I CSK 64/14

Sygn. akt I CSK 64/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSA Jacek Grela

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa S. E.L. P. Spółka z o.o. w W.

przeciwko J. J. i "F.- M. B." Spółce z o.o.

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację strony

powodowej co do kwoty 62 100 (sześćdziesiąt dwa tysiące sto)

złotych (pkt I) oraz w części orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt II i III) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Nakazem zapłaty z dnia 29 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w W. orzekł, że

pozwani J. J. i „F. – M. B.” sp. z o.o. w W. mają w ciągu dwóch tygodni od dnia

doręczenia nakazu zapłacić solidarnie „S. E. L. P.” sp. z o.o. w W. kwotę

381 409,63 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 grudnia 2010 r. i kosztami

postępowania albo wnieść w tym terminie zarzuty.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek zarzutów, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

17 sierpnia 2012 r. uchylił nakaz zapłaty, zasądził od pozwanych solidarnie na

rzecz powódki kwotę 49 309,63 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 grudnia

2010 r., umorzył postępowanie odnośnie do kwoty 241 553,03 zł, oddalił

powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Ustalił, że w dniu

3 września 2007 r. pozwany, w ramach prowadzonej działalności gospodarczej,

zawarł z powódką dwie umowy leasingu: nr 17857, której przedmiotem był ciągnik

marki Mercedes Benz, i nr 17858, której przedmiotem była naczepa ciężarowa

marki Nooteboom. W celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z tych umów

wystawił i wydał powódce dwa weksle na kwoty 256 672,13 zł i 124 737,50 zł, za

których zapłatę poręczyła pozwana. Ze względu na to, że pozwany nie regulował

w terminie należności wynikających z zawartych umów, powódka, po uprzednim

wezwaniu go do zapłaty i bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu – na

podstawie § 8 ust. 2 pkt a ogólnych warunków leasingu – rozwiązała obie umowy

ze skutkiem natychmiastowym i zażądała wydania ciągnika oraz naczepy, a w dniu

24 listopada 2010 r. wypełniła otrzymane od pozwanego weksle na łączną kwotę

381 409,63 zł płatną w dniu 1 grudnia 2010 r. Pozwani nie wykupili weksli, wobec

czego powódka wystąpiła z pozwem o wydanie nakazu zapłaty.

Po wydaniu nakazu zapłaty powódka ograniczyła powództwo o kwotę

241 553,03 zł i wniosła o utrzymanie nakazu w mocy odnośnie do kwoty

139 856,60 zł z odsetkami od dnia 2 grudnia 2010 r. W związku ze sprzedażą

zwróconych przez pozwanego przedmiotów leasingu zmniejszyła bowiem jego

zadłużenie wynikające z umowy nr 17857 o kwotę 141 626,08 zł, a z umowy

nr 17858 o kwotę 99 926,95 zł. Twierdziła, że do zapłaty pozostała łącznie kwota

3

139 856,60 zł, w tym z umowy nr 17857 – kwota 115 046,05 zł, a z umowy

nr 17858 – kwota 24 810,55 zł.

Powódka sprzedała zwrócony przez pozwanego ciągnik za kwotę 196 800 zł,

w tym 36 800 zł podatku VAT, a naczepę za kwotę 135 300 zł, w tym podatku VAT

– 25 300 zł.

Sąd Okręgowy stwierdził, że, zgodnie z § 8 ust. 3 ogólnych warunków

leasingu, stanowiących integralną część umów zawartych przez strony, w razie

rozwiązania umowy ze skutkiem natychmiastowym korzystający jest zobowiązany

w terminie 7 dni na własny koszt i ryzyko zwrócić przedmiot leasingu finansującemu.

Poza tym finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego zapłacenia

sumy wymagalnych i niezapłaconych rat leasingowych (powiększonych o podatek

VAT, gdy jest on należny) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi

od dnia wymagalności poszczególnych rat do dnia ich zapłaty, a także sumy

pozostałych do zapłaty rat leasingowych netto oraz wartości wykupu,

pomniejszonych w drodze zdyskontowania, o ile korzystający zwróci w żądanym

terminie przedmiot leasingu. W razie sprzedaży przedmiotu leasingu przez

finansującego należności te zostaną pomniejszone o 90% kwoty uzyskanej z tytułu

sprzedaży, nie więcej jednak niż do wysokości tych należności. Sąd Okręgowy

uznał, że w sytuacji, w której powódka wskazała, że z tytułu sprzedaży

przedmiotów leasingu obniża dochodzone należności o 100%, powinna zmniejszyć

je o całą kwotę uzyskaną z tytułu sprzedaży, czyli o kwotę 332 100 zł.

