III CZP 100/14

Sygn. akt III CZP 100/14

UCHWAŁA

Dnia 19 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie ze skargi dłużnika na czynność komornika w sprawie egzekucyjnej

z wniosku E. B. w T.

przeciwko dłużnikowi M. sp. z o.o. z siedzibą w O.

o świadczenie pieniężne, prowadzonej przez komornika sądowego

przy Sądzie Rejonowym w O.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 19 lutego 2015 r.,

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w O.

postanowieniem z dnia 19 września 2014 r.,

"Czy zażalenie wniesione w terminie tygodniowym od doręczenia

stronie skarżącej postanowienia bezpośrednio do sądu drugiej

instancji właściwego funkcjonalnie, jest zażaleniem wniesionym

z zachowaniem ustawowego terminu określonego w art. 395 § 2

k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Przewidziany w art. 394 § 2 k.p.c. termin do wniesienia

zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji jest

zachowany także wtedy, gdy przed jego upływem strona wniosła

zażalenie do sądu drugiej instancji właściwego funkcjonalnie (art.

397 § 2 zdanie pierwsze w związku z art. 369 § 3 k.p.c.).

2

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w O. zażalenia dłużnika na

postanowienie Sądu pierwszej instancji, którym odrzucone zostało zażalenie na

postanowienie tego Sądu oddalające skargę dłużnika na czynności komornika.

Zażalenie dłużnik wniósł w terminie do Sądu Okręgowego w O., Sąd ten przesłał je

do Sądu pierwszej instancji, który wydał zaskarżone postanowienie, jednak do tego

Sądu zażalenie wpłynęło już po terminie, co stało się przyczyną jego odrzucenia na

podstawie art. 397 § 2 w zw. z art. 370 i art. 394 § 2 k.p.c.

Sąd Okręgowy stwierdził, że brak w przepisach k.p.c. pełnej regulacji

postępowania dotyczącego zażalenia, w tym wskazania sądu, do którego należy je

wnieść, uzasadnia na podstawie art. 397 § 2 k.p.c. stopowanie także do zażalenia

przepisu art. 369 § 3 k.p.c. Sąd zauważył jednak, że w doktrynie prezentowane jest

stanowisko, iż na podstawie art. 397 § 2 k.p.c. przepisy o apelacji stosuje się

jedynie do już toczącego się postępowania zażaleniowego, a zatem nie mają

zastosowania do zażalenia przepisy o apelacji dotyczące wymagań formalnych

i terminu oraz sposobu wniesienia. Z drugiej strony w doktrynie prezentowane jest

również stanowisko, że przepis art. 369 § 3 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie do

zażalenia.

Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd Najwyższy nie wypowiedział się

dotychczas w tej kwestii, natomiast uznał, że art. 369 § 3 k.p.c. nie ma

zastosowania do skargi kasacyjnej, gdyż sposób jej wniesienia jest uregulowany

w przepisie szczególnym: art. 3985

k.p.c., wobec czego nie ma podstaw,

przewidzianych w art. 39821

k.p.c., do odpowiedniego stosowania przepisów

o apelacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażone również zostało

stanowisko, że norma zawarta w art. 369 § 3 k.p.c. nie określa ogólnego sposobu

postępowania w przypadku wniesienia środka zaskarżenia do niewłaściwego sądu,

lecz jedynie szczególny jego przypadek wniesienia apelacji do niewłaściwego sądu,

a zgodnie z zasadą, że wyjątki w prawie nie powinny być interpretowane

3

rozszerzająco, przepis ten nie powinien być stosowany do innych niż apelacja

przypadków wniesienia środków zaskarżenia do sądu niewłaściwego.

Analizując powyższe stanowiska Sąd Okręgowy opowiedział się

za stosowaniem art. 369 § 3 k.p.c. do zażalenia wskazując, że regulacja odnosząca

się do sposobu wnoszenia obu zwyczajnych środków odwoławczych: apelacji

i zażalenia powinna być zbliżona i czytelna.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do analizy przedstawionego zagadnienia prawnego,

sprowadzającego się w istocie do ogólniejszego pytania, czy przepis art. 369 § 3

k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie także do zażalenia na postanowienie sądu

pierwszej instancji przysługującego do sądu drugiej instancji, należy podkreślić,

że rozważania prawne ograniczać się muszą tylko do tej kwestii, uwarunkowanej

stanem faktycznym i prawnym sprawy, na tle którego powstało zagadnienie.

Poza oceną Sądu Najwyższego pozostaną natomiast inne zażalenia

przewidziane w k.p.c.

