I CSK 100/14

Sygn. akt I CSK 100/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa B. K.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej D.

w upadłości likwidacyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 2 lipca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 9 listopada 2011 r. oddalił powództwo

B. K. przeciwko Syndykowi masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej D. w W.

w upadłości likwidacyjnej o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

o ustanowieniu i przeniesieniu na rzecz powódki prawa odrębnej własności lokalu

o powierzchni użytkowej 70,32 m2

, położonego w W. przy ulicy B. 28, oznaczonego

numerem 10, wraz z przynależną komórką nr 10 o powierzchni 2,57 m2

, z którego

własnością jest związany udział w częściach wspólnych nieruchomości, w tym w

miejscach postojowych w garażu wielostanowiskowym. Podstawę tego

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i wnioski.

Powódce przysługuje – znajdujące się w zasobach Spółdzielni

Mieszkaniowej D. - spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego nr 10,

położonego w budynku przy ulicy B. 28, o powierzchni 70,32 m2

, do którego

przynależy komórka nr 10 o powierzchni 2,57 m2

oraz miejsce postojowe w garażu

wielostanowiskowym w tym samym budynku. Budynek ten został wzniesiony przy

wykorzystaniu środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego.

Powódka kilkakrotnie zwracała się do Spółdzielni z wnioskami

o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do opisanego wyżej lokalu

i miejsca postojowego w odrębną własność, jednak w odpowiedzi otrzymała pisma

z dnia 23 grudnia 2009 r. i z dnia 11 sierpnia 2010 r. informujące, że przeszkodę do

uwzględnienia tych wniosków stanowi wybudowanie budynku przy wsparciu

finansowym Krajowego Funduszu Mieszkaniowego.

Sąd Rejonowy uznał, że powódka nie spełniła przesłanki przewidzianej w art.

12 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst

jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116; dalej: „u.s.m.”), warunkującej

ustanowienie na jej rzecz odrębnej własności lokalu, gdyż nie wykazała, iż nie

zalega z opłatami związanymi z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości

w części przypadającej na jej lokal, mimo podniesienia przez stronę pozwaną

stosownego zarzutu.

3

Niezależnie o tego Sąd Rejonowy stwierdził, iż powództwo nie może być

uwzględnione z uwagi na treść art. 121

ust. 2 w związku z art. 541

ust. 1 u.s.m. oraz

art. 15e ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach

popierania budownictwa mieszkaniowego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz.

1070; dalej: „u.f.p.b.m.”), wyłączających możliwość wyodrębnienia na własność

lokali wybudowanych przy wykorzystaniu kredytu udzielonego przez Bank

Gospodarstwa Krajowego ze środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił

apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego. Podzielając ustalenia faktyczne

przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku, zwrócił uwagę, że art. 121

ust. 2 u.s.m.

został - z dniem 11 października 2011 r. - uchylony przez art. 2 pkt 2 ustawy z dnia

19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o niektórych formach popierania budownictwa

mieszkaniowego oraz ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. Nr 201, poz.

1180) i nie mógł stanowić podstawy rozstrzygnięcia. Zgodził się natomiast z oceną,

że powództwo podlegało oddaleniu na podstawie art. 15e ust. 2 u.f.p.b.m. Wskazał

również na treść art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o

poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby

prawne, ustawy o Banku Gospodarstwa Krajowego oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 65, poz. 545), zgodnie z którym lokale mieszkalne wybudowane przy

wykorzystaniu kredytu udzielonego spółdzielni mieszkaniowej na przedsięwzięcia

mające na celu budowę lokali mieszkalnych na wynajem lub w celu ustanowienia

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu – na podstawie wniosków złożonych

do Banku Gospodarstwa Krajowego do dnia 30 września 2009 r. – nie mogą być,

pod rygorem nieważności, wyodrębnione na własność i nie może być dla nich

ustanowione spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., powódka wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego, ewentualnie –

również wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 15e ust.

2 u.p.f.b.m. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na

4

uznaniu, że przepis ten jest identyczny z treścią uchylonego art. 121

ust. 2 u.s.m.

oraz art. 2 ust. 4 ustawy o własności lokali (dalej: „u.w.l.”) przez przyjęcie,

że miejsce garażowe może być przynależnością lokalu pomimo tego, że – zgodnie

z treścią tego przepisu – przynależnością może być garaż.