W konsekwencji Sąd Okręgowy, na podstawie art. 70915

k.c. zasądził od

pozwanych różnicę w kwocie 49 309,63 zł (tj. 381 409,63 zł – 332 100 zł).

Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w części oddalającej

powództwo o zapłatę kwoty 90 546,97 zł, natomiast pozwana spółka w części

uwzględniającej powództwo o zapłatę kwoty 49 309,63 zł.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji, w związku z czym wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. obie

apelacje oddalił. Za nieuzasadniony uznał podniesiony przez powódkę zarzut

naruszenia art. 3 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U. Nr 97, poz. 1050 ze

zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 385 – dalej: „ustawa o cenach”) w związku z

art. 2 pkt 22 oraz art. 5, 15, 19 i 29 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

4

towarów i usług (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 54, poz. 535 ze zm. – dalej:

„u.p.t.u.”). Podkreślił, że przewidziana w art. 70915

k.c. zapłata niezapłaconych rat

ma na celu przywrócenie stanu, w jakim znajdowałby się finansujący, gdyby

korzystający należycie wykonywał umowę leasingu i nie dał powodu do jej

przedwczesnego zakończenia. Do korzyści uzyskanych przez finansującego w

wyniku wcześniejszego rozwiązania umowy, o których mowa w art. 70915

k.c.,

należy wartość odzyskanych przedmiotów leasingu, odpowiadająca cenie ich

sprzedaży. Zgodnie z art. 3 ustawy o cenach, w cenie uwzględnia się podatek od

towarów i usług oraz podatek akcyzowy, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów

sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu takim podatkiem. Skoro sprzedaż

przedmiotów leasingu była obciążona podatkiem od towarów i usług, to był on

jednym z elementów składowych ceny. Objęcie ceną towaru należności z tytułu

podatku od towarów i usług jest podyktowane tym, że po stronie nabywcy powstają

określone w przepisach podatkowych możliwości odliczenia tego podatku.

Powódka należy natomiast do podmiotów, które w świetle art. 15 u.p.t.u. są

uprawnione do odliczania i zwrotu podatku na zasadach określonych w art. 86 – 92

u.p.t.u. W tej sytuacji twierdzenia powódki, jakoby konieczność rozliczenia sum

uzyskanych z tytułu podatku od towarów i usług przy sprzedaży przedmiotów

leasingu powodowała, że nie stanowią one dla niej korzyści w rozumieniu art. 70915

k.c., są pozbawione racji.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka, powołując

się na obie podstawy wskazane w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniosła o jego uchylenie

w części oddalającej apelację odnośnie do kwoty 62 100 zł (pkt I) oraz

zasądzającej na rzecz pozwanego koszty procesu (pkt III) i przekazanie sprawy

w tym zakresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do

istoty sprawy przez zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz powódki kwoty

62 100 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 grudnia 2010 r. oraz kosztów procesu

według norm przepisanych. Zarzuciła naruszenie art. 70915

k.c. w związku z art. 12

ust. 4 pkt 9 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób

prawnych (obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 851 ze zm.) przez przyjęcie,

że korzyścią odniesioną przez finansującego na skutek wcześniejszego

rozwiązania umowy z przyczyn obciążających korzystającego jest wartość brutto

5

sprzedanego przedmiotu leasingu, mimo że korzyści uzyskane z tytułu sprzedaży

przedmiotu leasingu są zaliczane do przychodów podatkowych spółki, natomiast do

których nie jest zaliczany podatek od towarów i usług. Ponadto skarżąca podniosła

zarzut obrazy art. 47914

§ 2 w związku z art. 495 § 3 i art. 230 k.p.c. przez przyjęcie,

że zarzuty i twierdzenia pozwanych podniesione w piśmie z dnia 29 marca 2012 r.

nie były objęte prekluzją, mimo że zostały zgłoszone z przekroczeniem terminu

przewidzianego w art. 47914

§ 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona powołująca się na podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 398 3