Przepis art. 369 § 3 zdanie pierwsze k.p.c., stanowiący, że termin do

wniesienia apelacji, o którym mowa w § 1 i 2, uważa się za zachowany także wtedy,

gdy przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu drugiej instancji,

wprowadzony został ustawą nowelizacyjną z dnia 16 września 2011 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem 3 maja 2012 r. Ratio legis przyjęcia

takiego rozwiązania było wyeliminowanie wyjątkowo niekorzystnych dla stron

skutków regulacji zawartej w art. 369 § 1 k.p.c., nieznanych w wielu krajach

europejskich, prowadzących do odrzucenia apelacji wniesionej wprost do sądu

drugiej instancji właściwego do jej rozpoznania, z pominięciem sądu pierwszej

instancji, który wydał zaskarżone orzeczenie.

Rozważając przedstawione zagadnienie prawne nie można pominąć

powyższego celu nowelizacji art. 369 k.p.c., który można odnieść wprost także

do zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji przysługującego do sądu

drugiej instancji, mogącego dotyczyć kwestii nie tylko incydentalnych lecz

i merytorycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim jednak

4

pozytywna odpowiedź na to pytanie wynika z wykładni przepisów k.p.c.

odnoszących się do postępowania zażaleniowego, w tym w szczególności art. 394

§ 1 i art. 397 § 2 k.p.c.

Nie ulega wątpliwości, że regulacja postępowania zażaleniowego zawarta

w przepisach k.p.c. nie jest pełna i dlatego zgodnie z art. 397 § 2 k.p.c. do

postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy

o postępowaniu apelacyjnym.

W przepisach dotyczących zażalenia nie wskazano między innymi, do

jakiego sądu należy wnieść zażalenie, poprzestając na stwierdzeniu w art. 394 § 1

k.p.c., że zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji przysługuje do sądu

drugiej instancji, co oznacza, że sądem właściwym do rozpoznania zażalenia na

postanowienie sądu pierwszej instancji jest sąd drugiej instancji, nie wskazuje

jednak, do którego z tych sądów należy wnieść zażalenie. W tej sytuacji możliwe

były dwa rozwiązania: przyjęcie, że skoro z art. 394 § 1 k.p.c. wynika, iż zażalenie

na postanowienie sądu pierwszej instancji rozpoznaje sąd drugiej instancji, to

znaczy, że zażalenie należy wnieść do sądu drugiej instancji albo uznanie, że nie

ma w tym zakresie regulacji dotyczącej zażalenia, wobec czego zgodnie z art. 397

§ 2 k.p.c. należy stosować odpowiednio przepisy o apelacji, a więc art. 369 § 1

k.p.c. stanowiący, że apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok.

W orzecznictwie jednolicie zaakceptowano drugie rozwiązanie przyjmując, że na

podstawie art. 369 § 1 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. zażalenie należy wnieść do sądu

pierwszej instancji, który wydał zaskarżone postanowienie. Przepis art. 397 § 2

k.p.c. ma zatem zastosowanie nie tylko w razie braku odrębnej regulacji samego

przebiegu toczącego się już postępowania zażaleniowego, lecz także przy braku

odrębnej regulacji innych kwestii dotyczących zażalenia, w tym sposobu jego

wniesienia. Na gruncie stanu prawnego sprzed wskazanej wyżej nowelizacji

art. 369 k.p.c. w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmowano,

że wniesienie zażalenia bezpośrednio do sądu drugiej instancji trzeba traktować jak

wniesienie do sądu niewłaściwego, który ma obowiązek przesłać zażalenie do

sądu właściwego, a termin do wniesienia zażalenia jest zachowany, gdy przed jego

upływem zażalenie zostało przekazane sądowi, który wydał zaskarżone

5

postanowienie (porównaj między innymi postanowienia z dnia 16 marca 2012 r.

IV CZ 115/11 i z dnia 2 lutego 2007 r. IV CZ 6/07, niepubl.).

Także po nowelizacji uzupełniającej art. 369 k.p.c. przez dodanie

szczególnego przepisu, jakim jest paragraf 3, wniesienie apelacji wprost do sądu

drugiej instancji, z pominięciem sądu pierwszej instancji jest nieprawidłowe, jednak

tym szczególnym unormowaniem ustawodawca w interesie stron uznał apelację

wniesioną niezgodnie z art. 369 § 1 k.p.c. za wniesioną w terminie.

