

w dacie wytoczenia powództwa w 2012 r. Jednocześnie Sąd Apelacyjny nie

dostrzegł istnienia podstaw do zastosowania art. 121 pkt 4 k.c. i art. 5 k.c. jako

służących do wyeliminowania przedawnienia lub do stwierdzenia niemożności

skutecznego powoływania się na ten zarzut.

W skardze kasacyjnej powódki podnoszono zarzuty naruszenia prawa

procesowego, tj. art. 213 § 1 k.p.c. w zw. z art. 228 k.p.c., art. 233 k.p.c., a także

zarzuty prawa materialnego , tj. art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej art. 417 k.c. i art. 5 k.c. Skarżąca domagała się

uchylenia zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W postępowaniu kasacyjnym nie może być podnoszony zarzut naruszenia

art. 233 k.p.c. i to także z motywacją prawną przyjętą przez stronę skarżącą.

Wynika to z ogólnej reguły zawartej w art. 3933

§ 3 k.p.c., zgodnie z którą Sąd

Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi Sądów meriti.

Nie ma wątpliwości, że poprzednicy prawni powódki ponieśli uszczerbek

majątkowy wyrażający się w utracie zasadniczego elementu ich majątku w postaci

własności gospodarstwa rolnego opisanego w pozwie, przy czym uszczerbek taki

ma charakter definitywny. Z ustaleń faktycznych obu Sądów meriti wynika bowiem

fakt faktycznego rozdysponowania gruntami na rzecz osób trzecich (w 1954 r.), a

niektóre z tych osób uzyskały nawet akty własności gruntu na początku lat 70-tych

ubiegłego stulecia. Byli właściciele nieruchomości (małżonkowie W.) nigdy bowiem

od okresu powojennego nie odzyskali władania przejętym przez Skarb Państwa

gospodarstwem rolnym. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że naprawienia tej szkody

powódka mogła dochodzić w postępowaniu sądowym.

2. W rozpoznawanej sprawie powstał zasadniczy problem, z jakim

zdarzeniem należy powiązać wyrządzenie wspomnianej szkody b. właścicielom

nieruchomości, a obecnie - ich spadkobierczyni. Z uzasadnienia zaskarżonego

6

wyroku wynika, że powódka wskazywała na to, że szkoda została wyrządzona

orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w W. z dnia 7 lipca 1958 r. (s.

13 uzasadnienia). Twierdziła także, że uznanie tego orzeczenia za nieważne

(decyzją nadzorczą Wojewody O. z dnia 14 czerwca 2012 r.) umożliwiło jej

wystąpienie z roszczeniem odszkodowawczym przeciwko Skarbowi Państwa. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, małżonkowie W. nie utracili prawa własności

gospodarstwa rolnego na podstawie orzeczenia z dnia 7 lipca 1958 r., ale na

podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy

rolnej. Skoro nie wystąpiła przesłanka określona w art. 2 ust. 1 lit. b tego dekretu (b.

właściciele nie należeli do żadnej grup osób wymienionych w tym przepisie ), to -

według Sądu Apelacyjnego - przejęcie tej nieruchomości nastąpiło bezprawnie.

Powiązanie roszczenia odszkodowawczego powódki z właściwym określeniem

zdarzenia wywołującego omawianą szkodę prowadzi do wyznaczenia

odpowiednego reżimu naprawienia szkody, w tym też – do stwierdzenia

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego (art. 160 k.p.c. lub przepisy

wcześniejsze).

3. Sąd Apelacyjny trafnie zauważył, że w świetle ustaleń faktycznych

można przyjąć, iż stan bezprawia powstał już w czasie powojennego przejęcia

nieruchomości ziemskiej małżeństwa W. przez Skarb Państwa, skoro – jak

ustalono potem - nie należeli oni do kategorii osób określonych w art. 2 ust. 1 lit. b

dekretu z dnia 6 września 1944 r., a późniejsze działania Skarbu Państwa ten stan

bezprawnie utrwalały i doprowadziły do powstania nieodwracalnych skutków

prawnych (rozdysponowanie gruntów rolnych na rzecz innych osób, wpis Skarbu

Państwa jako właściciela do księgi wieczystej, akty własności dla osób trzecich).