§ 1

pkt 2 k.p.c. powinna wskazać, które przepisy postępowania zostały przez sąd

drugiej instancji naruszone, na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć

wpływ na wynik sprawy. Samo naruszenie przepisów postępowania nie jest

wystarczającą podstawą skargi kasacyjnej, w związku z czym skarżący powinien –

poza wskazaniem na naruszenie konkretnych przepisów – wykazać, iż następstwa

stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju, że kształtowały lub

współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia. W przeciwnym razie skarga

kasacyjna wniesiona z powołaniem się na podstawę kasacyjną z art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c. nie może odnieść zamierzonego skutku (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 29 listopada 1996 r., III CKN 14/96, OSP 1997, nr 3, poz. 65 i z dnia

20 grudnia 1996 r., III CKN 21/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 45 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1997 r., II CKN 21/96, OSNC 1997, nr 5,

poz. 61, z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 82 i z dnia

11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114).

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 47914

§ 2 w związku z art. 495 § 3 i art.

230 k.p.c. przez przyjęcie, że twierdzenia przytoczone w piśmie pozwanych z dnia

29 marca 2012 r. nie były objęte prekluzją, skarżąca nie wykazała, jaki wpływ na

wynik sprawy mogło mieć pominięcie tych twierdzeń, tym bardziej że – w ocenie

Sądu Apelacyjnego – nie miały one waloru nowości. Kwestia prawidłowości

ustalenia korzyści uzyskanej przez finansującego, a ściśle objęcia nią ceny

sprzedaży zwróconych przedmiotów leasingu – z podatkiem lub bez podatku VAT –

podlega natomiast ocenie w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

6

Zgodnie z art. 70915

k.c., w razie wypowiedzenia przez finansującego umowy

leasingu na skutek okoliczności, za które korzystający ponosi odpowiedzialność,

finansujący może żądać od korzystającego natychmiastowego zapłacenia

wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych rat, pomniejszonych

o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym

terminem i rozwiązania umowy leasingu. Przewidziana w przytoczonym przepisie

odpowiedzialność korzystającego wobec finansującego – jak już wyjaśnił Sąd

Najwyższy – ma charakter kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zgodnie z ogólnym założeniem odpowiedzialności odszkodowawczej,

odszkodowanie ma przywrócić stan, jaki istniałby, gdyby nie doszło do zdarzenia

wyrządzającego szkodę. Finansujący może więc po rozwiązaniu umowy leasingu

dochodzić odszkodowania w celu przywrócenia położenia, w jakim znajdowałby się,

gdyby korzystający należycie wykonał swoje zobowiązanie. Ze względu na to, że

odszkodowanie nie może przewyższyć uszczerbku w majątku poszkodowanego,

należne finansującemu odszkodowanie podlega pomniejszeniu o uzyskane przez

niego korzyści, do których zalicza się m.in. wartość rzeczy zwróconej przez

korzystającego. W razie sprzedaży tej rzeczy, korzyść leasingodawcy wyznacza

cena uzyskana ze sprzedaży (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2008 r., I CSK 354/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 116, z dnia 28 stycznia 2010 r.,

I CSK 216/09, nie publ., z dnia 14 lipca 2010 r., V CSK 4/10, OSNC 2011, nr 3, poz.

29, z dnia 9 września 2010 r., I CSK 641/09, OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 35, z dnia

26 października 2011 r., I CSK 715/10, nie publ., z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK

176/11, nie publ. i z dnia 12 grudnia 2013 r., V CSK 566/12, OSNC 2014, nr 10,

poz. 102).

Ustalając wysokość odszkodowania przysługującego skarżącej na podstawie

art. 70915

k.c., Sąd Apelacyjny wyszedł z trafnego założenia, że powinno ono

podlegać pomniejszeniu o uzyskaną przez nią cenę sprzedaży zwróconych przez

pozwanego przedmiotów leasingu. Trafnie również zauważył, że zgodnie z art. 3

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach, która obowiązywała

zarówno w chwili sprzedaży zwróconych przez pozwanego przedmiotów leasingu,

jak i w chwili wydania zaskarżonego wyroku (zob. art. 26 ustawy z dnia 9 maja

2014 r. o informowaniu o cenach towarów, Dz.U. z 2014 r., poz. 915), w cenie

7

uwzględnia się podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy, jeżeli na

podstawie odrębnych przepisów sprzedaż towaru podlega obciążeniu podatkiem od

towarów i usług oraz podatkiem akcyzowym. Na gruncie tego przepisu, a wcześniej

na gruncie podobnej regulacji zawartej w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego

