V CSK 329/14

Sygn. akt V CSK 329/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Maria Szulc

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

przeciwko D. P. Spółce z o.o. Spółce Komandytowej w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 lit. a) utrzymujący

w mocy wyrok zaoczny wydany przez Sąd Okręgowy

w C. dnia 9 lutego 2011 r. w sprawie […]

w części zasądzającej od pozwanej na rzecz powoda kwotę

72.549 (siedemdziesiąt dwa tysiące pięćset czterdzieści

dziewięć) złotych oraz odsetki ustawowe od kwoty 244.392, 34

(dwieście czterdzieści cztery tysiące trzysta dziewięćdziesiąt

dwa i 34/100) złotych od dnia 2 listopada 2010 r., a nadto

uchyla zaskarżony wyrok w części rozstrzygającej o kosztach

w punktach 1 lit. c, 2 i 3 i w tym zakresie przekazuje sprawę

2

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w C. utrzymał w mocy

swój wyrok zaoczny wydany w dniu 9 lutego 2011 r. w części zasądzającej od

pozwanej D. P. spółki komandytowej z siedzibą w C. na rzecz powoda Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w C. kwoty: 6.380.45 zł oraz kwoty 65.496.56

zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tj. od 2 listopada 2010 r.

Sąd zastrzegł pozwanej spółce prawo do powoływania się w toku postępowania

egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości, dla których

prowadzona jest księga wieczysta nr […], do wysokości wierzytelności

zabezpieczonych wpisami hipotek przymusowych łącznych zwykłych na rzecz

powoda oraz ograniczenie odpowiedzialności z tytułu odsetek do odsetek za

ostatnie dwa lata przed przysądzeniem własności nieruchomości. Sąd Okręgowy

uchylił jednocześnie wyrok zaoczny z dnia 9 lutego 2011 r. w części

uwzględniającej powództwo o zapłatę kwoty 175.834,33 złotych z odsetkami

ustawowymi i umorzył postępowanie, co do kwoty 3319 złotych z odsetkami

ustawowymi oraz oddalił powództwo o zapłatę kwoty 172.515,30 złotych z

odsetkami ustawowymi.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że pozwana spółka D.P. na

podstawie umowy z dnia 23 września 2008 r. nabyła od Zakładów Gospodarczych

„U.” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w C. nieruchomość

położoną w C., objętą księgą wieczystą nr […], obciążoną hipotekami na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie

społeczne. Wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zostały

zabezpieczone następującymi hipotekami: hipoteką przymusową łączną zwykłą na

kwotę 6.380.45 zł; hipoteką łączną kaucyjną na kwotę 116.942.14 zł; hipoteką

przymusową łączną zwykłą na kwotę 65.496.56 zł. Wpisy hipotek zostały z urzędu

przeniesione do nowej księgi wieczystej nr […]. Powód Zakład Ubezpieczeń

Społecznych w W. - Oddział w C. prowadził przeciwko spółce Zakłady

Gospodarcze „U.” egzekucję także z nieruchomości obciążonej hipotekami.

Egzekucja jednak okazała się bezskuteczna, nieruchomość nie została sprzedana

ani przejęta przez wierzyciela.

4

Sąd pierwszej instancji uznał, że do oceny prawnej roszczeń powoda

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w C. należało odwołać się do

przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. w brzmieniu obowiązującym

do dnia 19 lutego 2011 r. – dalej, jako u.k.w.h.). W ocenie Sądu, powód nie zdołał

udowodnić – przede wszystkim z powodu „nieczytelności” i „niejasności”

przedstawionej dokumentacji – wysokości przysługującej mu wierzytelności

w zakresie zabezpieczenia hipoteką kaucyjną. Powództwo w tym zakresie nie

zostało uwzględnione. Za zasadne natomiast uznał Sąd żądanie powoda

obejmujące wierzytelności zabezpieczone hipotekami przymusowymi zwykłymi

w kwotach: 6.380.45 zł i 65.496.56 zł, których dotyczy domniemanie z art. 71

u.k.w.h. Ze względu na treść art. 69 u.k.w.h. w związku z art. 1025 § 3 k.p.c. Sąd

