V CSK 330/14

Sygn. akt V CSK 330/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "A.-G." Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w B.

przeciwko Gminie P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 15 stycznia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Strona powodowa – Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „A.-G.” spółka z o.o.

domagała się od strony pozwanej – Gminy P. zapłaty kwoty 62.973,78 zł z

odsetkami i wywodziła to roszczenie z aneksu do umowy z dnia 7 lutego 2011 r.

Chodziło o należność związaną z wykonywaniem przez stronę powodową

czynności polegających na utrzymaniu i eksploatacji pompowni. Pozwana Gmina

odmówiła zapłaty tej należności i wskazywała na to, że stron procesy nie łączył

żaden stosunek prawny.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

W wyniku działalności górniczej kopalń węgla powstała tzw. szkoda górnicza

w postaci obniżenia terenu, co doprowadziło z kolei do powstania bezodpływowej

niecki w P. przy ul. P. i G. Odwodnienie niecki wymagało zlokalizowania na jej

obszarze dwóch pompowni (określonych jako: „S. 10” i „W.”), które były

utrzymywane przez Przemysłową Spółkę Wodną – „N. B.” Po likwidacji tej Spółki

odwadnianiem wspomnianej niecki zajmowała się strona powodowa (w ostatnim

kwartale 2010 r.).

W grudniu 2010 r. odbywały się posiedzenia Komisji Oceny Projektów Szkód

Górniczych. Na pierwszym z nich uzgodniono m.in. zawarcie trójstronnej ugody

pomiędzy Kompanią Węglową SA w K., Spółką Restrukturyzacyjną Kopalń SA w B.

i stroną powodową, która miała umożliwić Kompanii Węglowej (tzw. stronie

wiodącej) zawarcie z powódką po negocjacjach umowy dotyczącej odwadniania

niecki. Umowa taka miała obowiązywać w okresie od dnia 1 stycznia 2011 r. do

dnia 31 marca 2012 r., a w tym czasie miała być uruchomiona procedura

przetargowa przez Kompanię w celu wyłonienia wykonawcy na odwodnienie niecki

od dnia 1 kwietnia 2011 r. do końca tego roku. W dniu 30 grudnia 2010 r.

wspomniana Kompania, Spółka Restrukturyzacyjna Kopalń i pozwana Gmina

zawarły ugodę dotyczącą naprawienia szkody górniczej. Postanowiono

utrzymywanie obu istniejących pompowni wody do czasu uruchomienia nowego

systemu odwadniania, strony określiły zakres ich partycypacji w kosztach

3

utrzymania pompowni (po 33,33%) i upoważniły Kompanię do zawarcia z powódką

umowy w sprawie utrzymania obu pompowni za okres od 1 stycznia 2011 r. do

dnia 31 marca 2011 r. Powódka miała wystawiać faktury trzem podmiotom

uczestniczącym w ugodzie. Następnie strony ugody zawarły w dniu 30 grudnia

2010 r. kolejne porozumienie, które zobowiązywało Kompanię Węglową do

zawarcia ze stroną powodową wskazanej w ugodzie umowy na czas od 1 stycznia

2011 r. do dnia 31 marca 2011 r. Kompania upoważniona została też do

przeprowadzenia stosownego przetargu w celu wyboru kolejnego wykonawcy na

czas od 1 kwietnia 2011 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. Umowę taką zawarto w dniu

7 lutego 2011 r. W dniu 14 marca 2011 r. przedstawiciele Kompanii, działając w

imieniu własnym i powołując się na upoważnienie udzielone przez Spółkę

Restrukturyzacji Kopalń oraz pozwaną Gminę, podpisali z powódką aneks do

umowy z dnia 7 lutego 2011 r., na podstawie którego przedłużono umowę do dnia

30 czerwca 2011 r. lub do czasu zakończenia postępowania przetargowego.

Pozwana Gmina nie upoważniła jednak przedstawicieli Kompanii do zawarcia

aneksu do umowy z dnia 7 lutego 2011 r., odmówiła także podpisania aneksu do

umowy w marcu 2011 r.