Jednocześnie b. właściciele podejmowali do połowy lat 50-tych ubiegłego

stulecia sporo przedsięwzięć prawnych, które miały doprowadzić do odzyskania

gospodarstwa rolnego po pozytywnym tzw. postępowaniu rehabilitacyjnym (m.in.

złożyli wniosek o zwolnienie majątku nieruchomego spod zajęcia; postanowienie

z dnia 22 listopada 1957 r., oddalające wniosek b. właścicieli, k. 47 akt sprawy).

Finalnym aktem działań godzących w prawo własności b. właścicieli było właśnie

orzeczenie z dnia 7 lipca 1958 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, wydane

na podstawie art. 9 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., na mocy której

7

dokonano „przejęcia na własność Państwa nieruchomości rolnej” małżonków W. W

uzasadnieniu tego orzeczenia potwierdzono, że przejęta nieruchomość znajduje się

od 1945 r. we władaniu Państwa. Wyjaśniono tam także, że zgodnie z przepisami

ustawy z dnia 12 marca 1958 r., nieruchomości rolne „objęte we władanie Państwa

do dnia wejścia w życie cytowanej ustawy, tj. do dnia 5 kwietnia 1958 r. przejmuje

się na własność Państwa, bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal

we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie

wieczyste innym osobom” (k. 29 akt). Należy zaważyć, że orzeczenie to zmierzało

w istocie do legalizacji w sensie formalnym powstałego wcześniej bezprawia

w postaci pozbawienia właścicieli posiadania gruntów rolnych, skoro właściciele ci

nie mogli utracić ex lege własności tych gruntów na podstawie art. 2 ust. lit. b

dekretu z dnia 6 września 1944 r. po pomyślnym zakończeniu postępowania

rehabilitacyjnego. Innymi słowy, wspomniane orzeczenie z dnia 7 lipca 1958 r.

zamykało sekwencję bezprawnych działań Skarbu Państwa zmierzających do

pozbawienia b. właścicieli własności gospodarstwa rolnego. Z tym zatem

orzeczeniem należy zatem łączyć definitywną utratę prawa własności

gospodarstwa rolnego przez b. właścicieli, skoro środki prawne właścicieli służące

ochronie własności zostały już w istocie wyczerpane.

4. Bezprawność tego orzeczenia potwierdza decyzja nadzorcza

Wojewody O. z dnia 12 czerwca 2012 r. Doszło bowiem do jego wyeliminowania

z obrotu prawnego z mocą wsteczną. W ocenie Sądu Najwyższego, nie ma

znaczenia to, jakie przyczyny zadecydowały o takiej eliminacji, skoro analiza stanu

bezprawności działań Skarbu Państwa mogła zostać dokonana samodzielnie na

podstawie istniejących ustaleń faktycznych Sądów meriti. Uzasadnienie nadzorczej

decyzji administracyjnej nie wiąże Sądu cywilnego w obecnym sporze

o odszkodowanie, skoro Sąd ten nie był związany treścią zaświadczenia

Prezydium Powodowej Rady Narodowej z dnia 7 lipca 1957 r., wydanego na

podstawie § 12 Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w

sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej (Dz. U. nr 54, poz. 243).

Oznacza to, że dla oceny odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa

można stosować przepisy dotyczące skutków prawnych wadliwych decyzji

8

administracyjnych, negatywnie zweryfikowanych decyzjami nadzorczymi de lege

lata. Przedwcześnie zatem wyłączono ogólny reżim takiej odpowiedzialności

odszkodowawczej przewidziany w art. 160 k.p.a. i zastosowano przepisy ustawy

z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone

przez funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. nr 54, poz. 243).

Z przedstawionych względów należało zaskarżony wyrok uchylić i przekazać

sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.