Okręgowy zastrzegł po stronie dłużnika rzeczowego prawo do powoływania się na

ograniczenie odpowiedzialności do odsetek za ostatnie dwa lata przed

przysądzeniem własności. Jednocześnie według Sądu pozwana spółka skutecznie

podniosła zarzut przedawnienia roszczenia o odsetki od wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką przymusową zwykłą w kwocie 6.380.45 zł albowiem

uległy one przedawnieniu na podstawie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych a powód nie wykazał, że bieg przedawnienia został

przerwany wskutek wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Od wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką przymusową zwykłą w kwocie 65 496.56 zł Sąd zasądził

odsetki od dnia wniesienia pozwu (od 2 listopada 2010 r.), biorąc pod uwagę,

że powód nie wskazał sposobu kapitalizacji odsetek do dnia wniesienia pozwu.

Na skutek apelacji powoda Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddział

w C., wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego w części uchylającej wyrok zaoczny

i oddalającej powództwo oraz w części zastrzegającej pozwanej prawo

powoływania się na ograniczenie odpowiedzialności do odsetek za ostatnie dwa

lata przed przysądzeniem własności, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 lipca

2012 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w zaskarżonej części w tym zakresie

przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 13 czerwca 2013 r. uwzględnił

zażalenie pozwanej spółki i uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego.

5

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 7 grudnia 2011 r. i nadał mu treść, że utrzymuje w mocy wyrok

zaoczny wydany przez Sąd Okręgowy w dniu 9 lutego 2011 r. w sprawie … 371/10,

w części zasądzającej od pozwanej D. P. spółka komandytowa na rzecz powoda

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w C. kwotę 244.392.34 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 2 listopada 2010 r., zastrzegając pozwanej spółce

prawo do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie

odpowiedzialności do nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o

nr […], oraz na ograniczenie odpowiedzialności z tytułu odsetek za opóźnienie za

ostatnie dwa lata przed przysądzeniem własności nieruchomości. Sąd Apelacyjny

uchylił wyrok zaoczny wydany w dniu 9 lutego 2011 r. w zakresie zasądzającym

kwotę 3.382 złote i umorzył w tej części postępowanie.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ze względu

na treść art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy

o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2009, Nr

131, poz. 1075 ) do hipotek zwykłych (wpisanych przed 20 lutego 2010 r.) należy

stosować przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. ustawy o księgach wieczystych

i hipotece w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2011 r.. Z tej przyczyny,

do hipotek przymusowych zwykłych znajduje zastosowanie art. 71 u.k.w.h. zgodnie,

z którym domniemanie istnienia prawa wynikające z hipoteki obejmuje także

istnienie wierzytelności powoda zabezpieczonych hipotekami w kwocie 6 380 45 zł

oraz w kwocie 65 496 56 zł. Sąd Apelacyjny przyjął też, że nie uległy przedawnieniu

odsetki od wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przymusową zwykłą

w kwocie 6.380.45 zł, albowiem powód skutecznie wykazał fakt przerwania

biegu przedawnienia na skutek wszczęcia postępowania egzekucyjnego (przed

I Urzędem Skarbowym w C.). W ocenie Sądu Apelacyjnego powód wykazał

zarówno zasadność, jak i wysokość roszczenia w kwocie 109.047.83 zł

zabezpieczonego hipoteką kaucyjną do kwoty 116.942.14 zł. Twierdzenia powoda

nie zostały skutecznie podważone przez pozwaną. Wskazana kwota 109.047.83 zł

obejmuje należność główną oraz odsetki wyliczone na dzień 30 kwietnia 2002 r.