Skoro przyjmuje się, że na podstawie art. 397 § 2 k.p.c., do zażalenia ma

zastosowanie art. 369 § 1 k.p.c., to po nowelizacji i dodaniu do art. 369 przepisu § 3

łagodzącego rygorystyczne skutki regulacji zawartej w art. 369 § 1 k.p.c., należy

uznać, że także art. 369 § 3 k.p.c. ma zastosowanie- na podstawie art. 397 § 2

k.p.c. - do zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji przysługującego do

sądu drugiej instancji. Nie ma bowiem żadnych racjonalnych podstaw do przyjęcia

stanowiska odmiennego. Zarówno apelacja jak i zażalenie są zwyczajnymi

środkami zaskarżenia o charakterze dewolutywnym, a zatem regulacja sposobu ich

wnoszenia powinna być taka sama. Ustawodawca nie uregulował tej kwestii

w przepisach dotyczących zażalenia, wobec czego, zgodnie z art. 397 § 2 k.p.c.,

mają w tym zakresie odpowiednie zastosowanie przepisy o apelacji, a więc także

art. 369 § 3 k.p.c., gdyż analogiczne rozwiązanie, łagodzące skutki wniesienia

odwołania do niewłaściwego sądu, powinno dotyczyć obu tych środków

odwoławczych, tym bardziej, że zażalenie jest środkiem o mniejszym niż apelacja

stopniu sformalizowania. Nie ulega też wątpliwości, że cel wprowadzenia art. 369

§ 3 k.p.c. można odnieść w takim samym stopniu do apelacji jak i do zażalenia.

Przeciwko takiej wykładni art. 369 § 3 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. nie

przemawia jednolite stanowisko Sądu Najwyższego przyjmujące brak podstaw do

zastosowania art. 369 § 3 k.p.c. do skargi kasacyjnej wadliwie wniesionej do Sądu

Najwyższego zamiast do sądu drugiej instancji, który wydał zaskarżony wyrok

(porównaj między innymi postanowienia z dnia 10 października 2013 r. III CZ 43/13,

i dnia 20 lutego 2014 r. I CZ 6/14, z dnia 20 marca 2014 r. II CZ 107/13 i z dnia

4 września 2014 r. II CZ 51/14, niepubl.), gdyż argumentacji Sądu Najwyższego

dotyczącej tej kwestii nie można odnieść do zagadnienia rozważanego obecnie.

6

Zgodnie bowiem z art. 39821

k.p.c., do postępowania przed Sądem

Najwyższym przepisy o apelacji stosuje się tylko wtedy, gdy nie ma przepisów

szczególnych o postępowaniu przez Sądem Najwyższym, a nie ulega wątpliwości,

że sposób wniesienia skargi kasacyjnej jest uregulowany przepisem szczególnym,

art. 3985

§ 1 k.p.c., co nie pozwala na odpowiednie stosowanie w tym przypadku art.

369 k.p.c. Jak natomiast wskazano wyżej, brak przepisu o sposobie wniesienia

zażalenia, uzasadnia zastosowanie w tym przedmiocie art. 369 k.p.c. na podstawie

art. 397 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy stwierdził także, iż zastosowaniu art. 369 § 3

k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym sprzeciwia się charakter i cel tego postępowania

znacznie różniący się od postępowania rozpoznawczego przed sądem meriti oraz

charakter skargi kasacyjnej stanowiącej nadzwyczajny środek zaskarżenia.

Argumenty te oczywiście nie mogą mieć zastosowania do rozważanego

postępowania zażaleniowego. Podobnie nie jest decydujący argument użyty

w postanowieniu z dnia 20 marca 2014 r. II CZ 107/13, że przepis art. 369 § 3 k.p.c.

nie określa ogólnego sposobu postępowania w przypadku wniesienia środka

zaskarżenia do niewłaściwego sądu, lecz jedynie jego szczególny przypadek

wniesienia w taki sposób apelacji, co nie pozwala stosować go, jako przepisu

szczególnego, do innych niż apelacja przypadków wniesienia środka zaskarżenia

do niewłaściwego sądu. Trzeba bowiem stwierdzić, że przepis art. 397 § 2 k.p.c.

pozwala na zastosowanie w postępowaniu zażaleniowym każdego przepisu

dotyczącego apelacji, także szczególnego, o ile brak takiej regulacji w przepisach

o postępowaniu zażaleniowym uniemożliwia ich prawidłowe stosowanie.

Biorąc wszystko to pod uwagę należało uznać, że przepis art. 369 § 3 k.p.c.

ma zastosowanie także do zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji

przysługującego do sądu drugiej instancji, co skutkowało udzieleniem odpowiedzi

jak w uchwale na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.