Wszelkie należności wobec powódki związane z eksploatacją pompowni za

II kwartał 2011 r. zostały zapłacone. Po otrzymaniu przez pozwaną faktur za

poszczególne miesiące (kwiecień, maj, czerwiec 2011 r.) pozwana Gmina

odmówiła zapłaty i odsyłała kolejne faktury powódce. Nie uregulowała należności

w wyniku wezwania do zapłaty wystosowanego w październiku 2011 r. Od dnia

1 lipca 2011 r. do chwili obecnej utrzymywaniem obu pompowni zajmuje się Spółka

Komunalna Gminy.

W ocenie Sądu Rejonowego, skoro aneks do umowy z dnia 7 lutego 2011 r.

został sporządzony bez odpowiedniego umocowania pozwanej Gminy udzielonego

dla Kompanii Węglowej, a Gmina nie potwierdziła następnie tego aneksu, nie może

być związana jego treścią. Takim potwierdzeniem nie był m.in. odbiór robót

w drugim kwartale 2011 r. Gmina nie miała zatem legitymacji biernej w obecnym

sporze.

4

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację strony powodowej, zmienił zaskarżony

wyrok i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę objętą pozwem. Uzupełnił

ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy o ustalenia dotyczące czasu

wystawienia faktur w II kwartale 2011 r. przez stronę powodową i o ustalenie

dotyczące kosztów odwaniania terenu. Podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że aneks do umowy z dnia 7 lutego 2011 r. został sporządzony bez

umocowania ze strony Gminy i dlatego nie może jej wiązać. Na Gminie ciążył

obowiązek wynikający z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r., poz. 594 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa

z dnia 8 marca 1990 r.”), zgodnie z którym Gminę tę obciążał ex lege obowiązek

zapewnienia porządku publicznego, bezpieczeństwa obywateli i ochrony

przeciwpowodziowej. Obowiązek ten nie był wykonywany w II kwartale 2011 r.

bezpośrednio przez Gminę lub przy pomocy innych podmiotów. Czynności

w postaci odwadniania terenu dokonywała strona powodowa.

W ocenie Sądu Okręgowego, strona powodowa mogła dochodzić objętej

pozwem należności na podstawie art. 752 i n. k.c. (prowadzenie cudzych spraw bez

zlecenia). Wystąpiły bowiem wszystkie niezbędne przesłanki przewidziane z tym

przepisie. Stron nie łączył stosunek obligacyjny, w II kwartale 2011 r. powódka

wykonywała czynności przy uwzględnieniu prawdopodobnej woli pozwanej Gminy

(dominus negotii), a łączny koszt tych czynności był prawie tożsamy z kosztami

poniesionymi przez stronę pozwaną w poprzednim kwartale 2011 r. Gmina nie

sprzeciwiała się we właściwym czasie wykonywaniu czynności polegających na

eksploatacji obu pompowni, odsyłanie faktur następowało zawsze po wykonaniu

czynności przez powódkę. Nie miał zatem zastosowania art. 754 k.c. Zdaniem

Sądu Okręgowego, ustalenia faktyczne uzasadniały wniosek, że żądanie strony

powodowej miało także oparcie w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (art.

405 k.c.). Sąd określił ponadto rozmiar i termin świadczenia pozwanej Gminy.

W skardze kasacyjnej pozwanej Gminy podnoszono jedynie zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 103 § 3 k.c., art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c.

i art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 5

k.c., art. 411 pkt 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 753 k.c. Skarżąca Gmina

domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz orzeczenia co do

5

istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie – uchylenie tego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zarzutów kasacyjnych może być dokonana jedynie na podstawie

ustaleń Sądów meriti, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 3933

§ 3 k.p.c.).

Nie może być brany pod uwagę zarzut naruszenia art. 103 § 3 k.c.

z motywacją prawną tego zarzutu podaną w skardze kasacyjnej. W rozpoznawanej

sprawie pozwanym była Gmina P. Kwestia odpowiedzialności odszkodowawczej

innych osób pozostaje poza niniejszym procesem.

Rozważając możliwe podstawy roszczenia strony powodowej wobec

pozwanej Gminy, Sąd Okręgowy wyjaśnił, że mogły mieć zastosowania – obok

przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia – także przepisy dotyczące

bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i n. k.c.). Chodzi tu jednak o konstrukcję

bezpodstawnego wzbogacenia w znaczeniu ogólnym, a nie o jego postać

uzasadniającą podstawę tzw. roszczeń kondykcyjnych przewidzianych w art. 410-

411 k.c. Z ustaleń Sądów meriti wynika bowiem to, że w rozpatrywanej sprawie nie

doszło przecież do nienależnego świadczenia w rozumieniu wspomnianych

przepisów, lecz ewentualnie o ogólniejszy transfer korzyści majątkowej

w rozumieniu art. 405 k.c. Nietrafne pozostają zatem zarzuty naruszenia art. 411

pkt 1 i 2 k.c., nie miałyby one bowiem zastosowania nawet w razie przyjęcia

obowiązku zwrotu korzyści na podstawie art. 405 k.c. (por też uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z 19 lipca 2012 r., II CSK 724/11, nie publ.).

