III CSK 167/14

Sygn. akt III CSK 167/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa B. M. i D. M.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Pozwami z dnia 23 października 2012 r. powodowie B. M. i D. M. wnieśli o

zasądzenie od strony pozwanej Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji „W."

spółce akcyjnej w W. na rzecz każdego z nich kwoty po 109.900 zł z ustawowymi

odsetkami tytułem zaległych rent wyrównawczych, wraz z kosztami procesu.

Podstawą roszczeń był śmiertelny wypadek drogowy, któremu uległ ich ojciec w

dniu 20 października 2002 r., za spowodowanie którego został uznany winnym i

skazany Z. Z.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2013 r., uwzględniając

podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia, powództwo oddalił i

orzekł o kosztach procesu.

Wskazując na treść art. 4421

§ 2 k.c., uznał, że w terminie określonym tym

przepisem można wytoczyć powództwo o przyznanie renty w ogóle. Nie ma

to jednak odniesienia do roszczeń o rentę za poszczególne okresy. Mimo,

że roszczenia osób wymienionych w art. 446 § 2 k.c. mają charakter

odszkodowawczy, to jest to renta odszkodowawcza, wobec czego znaczenie ma tu

charakter roszczeń. Świadczenie o rentę ma charakter okresowy, periodyczny,

a nie jednorazowy, zatem zgodnie z art. 118 k.c. przedawnienie wynosi 3 lata.

Wskazał ponadto, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, iż podniesienie

zarzutu przedawnienia przez stronę pozwaną narusza zasady współżycia

społecznego. Uznał, że skoro powodowie skutecznie wytoczyli i popierali

powództwo w sprawie … 781/07, to tak samo mogli uczynić względem roszczeń

dochodzonych w niniejszej sprawie. Uznanie zarzutu przedawnienia za nadużycie

prawa podmiotowego ma charakter wyjątkowy. Uniemożliwienie w ten sposób

pozwanemu obrony zarezerwowane zostało bowiem dla sytuacji wyjątkowych.

Przeciwna interpretacja, w ocenie Sądu, prowadziłaby wprost do wygaszenia

przepisów dotyczących przedawniania roszczeń, czyniąc je martwymi.

Apelację powodów od powyższego wyroku Sądu Okręgowego, Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 grudnia 2013 r. oddalił, jako bezzasadną.

Uznał, że zgłoszone roszczenie jest bezpośrednią konsekwencją szkody

spowodowanej występkiem, wobec czego w sprawie znajduje zastosowanie

3

art. 4421

§ 2 k.c. ustalający przedłużony, dwudziestoletni termin przedawnienia

roszczenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, brak jest podstaw do przyjęcia

stanowiska, że dwudziestoletni termin przedawnienia z art. 4421

§ 2 k.c. znajduje

zastosowanie tylko do niektórych roszczeń odszkodowawczych, a nie znajduje

zastosowania do tych roszczeń odszkodowawczych, które przybierają charakter

roszczeń okresowych.

W rezultacie przyjął, że do roszczeń powodów nie znajduje zastosowania

trzyletni termin przedawnienia, a właściwym terminem przedawnienia jest termin

dwudziestoletni, wobec czego, co do zasady, nie można uznać, aby zgłoszone

w pozwie roszczenia były przedawnione.

Konsekwencją uznania, że roszczenia nie są przedawnione jest konieczność

merytorycznej oceny zgłoszonych roszczeń, które powodowie wywodzą z art. 446

§ 2 k.c. Sąd Apelacyjny przyjął, że jest to roszczenie odszkodowawcze, przy czym

istota tego roszczenia sprawia, że jest ono zbliżone do roszczeń o charakterze

alimentacyjnym. Wynika to wprost z brzmienia tego przepisu, który wymaga dla

ustalenia kręgu uprawnionych oceny, czy na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek

alimentacyjny (względem uprawnionego) - czyli odsyła do art. 135 k.r.i o., przy

czym art. 446 § 2 k.c. modyfikuje zasady ustalania wysokości renty w porównaniu

z art. 135 k.r.i o., gdyż renta z art. 446 § 2 k.c., w przeciwieństwie do alimentów

z art. 135 k.r.i o., nie jest ograniczona usprawiedliwionymi potrzebami

uprawnionego. Granicą wysokości renty z art. 446 § 2 k.c. jest poziom wszystkich

potrzeb uprawnionego rzeczywiście zaspokajanych przez zmarłego. Wskazał,

że istotą i celem świadczenia z art. 446 § 2 k.c. jest zapewnienie środków na

pokrycie potrzeb uprawnionego, które to środki zostały utracone wskutek śmierci

osoby, na której ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny i która to osoba

w rzeczywistości zaspokajała potrzeby uprawnionego.