Wobec powyższego Sąd Apelacyjny przyjął, że powód może dochodzić skutecznie

od pozwanej, jako dłużnika rzeczowego kwoty 244.392.34 zł. Sąd Apelacyjny,

6

odwołując się do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 24/05, wbrew

stanowisku powoda przyjął, że może on żądać odsetek tylko za okres dwóch lat

przed przysądzeniem własności nieruchomości.

Pozwana D. P. spółka komandytowa wniosła skargę kasacyjną od wyroku

Sądu drugiej instancji wydanego w części zasądzającej kwotę 72.549 złotych wraz

z ustawowymi odsetkami od dnia 2 listopada 2010 r. oraz w części zasądzającej

odsetki ustawowe od kwoty 244.392,34 złotych od dnia 2 listopada 2010 r., a także

w części, w jakiej Sąd Apelacyjny nie zastrzegł prawa powoływania się przez

pozwanego na ograniczenie odpowiedzialności do wysokości sumy hipoteki

kaucyjnej.

Pozwana zarzuciła błędną wykładnię art. 69 u.k.w.h. prowadzącą do

przyjęcia, że „hipoteka obejmuje odpowiedzialność dłużnika hipotecznego

za skapitalizowane odsetki” oraz błędną wykładnię art. 69 u.k.w.h. i art. 1025 § 3

k.p.c. w związku z art. 482 k.c. polegającą na przyjęciu, że odpowiedzialność

dłużnika hipotecznego obejmuje odsetki od odsetek zabezpieczonych hipoteką,

w szczególności - odsetki od odsetek nieograniczonych do okresu dwóch lat od

przysądzenia własności nieruchomości. Zdaniem wnoszącej skargę spółki, Sąd

drugiej instancji naruszył art. 104 ustawy o księgach wieczystych i w związku z art.

319 k.p.c., ponieważ nie zastrzegł prawa do powoływania się przez pozwanego na

ograniczenie odpowiedzialności do wysokości kwoty wskazanej we wpisie hipoteki

kaucyjnej; naruszył także art. 319 k.p.c. w związku z art. 1025 § 3 k.p.c.

oraz art. 69 u.k.w.h., błędnie zastrzegając ograniczenie odpowiedzialności jedynie

w odniesieniu do odsetek od kwoty 244.392.34 zł od dnia 2 listopada 2010 r.

W ocenie wnoszącej skargę doszło także do naruszenia: art. 379 pkt 2 k.p.c.

w związku z art. 64 § 1 k.p.c. i art. 66 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm. dalej, jako

u.s.u.s.), ponieważ Sąd drugiej instancji nie uwzględnił nieważności toczącego

się postępowania, wynikającej z okoliczności, iż powód - Zakład Ubezpieczeń

Społecznych – Oddział w C. nie posiada zdolności sądowej w sprawach o zapłatę.

Skarżąca wskazała również na naruszenie: art. 386 § 2 i 3 k.p.c. w związku z art.

379 pkt 2 k.p.c., art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 64 § 1 k.p.c., art. 66 ust. 1

7

u.s.u.s., ponieważ Sąd drugiej instancji nie wziął bowiem pod uwagę nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji wynikającej z baraku zdolności

sądowej powoda - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w C.

Na tych podstawach pozwana spółka wniosła o uchylenie wydanych

w sprawie wyroków: wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 grudnia 2013 r., wyroku

Sądu Okręgowego w C. z dnia 7 grudnia 2011 r., wyroku zaocznego Sądu

Okręgowego w C. z dnia 9 lutego 2011 r. oraz o odrzucenie pozwu ewentualnie o

uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie wyroku zaocznego

Sądu Okręgowego w C. z dnia 9 lutego 2011 r. w części obejmującej kwotę

72.549.00 zł oraz w zakresie odsetek ustawowych od kwoty 244.392.34 zł od dnia 2

listopada 2010 r. oraz o oddalenie w tej części powództwa oraz zastrzeżenie

pozwanemu w odniesieniu do roszczeń wynikających z hipoteki kaucyjnej prawa

powoływania się w postępowaniu egzekucyjnym na ograniczenie odpowiedzialności

do wysokości sumy hipoteki kaucyjnej ewentualnie wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zakresie kwoty 72.549.00 zł oraz odsetek ustawowych od