Podstawę naruszenia przepisów postepowania skarżąca wypełniła zarzutami

obrazy art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie sprawy w granicach apelacji

i pominięcie zarzutów braku rozstrzygnięcia co do udziału w częściach wspólnych

nieruchomości, tj. miejsca postojowego w garażu wielostanowiskowym oraz

nieważności postepowania wynikającej z pozbawienia powódki możności obrony

swoich praw wskutek uniemożliwienia jej zapoznania się z pismem strony pozwanej

doręczonym na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku i odniesienia się do

treści tego pisma, art. 328 w związku z art. 391 § 1 przez niewyjaśnienie podstawy

faktycznej i prawnej wyroku w zakresie odmowy rozstrzygnięcia w kwestii udziału

w częściach wspólnych nieruchomości, art. 381 w związku z art. 227 k.p.c. przez

pominięcie dowodów powołanych w apelacji, art. 5 k.p.c. przez zaniechanie

udzielenia powódce pouczeń co do celowości podjęcia czynności procesowych

i o prawie złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu oraz art. 386

§ 4 k.p.c. przez jego niezastosowanie pomimo nierozpoznania przez Sąd pierwszej

instancji żądania odnoszącego się do części wspólnych nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności, chociaż nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie.

Nieważność postępowania występuje wtedy, gdy strona postępowania

wbrew swej woli zostaje faktycznie pozbawiona możności działania

w postępowaniu lub jego istotnej części. Stwierdzenie, czy taki stan nastąpił,

wymaga rozważenia, czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów

procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania strony oraz czy

- pomimo zaistnienia tych dwóch przesłanek - strona mogła bronić swoich praw.

Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek można mówić

o pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw, skutkującym nieważnością

postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje

5

się, że niedoręczenie stronie odpisu pisma procesowego przeciwnika z reguły nie

pozbawia strony możliwości obrony jej praw i nie powoduje nieważności

postępowania, skoro pozbawienie takie następuje jedynie wtedy, gdy z winy sądu

albo strony przeciwnej, strona w ogóle nie mogła działać i nie miała możliwości

podjęcia przed sądem obrony swoich praw (zob. m.in. wyrok z dnia 25 lipca 2003 r.,

I PK 330/02, nie publ. oraz postanowienie z dnia 23 października 2002 r., II CKN

463/01, nie publ.).

Skarżąca, formułując zarzut nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy

nieważności postepowania, nie podjęła próby wykazania, że wytknięte uchybienie

Sądu Rejonowego istotnie pozbawiło ją możności działania w toku całego

postepowania lub jego istotnej części; nie sprecyzowała nawet okoliczności

podniesionych w piśmie procesowym strony pozwanej, do których chciała, a nie

mogła ustosunkować się i nie wskazała ich znaczenia dla prezentowanego przez

nią w sprawie stanowiska. Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do rekonstruowania

argumentów i intencji, którymi kierowała się strona podnosząc określone zarzuty.

Nieważność postępowania, uwzględniana przez sąd drugiej instancji

z urzędu lub na zarzut strony, stanowi uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej

jedynie wtedy, gdy miała znaczenie dla wyniku sprawy przed sądem drugiej

instancji (zob. por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN

825/97, OSNP 1998, Nr 5, poz. 81; z dnia 10 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP

1999, Nr 3, poz. 58; z dnia 18 stycznia 2005 r., II PK 151/04, OSNP 2005, Nr 17,

poz. 262; z dnia 23 czerwca 2009 r., III UK 16/09 nie publ. oraz z dnia 13 lipca 2011

r., I UK 11/11, nie publ.). Sposób zredagowania przez skarżąca zarzutu naruszenia

art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c. uniemożliwił przeprowadzenie takiej

oceny.

W podobny - wadliwy - sposób sformułowane zostały zarzuty naruszenia art.