Przyjmując, że charakter renty obligatoryjnej jest zbliżony do roszczeń

alimentacyjnych, Sąd Apelacyjny uznał, że dla oceny dopuszczalności

uwzględnienia roszczenia o zapłatę kwoty będącej równowartością

renty obligatoryjnej za czas przed wniesieniem powództwa powinny znaleźć

zastosowanie reguły przewidziane przez przepisy prawa rodzinnego, czyli art. 137

§ 2 k. r. i o. Zatem podstawowym warunkiem zasądzenia sumy pieniężnej z tego

4

tytułu jest wykazanie, że potrzeby uprawnionego nie zostały zaspokojone. Mając na

uwadze zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, Sąd uznał, że powodowie byli

w stanie utrzymać dotychczasowy poziom życia, gdyż ich potrzeby zostały

zaspokojone, tym samym brak jest podstaw, aby na podstawie art. 446 § 2 k.c.

domagali się zwrotu kosztów poniesionych na utrzymanie tego poziomu życia.

Podkreślił, że aby uwzględnić powództwo w postaci dochodzonej przez powodów,

należałoby wykazać, iż potrzeby powodów w zakresie w jakim pokrywałby je ich

ojciec nie zostały zaspokojone lub, że co prawda zostały zaspokojone,

ale ze środków, które wymagają zwrotu - pożyczek, kredytów. Powodowie

okoliczności tych nie wykazali.

Podsumowując, Sąd uznał za niezasadne powództwo o zapłatę

sumy pieniężnej stanowiącej iloczyn wskazanych przez powodów miesięcy i kwoty

odpowiadającej równowartości miesięcznej renty obligatoryjnej, którą według

powodów powinna płacić strona pozwana za okresy poprzedzające wniesienie

pozwu.

W rezultacie wyrok Sądu Okręgowego uznał za prawidłowy i oddalił apelację

na podstawie art. 385 k.p.c.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia prawa materialnego

strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 446 § 2 k.c. w zw. z art. 137 § 2 k.r.o.

przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że charakter renty

odszkodowawczej implikuje stosowanie reguł wynikających z kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego, w tym art. 137 § 2 k.r.o.

W konkluzji wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia

zgodnie z żądaniem pozwu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania według norm przepisanych

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem roszczeń powodów o rentę jest czyn niedozwolony w postaci

występku drogowego popełnionego przez Z. Z., na skutek którego poniósł śmierć

ich ojciec. Strona pozwana ponosi odpowiedzialność za sprawcę tego występku z

tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej. Zarówno co

do zasad tej odpowiedzialności, jak i do przedawnienia roszczeń, zastosowanie

5

mają więc przepisy regulujące odpowiedzialność deliktową. Artykuł 4421

k.c.,

normujący terminy przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym, nie różnicuje tych terminów w zależności od rodzaju

roszczenia, co oznacza, że mają one zastosowanie do wszystkich roszczeń

wymienionych w art. 446 k.c., a więc także do roszczenia o rentę. W kontekście

tego roszczenia uwzględnić jednak należy, iż jego istotą jest okresowy charakter.

W związku z tym , jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 stycznia 2011 r.,

I PK 142/10 (OSNP 2012 r. nr 5-6, poz. 61) - odwołując się do zasady prawnej

ustalonej w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 1965 r., III PO

32/64 OSNC 1966 r., nr 6, poz. 90 - trzeba rozróżniać roszczenie o samo prawo do

renty, od roszczenia o zapłatę poszczególnych jej rat. To pierwsze ulega

przedawnieniu według reguły z art. 4421

k.c., a zatem przy odpowiedzialności

za szkodę wyrządzoną występkiem, z którą mamy do czynienie w sprawie, najdalej

z upływem dwudziestu lat od jego popełnienia. Natomiast roszczenie o zapłatę

zaległych konkretnych rat rentowych przedawnia się na podstawie art. 118 k.c.

w zw. z art. 120 § 1 k.c. z upływem trzech lat (powód nie może dochodzić tych

roszczeń za okres dłuższy niż trzy lata wstecz od wniesienia pozwu).

Skoro powodowie wnieśli pozew w dniu 23 października 2012 r. to objęte nim

roszczenia o zapłatę zaległych rat renty za okresy od 1 października 2002 r. do

31 grudnia 2004 r. oraz od 1 stycznia 2005 r. do 31 maja 2007 r. były przedawnione

i podlegały oddaleniu. Wprawdzie argumentacja Sądu Apelacyjnego za takim

rozstrzygnięciem, odwołująca się do treści art. 137 § 2 k. r. i o. była błędna, ale

ostatecznie zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem, co skutkuje oddalenie skargi

kasacyjnej (art. 39814

k. p. c.).