kwoty 244.392.34 zł od dnia 2 listopada 2010 r. i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ponieważ skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach

wymienionych w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w pierwszej kolejności wymaga

rozważenia zarzut nieważności dotychczasowego postępowania. Wskazana

w skardze kasacyjnej przyczyna nieważności wynikająca z braku zdolności sądowej

występującego po stronie powodowej Oddziału w C. Państwowego Zakładu

Ubezpieczeń z siedzibą w W. obejmuje postępowanie w obu instancjach, a w

odniesieniu do postępowania w drugiej instancji Sąd Najwyższy w ramach

bezpośredniej kontroli kasacyjnej bierze z urzędu pod rozwagę nieważność

postępowania przed tym Sądem.

Dlatego zarówno ze względu na treść skargi kasacyjnej jak i ze względu

na urzędowy obowiązek czuwania przez Sąd Najwyższy nad ważnością

postępowania w drugiej instancji, niezbędne jest rozstrzygnięcie, czy rzeczywiście

w postępowaniu przed Sądem Okręgowym jak i przed Sądem Apelacyjnym

8

występowała pozbawiona zdolności sądowej terenowa jednostka organizacyjna

Państwowego Zakładu Ubezpieczeń z siedzibą w W. Wątpliwości, jakie pojawiły

się na tym tle oraz zarzuty skargi kasacyjnej są wynikiem określenia strony

powodowej w pozwie jak i w kolejnych pismach procesowych, jako

„Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C.” Wbrew jednak wnioskom, jakie z

tego faktu wyprowadza się w skardze kasacyjnej, w przedmiotowej sprawie po

stronie powodowej występuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w W.

Zgodnie z art. 66 ust.1u.s.u.s., Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest

państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną, a jego siedzibą

jest W. W skład Zakładu wchodzą m.in. terenowe jednostki organizacyjne (art. 67

ust. 2 ustawy), którymi są oddziały i podlegające im inspektoraty (§ 8 ust. 1

rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 lutego 2008 r. w sprawie

nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. Nr 28, poz. 164).

Oddziały te, jako jednostki organizacyjne osoby prawnej, nie są wyposażone

w zdolność sądową.

Oznacza to, że powodem w sprawie może być tylko Zakład Ubezpieczeń

Społecznych w W., a nie jego oddział. Jedynie na podstawie

upoważnienia udzielonego przez Prezesa, Zakład może być w określonym

zakresie reprezentowany przez upoważnioną osobę, w tym w szczególności

przez dyrektora oddziału (§ 2 ust. 2 i § 8 ust. 2 cyt. rozporządzenia);

upoważnienie może obejmować też prawo udzielania dalszych pełnomocnictw.

Możliwość reprezentowania Zakładu przez upoważnionych kierowników oddziałów

sprawia, że w praktyce dochodzi do zbędnego oznaczania jako strony Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dopełnieniem oznaczenia jego jednostki

organizacyjnej. Nie jest to jednak błąd w zakresie doboru podmiotu

uczestniczącego w postępowaniu, ale ten sposób oznaczenia strony służy jedynie

uściśleniu wewnętrznej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się

dochodzone roszczenie (zob. w podobnych przypadkach postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2000 r., sygn. akt I CKN 749/00, niepubl. a także

wyroki z dnia 16 listopada 2006 r., sygn. akt II CSK 143/06, niepubl. oraz z dnia

19 marca 2009 r., sygn. akt III CSK 219/08, niepubl.).

9

W przedmiotowej sprawie potwierdza to umocowanie, jakiego udzielił

pełnomocnikowi procesowemu dyrektor Oddziału w C. Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, nie działający jednak w imieniu tego Oddziału, ale w imieniu Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w W. na podstawie pełnomocnictwa

udzielonego przez prezesa tego Zakładu.