381 w związku z art. 227 k.p.c. oraz art. 5 k.p.c. Skarżąca nie wskazała ani

pominiętych przez Sąd drugiej instancji dowodów, ani faktów istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy, które miały być wykazane tymi dowodami; nie

skonkretyzowała również czynności procesowych, o których potrzebie podjęcia nie

została pouczona przez Sąd drugiej instancji i nie przytoczyła okoliczności

6

uzasadniających celowość ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika

procesowego. Zarzuty dotknięte tymi wadami nie mogły zatem zostać poddane

badaniu w ramach kontroli kasacyjnej zaskarżonego wyroku.

Chybiony wreszcie okazał się zarzut obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 391

§ 1 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione,

że wadliwość uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie to nie

zawiera wszystkich koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki,

które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną.

W świetle argumentów przytoczonych przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, nie ulega wątpliwości, że oddalenie powództwa w zakresie

żądania odnoszącego się do części wspólnych nieruchomości podyktowane zostało

przyjętą koncepcją rozstrzygnięcia. Oczywistym jest, że skoro żądanie

ustanowienia odrębnej własności lokalu zostało uznane za bezzasadne, to nie

mogło jednocześnie być uwzględnione żądanie dotyczące, związanego z tym

prawem, udziału w nieruchomości wspólnej. Ocena trafności tego stanowiska nie

podlega kontroli w płaszczyźnie art. 328 § 2 k.p.c.

Odniesienie się do pozostałych zarzutów wypełniających podstawę

kasacyjną naruszenia przepisów postepowania wymaga przeprowadzenia oceny

trafności - przyjętego za podstawę zaskarżonego wyroku - zapatrywania,

iż powództwo nie mogło zostać uwzględnione z uwagi na przeszkody wskazane

w art. 15e ust. 2 u.f.p.b.m. i art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r.

Stanowisko to – co trafnie zarzuciła skarżąca – budzi istotne zastrzeżenia.

Należy zauważyć, że - w świetle ugruntowanego stanowiska Sądu

Najwyższego – odwołanie się przez ustawodawcę w powołanych przepisach do

pojęcia lokali mieszkalnych, a nie całych budynków, nakazuje uznać, iż decydujące

znaczenie dla określenia granic zakazu wyodrębnienia własności lub ustanowienia

własnościowego prawa do lokalu ma nie wybudowanie budynku, lecz konkretnego

lokalu mieszkalnego przy wykorzystaniu kredytu pochodzącego ze środków

Krajowego Funduszu Mieszkaniowego. Przyjęcie takiego rozwiązania ma na celu

wyłączenie uprawnienia do przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do

7

lokalu w prawo własnościowe lub ustanowienie odrębnej własności lokalu

w stosunku do osób, które nie pokryły pełnych kosztów wybudowania lokalu; jeżeli

zatem określony lokal mieszkalny nie został wybudowany przy wykorzystaniu

takiego kredytu, to nie ma przeszkód prawnych, aby mógł stać się przedmiotem

odrębnej własności (zob. wyroki: z dnia 26 stycznia 2011 r., II CSK 366/10, nie

publ.; z dnia 8 kwietnia 2011 r., II CSK 515/10, nie publ.; z dnia 8 listopada 2012 r.,

I CSK 49/12, OSNC 2013, nr 6, poz. 76 i z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 194/13,

nie publ.).

Ocena zasadności żądania powódki wymagała zatem – co umknęło uwadze

Sądu Okręgowego – dokonania jednoznacznego ustalenia, czy objęty nim lokal

został wybudowany przy wykorzystaniu wskazanych wyżej preferencyjnych źródeł

finansowania. Brak stanowczych ustaleń w tym zakresie usprawiedliwia zarzut

naruszenia art. 15e ust. 2 u.f.p.b.m. przez jego niewłaściwe zastosowanie; nie

pozwala również skutecznie odeprzeć zarzutów podważających zasadność

rozstrzygnięcia oddalającego żądanie odnoszące się do części wspólnych

nieruchomości.

Na uwzględnienie nie zasługiwał natomiast zarzut naruszenia art. 2 ust. 4

u.w.l., gdyż - wbrew odmiennemu twierdzeniu skarżącej – Sąd Okręgowy nie

wyraził poglądu, że miejsce postojowe w garażu wielostanowiskowym stanowi

przynależność w rozumieniu tego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.