Sąd Okręgowy przyjął, że w ustalonym stanie faktycznym zaktualizowały się

przesłanki powstania po stronie powoda wobec Gminy roszczenia na podstawie

przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 752 k.c.; negotiorum

gestio). Powód mógł zatem żądać od Gminy „zwrotu uzasadnionych wydatków

i nakładów” w rozumieniu art. 753 § 2 k.c. w związku z pracami polegającymi na

odwadnianiu terenu, wykonanymi w drugim kwartale 2011 r. i odebranymi przez

pozwaną. Podnosząc zarzut naruszenia art. 753 § 1 k.c., skarżąca Gmina

wskazywała na to, że strona powodowa „zaniechała określonego obowiązku

zawiadomienia (…) o podjęciu się prowadzenia sprawy (Gminy)”. Tymczasem Sąd

6

Okręgowy prawidłowo ustalił, że o zawiadomieniu w rozumieniu art. 753 § 1 k.c.

świadczyć może na pewno m.in. przedstawione przez powoda faktury obejmujące

żądanie zapłaty za sukcesywnie wykonywane prace i inne okoliczności (wiedza

o pracach wykonywanych przez powoda w drugim kwartale 2011 r., odbiór tych

robót). Pozwana Gmina miała zatem świadomość, że we wspomnianym okresie

inny podmiot tj. powodowa Spółka wykonywała prace, których zapewnienie

należało niewątpliwie do Gminy zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca

1990 r. o samorządzie gminnym. W związku z tym, że w skardze kasacyjnej nie

podnoszono w ogóle kwestii istnienia dalszych przesłanek powstania roszczenia

powoda na podstawie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia,

wystąpienia tych przesłanek nie można skutecznie kwestionować w postępowaniu

kasacyjnym. Wyręczenie Gminy w wykonywaniu przez nią obowiązków

zapewnienia określonych robót wynikającego z ustawy (np. z art. 7 ust. 1 pkt 14

ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym) może być kwalifikowane

jako prowadzenie bez zlecenia sprawy tej Gminy w rozumieniu art. 752 i n. k.c.

Niezrozumiale brzmi zarzut naruszenia art. 5 k.c. w świetle jego prawnego

uzasadnienia w skardze kasacyjnej. Skoro – jak ustalono – mimo braku

skutecznego porozumienia między powodem i pozwaną Gminą odpowiednie prace

zostały wykonane (w drugim kwartale 2011 r.), to mogła pojawić się także inna

podstawa zasądzenia należności przez powoda, a tą podstawą okazały się właśnie

przepisy art. 752 i n. k.c.

Jeżeli Sąd Okręgowy uznał, że istnieje możliwość zastosowania przepisów

art. 752 i n. k.c. w danej sprawie, to zbędne było dodatkowe rozważanie aktualności

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.), a więc poszukiwanie

dodatkowej (tzw. asekuracyjnej) podstawy odpowiedzialności pozwanej Gminy.

W literaturze i piśmiennictwie trafnie przyjmuje się wyłączenie zbiegu obu tych

tytułów odpowiedzialności (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca

2012 r., II CSK 724/11, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia

2005 r., IV CK 414/04, nie publ.). Skoro istniały podstawy do zastosowania w danej

sprawie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, to podnoszenie

zarzutu naruszenia art. 405 k.c. – niezależnie od trafności tego zarzutu – nie może

podważyć istnienia odpowiedzialności Gminy wynikającej z innego tytułu prawnego.

7

W postępowaniu kasacyjnym nie mógł być zatem brany pod uwagę drugi zarzut

kasacyjny obejmujący naruszenie art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 7 ust. 7 pkt

14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną Gminy (art. 39814

k.p.c.) i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98 k.p.c., art. 108 § 1

k.p.c.).