Z tych względów nie można podzielić stanowiska skarżącej, iż stroną

powodową w sprawie jest pozbawiona zdolności sądowej terenowa jednostka

organizacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w W., a nie sam

Zakład, w którego imieniu występują należycie umocowani: dyrektor Oddziału w C.

oraz pełnomocnik procesowy.

Ponieważ zarzuty naruszenia przepisów postępowania okazały się

nieuzasadnione podstawą oceny przez Sąd Najwyższy naruszenia prawa

materialnego są ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonego

orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Należy podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji,

że normatywną podstawą oceny hipotek zwykłych wpisanych przed dniem

20 lutego 2011 r. są przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. ustawy o księgach

wieczystych i hipotece w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2011 r.

Wynika to jasno z treści art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie

ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

z 2009, Nr 131, poz. 1075). Na gruncie tych przepisów w orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalił się pogląd, że hipoteka zwykła obejmuje odsetki ustawowe

za opóźnienie w zakresie wskazanym w art. 1025 § 3 k.p.c., nie zabezpiecza

natomiast odsetek za opóźnienie ustalonych w umowie według zmiennej stopy

procentowej, i to nawet gdyby zostały objęte treścią wpisu do księgi wieczystej,

odsetki kapitałowe zaś zabezpiecza tylko wtedy, gdy zostały ujawnione we wpisie

(por. wyroki SN z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999, nr 6,

poz. 11; z dnia 12 marca 2003 r., III CKN 1026/00, niepubl.; z dnia 17 marca

2004 r., II CK 81/03, niepubl.; uchwała z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 24/05, OSNC

2006, nr 4, poz. 60; wyrok z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 451/04, niepubl.; wyrok

z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSKK 161/09, niepubl.). Takie stanowisko przeważa

również w literaturze prawniczej.

10

Ze względu na okoliczności sprawy, a mianowicie wobec zastrzeżenia przez

Sąd drugiej instancji w odniesieniu do wszystkich hipotek prawa do powoływania

się przez pozwaną spółkę na ograniczenie odpowiedzialności z tytułu odsetek za

opóźnienie za ostatnie dwa lata przed przysądzeniem własności a także dlatego,

że tej części wyroku nie zaskarżyła strona powodowa, kwestia ta pozostaje

poza zakresem rozważań Sądu Najwyższego, co więcej nie może ona być

odmiennie rozstrzygnięta ze względu na treść art. 384 k.p.c. przez Sąd drugiej

instancji w wyniku ponownego rozpoznania sprawy. Istotne wobec tego pozostaje

stwierdzenie, że zwiększona odpowiedzialność pozwanej spółki, jako właścicielki

nieruchomości ponad kwotę, do której wpisano hipotekę zwykłą, obejmuje jedynie

roszczenie o nieprzedawnione odsetki ustawowe za opóźnienie oraz koszty

postępowania. Jak przyjął Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale z dnia 20 maja

2005 r. tylko w odniesieniu do wierzytelności o ustawowe odsetki za opóźnienie

spełniony jest wymóg dostatecznego ustalenia, oznaczenia wierzytelności (art. 68

u.k.w.h.), gdyż w chwili wpisu hipoteki do księgi wieczystej znane są podstawowe

elementy prawne tej wierzytelności, tj. wysokość świadczenia głównego, stopa

procentowa i termin spełnienia świadczenia. W odniesieniu do odsetek za

opóźnienie takimi elementami są: wysokość zabezpieczonej wierzytelności, stopa

procentowa i termin wykonania zobowiązania. W tej sytuacji istnieje zatem

możliwość definitywnego określenia zadłużenia dłużnika hipotecznego z tytułu

odsetek za opóźnienie ze stałą stopą procentową, aczkolwiek dopiero po

dokonaniu wpisu w księdze wieczystej (po upływie odpowiedniego opóźnienia).