1982 r. o cenach (jedn. tekst: Dz.U. z 1988 r. Nr 27, poz. 195 ze zm.), Sąd

Najwyższy przyjmował, że w sytuacji, w której sprzedaż towaru lub usługi podlega

opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, podatek ten ma charakter

cenotwórczy. Innymi słowy, jest składnikiem ceny, sprzedawca bowiem kalkulując

cenę towaru lub usługi jest uprawniony do wliczenia do niej tego podatku, który

w konsekwencji obciąża nabywcę (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

23 stycznia 1998 r., I CKN 429/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 139, z dnia 18 stycznia

2001 r., V CKN 193/00, nie publ., z dnia 6 listopada 2002 r., I CKN 1158/00, nie

publ., z dnia 23 marca 2004 r., V CK 358/03, nie publ., z dnia 17 sierpnia 2005 r.,

IV CK 88/05, nie publ. i z dnia 17 września 2014 r., I CSK 550/13, nie publ.).

Określając wysokość odszkodowania, przysługującego skarżącej

na podstawie art. 70915

k.c., Sąd Apelacyjny pomniejszył sumę niezapłaconych

rat o uzyskane przez skarżącą korzyści w postaci ceny sprzedaży zwróconych

przedmiotów leasingu, obejmującej podatek od towarów i usług (tj. 196 800 zł +

135 300 zł = 332 100 zł, w tym podatek VAT w kwocie 36 800 zł + 25 300 zł =

62 100 zł). Za takim rozstrzygnięciem – jak stwierdził – przemawia okoliczność,

że powódka należy do podmiotów, które w świetle art. 15 ust. 1 u.p.t.u.

są uprawnione do odliczania i zwrotu podatku na zasadach określonych w art. 86 –

92 u.p.t.u. Nie jest jednak „…rzeczą pozwanych, ani sądów orzekających w sprawie

niniejszej, analiza przepisów prawa podatkowego celem ustalenia, czy i w jaki

sposób powód może rozliczyć podatek VAT zapłacony przy nabyciu przedmiotów

leasingu oraz uzyskany w wyniku ich sprzedaży…”.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważana była kwestia, czy podatek od

towarów i usług poniesiony przez poszkodowanego będącego płatnikiem tego

podatku stanowi element szkody w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. (zob. np. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 150/06,

OSNC 2007, nr 10, poz. 144 oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia

1997 r., III CZP 14/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 103, z dnia 16 października 1998 r.,

8

III CZP 42/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 69 i z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 68/01,

OSNC 2002, nr 6, poz. 74). W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 17 maja

2007 r., III CZP 150/06, Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że odszkodowanie

za szkodę poniesioną przez podatnika podatku VAT na skutek zniszczenia rzeczy,

ustalone według ceny rzeczy, nie obejmuje podatku VAT mieszczącego się w tej

cenie, w zakresie, w jakim poszkodowany może obniżyć należny od niego podatek

o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu rzeczy.

W niniejszej sprawie chodzi o ustalenie wartości korzyści odniesionej przez

skarżącą na skutek sprzedaży przedmiotów leasingu po cenie obejmującej podatek

od towarów i usług. Korzyść ta mogłaby nie obejmować podatku od towarów i usług

tylko w takim zakresie, w jakim skarżąca mogła – jako podatnik tego podatku –

skorzystać z możliwości odliczeń przewidzianych w przepisach prawa podatkowego.

Sąd Apelacyjny nie zbadał jednak czy i w jakim zakresie skarżącej, jako

podatnikowi podatku od towarów i usług, przysługiwało – w świetle przepisów

prawa podatkowego – prawo do obniżenia należnego podatku. Uchylił się od

zajęcia stanowiska w tej kwestii, uznając, że analiza przepisów prawa podatkowego

nie jest rzeczą ani pozwanych, ani sądów orzekających. Poglądu tego nie można

jednak zaaprobować, ponieważ w sprawie zachodziła potrzeba ustalenia rozmiaru

rzeczywistej korzyści odniesionej przez skarżącą w wyniku sprzedaży zwróconych

przedmiotów leasingu, o które – zgodnie z art. 70915

k.p.c. – należało pomniejszyć

sumę wszystkich przewidzianych w umowach, a niezapłaconych rat. W tej sytuacji

konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację

strony powodowej co do kwoty 62 100 zł (pkt I) oraz orzekającej o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt II i III) i przekazanie sprawy w tym zakresie do

ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.