Jak podkreślił Sąd Najwyższy element oznaczoności, wbrew podnoszonym

w literaturze obawom, dotyczy także roszczenia obejmującego ustawowe odsetki

za opóźnienie, określane w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 359 § 3 k.c.

Wprawdzie stopa procentowa tych odsetek może ulec zmianie po dokonaniu wpisu

hipotek i w czasie trwania stanu opóźnienia, to jednak należy brać pod uwagę

sposób dokonywania tej zmiany i jej prawną transparentność, odsetki te są bowiem

wyrażone w odpowiednim akcie normatywnym, a nie w treści podstawowego

stosunku kredytowego. Inny jest też powód i mechanizm zmiany stopy procentowej

w zakresie odsetek ustawowych i umownych. Można przyjmować, że skoro w art.

69 u.k.w.h. stwierdza się, że w granicach przewidzianych w odrębnych przepisach

11

hipoteka zabezpiecza także roszczenia o odsetki nieprzedawnione, to ta formuła

odnosi się także do odsetek określonych w rozporządzeniu wydanym na podstawie

art. 359 § 3 k.c. Nowa stylizacja art. 69 u.k.w.h. mogła mieć na celu właśnie

normatywne przesądzenie od dawna nie kwestionowanej reguły, że hipoteka

umowna obejmuje także ustawowe odsetki za opóźnienie. Ponadto dłużnik

hipoteczny powinien zawsze liczyć się z możliwością zmiany ustawowej stopy

procentowej po dokonaniu wpisu hipoteki z odpowiednim rozszerzeniem zakresu

jego odpowiedzialności wobec wierzyciela hipotecznego.

W związku z dotychczasowymi wywodami nie można zgodzić się z przyjętą przez

sądy obu instancji tezą, iż hipoteka zwykła poza odpowiednio oznaczoną

(zindywidualizowaną ) wierzytelnością główną i związaną z nią wierzytelnością

z tytułu odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego obejmuje

także wierzytelność stanowiącą równowartość odsetek od zaległych odsetek

liczonych wobec dłużnika rzeczowego zgodnie z uprawnieniem określonym w art.

482 k.c. W ten sposób odsetki od dodanych do należności głównej

skapitalizowanych odsetek za okres przed wniesieniem pozwu stanowią

nieuprawnione dodatkowe zwiększenie wierzytelności (dochodu wierzyciela)

a zarazem zwiększenie odpowiedzialności pozwanej spółki ponad wyraźnie

wymienioną we wpisie sumę wyznaczającą granice tej odpowiedzialności.

Jak przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

21 października 1997 r., III ZP 16/97 (OSNAPUS 1998, nr 7, poz. 204), jeżeli

odsetki zostały skapitalizowane w znaczeniu prawnym, czyli obliczono ich sumę

za określony czas, a następnie poddano je oprocentowaniu (tak jak

w rozpoznawanej sprawie), to nie są one już odsetkami, lecz powstałym kapitałem,

stanowiącym odrębną kategorię prawną.

Ponadto przez rachunkową czynność polegającą na wyliczeniu sumy na

podstawie obowiązującej stopy procentowej i okresu czasu i dodanie tej sumy do

kwoty należności głównej dochodzi do pozbawienia dłużnika rzeczowego w tym

zakresie uprawnienia do powoływania na ograniczenie odpowiedzialności do

ostatnich dwóch lat przed przysądzeniem własności obciążonej nieruchomości.

Z tych względów słusznie zarzuca się we skardze kasacyjnej naruszenie

art. 69 u.k.w.h. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie odpowiedzialności pozwanej

12

także w zakresie odsetek od zaległych odsetek skapitalizowanych za okres

przed wniesieniem powództwa przeciwko dłużnikowi rzeczowemu. Trzeba jednak

podkreślić, iż nie wyklucza to możliwości wskazania w wyroku odsetek kwotowo

(skapitalizowanych rachunkowo na określony dzień), ale wówczas należy tę kwotę

oznaczyć oddzielnie w wyroku z podkreśleniem, iż stanowi ona należność uboczną

dla roszczeń głównych. Uwzględnienie tej kwoty łącznie z należnościami głównymi

objętymi wszystkimi trzema hipotekami powoduje, że odsetki utraciły swój byt, jako

należności uboczne i stały się należnością główną zwiększając w ten sposób

bezpodstawnie dług pozwanej spółki, co wpływa także na możliwość powoływania

się na ograniczenie odpowiedzialności dłużnika rzeczowego związane z treścią art.

1025 § 3 k.p.c.

Obok wykazanej konieczności oznaczenia w odniesieniu do hipotek

przymusowych zwykłych oddzielnie wierzytelności hipotecznej z tytułu należności

głównych oraz z tytułu należności odsetkowych z hipotek zwykłych niezbędne jest

też odrębne wskazanie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką kaucyjną.

Wobec treści art. 102 i 104 u.k.w.h. nie ulega bowiem wątpliwości, że dłużnik

rzeczowy z tytułu hipoteki kaucyjnej ponosi odpowiedzialność jedynie do

wysokości wpisanej sumy najwyższej.

W związku z tym pojawia się słusznie eksponowana w skardze kasacyjnej

kwestia, czy zastrzeżenie ograniczenia tej odpowiedzialności powinno znaleźć się

w sentencji wyroku, czy też ograniczenie to następuje dopiero w postępowaniu

egzekucyjnym. Do tego zagadnienia odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

14 lutego 2008 r. (sygn. akt II CSK 525/07, OSNC 2009/4/61) w związku

z koniecznością rozważenia zastrzeżenia na podstawie art. 319 k.p.c. prawa

dłużnika hipotecznego do powoływania się na ograniczenie odpowiedzialności

z tytułu odsetek ustawowych za opóźnienie do odsetek za dwa lata płatności przed

przysądzeniem własności nieruchomości. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd

Najwyższy wskazał, że wysokość ustalonego z tego tytułu w prawomocnym wyroku

świadczenia nie może być zakwestionowana ani zmieniona na etapie postępowania

egzekucyjnego (art. 804 k.p.c.). Nie ma też podstaw do ograniczenia wykonalności

takiego tytułu w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego przewidzianego w art.

840 § 1 pkt 1 k.p.c., ponieważ nie chodzi tu o zaprzeczenie zdarzeniu na

13

podstawie, którego oparto wydanie tytułu wykonawczego, ani nie zaszło żadne

zdarzenie, wskutek którego objęte tytułem zobowiązanie wygasło lub nie może być

egzekwowane. Organ egzekucyjny, będąc związany treścią tytułu, nie może

skorygować zasądzonego nim świadczenia do poziomu ustalonego w art. 1025 § 3

k.p.c. w trakcie sporządzania planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji; nie

byłoby to też możliwe w drodze zarzutów zgłoszonych do tego planu. W tej sytuacji,

skoro - stosownie do art. 837 zdanie pierwsze k.p.c. - dłużnik może powoływać się

na ograniczenie odpowiedzialności tylko wówczas, gdy zostało ono zastrzeżone

w tytule wykonawczym, Sąd Najwyższy przyjął, że przewidziane w art. 1025 § 3

k.p.c. ograniczenie odpowiedzialności dłużnika hipotecznego z tytułu odsetek

powinno być zastrzeżone w treści tego tytułu na podstawie art. 319 k.p.c. (podobnie

stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 marca 1997 r. sygn. akt I CKU

78/96, Prok. i Pr. - wkł. 1997/6/38 a także w wymienionym wyroku z dnia 2 grudnia

2009 r.; zob. też wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 17 listopada

2005 r., I AC a 725/04, OSAB 2005/4/32). Pogląd jest aktualny w odniesieniu do

innych przyczyn i podstaw ograniczenia odpowiedzialności dłużnika rzeczowego,

co powinno znaleźć wyraz w treści tytułu wykonawczego.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i w tym zakresie

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi.