I CSK 9/14

Sygn. akt I CSK 9/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSA Jacek Grela

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego

w W.

przeciwko M. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 28 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód Skarb Państwa – Prezes Sądu Okręgowego w W. pozwem z dnia 15

lipca 2011 r. domagał się zasądzenia od pozwanego M. T. kwoty 100.000,00 zł z

odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu i kosztami procesu. W

uzasadnieniu wskazał, że dochodzona kwota stanowi należność z tytułu

nieuiszczonej opłaty od pozwu, określoną wyrokiem Sądu Okręgowego w W.

sprawie … 1094/04, obciążającą M.-H. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w

W. Orzeczenie to uprawomocniło się w dniu 4 lipca 2006 r. a egzekucja

stwierdzonej nim należności przeciwko wymienionej spółce okazała się

bezskuteczna. Pozwany w okresie od 10 maja 2006 r. do 13 grudnia 2006 r.

pozostawał członkiem zarządu spółki M.-H., w związku z czym ponosi

odpowiedzialność za to zobowiązanie na podstawie art. 299 k.s.h.

Sąd Rejonowy w W. nakazem zapłaty wydanym w dniu 20 lipca 2011 r. w

postępowaniu upominawczym uwzględnił powództwo w całości a po rozpoznaniu

sprzeciwu pozwanego wyrokiem z dnia 16 listopada 2012 r. oddalił je i orzekł o

kosztach postępowania. Sąd Rejonowy uznał za usprawiedliwiony zarzut

przedawnienia dochodzonego roszczenia. Wskazał przy tym, że chociaż

postanowienie o umorzeniu egzekucji przeciwko spółce M.-H. zostało doręczone

powodowi w dniu 27 stycznia 2009 r., to trzyletni termin przedawnienia tego

roszczenia - określony w art. 4421

§ 1 k.c. - rozpoczął bieg już w dniu 13 listopada

2007 r., tj. z chwilą ujawnienia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz w

rejestrze przedsiębiorców informacji o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości tej

spółki z uwagi na brak majątku wystarczającego na pokrycie kosztów

postępowania upadłościowego; dokonanie tych czynności umożliwiło powodowi

powzięcie wiadomości o bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego. Podzielając przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną, podkreślił, że –

w świetle art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r.

o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186

ze zm.; dalej: „u.k.r.s.”) - od dnia ogłoszenia w Monitorze

Sądowym i Gospodarczym informacji o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości

3

spółki M.-H. powód nie może zasłaniać się nieznajomością ogłoszonego wpisu,

ujawnionego w rejestrze przedsiębiorców.

W skardze kasacyjnej - opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) - powód zarzucił naruszenie art. 4421

§ 1 k.c.

w związku z art. 299 § 1 k.s.h., art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze u.k.r.s. i art. 16 u.k.r.s.

przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że przed wniesieniem

pozwu w sprawie niniejszej doszło do przedawnienia dochodzonego

roszczenia a dowiedzenie się przez powoda o bezskuteczności egzekucji

przeciwko spółce M.-H. nastąpiło z chwilą ujawnienia w Krajowym Rejestrze

Sądowym informacji o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości tej spółki z uwagi

na fakt, że jej majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania

upadłościowego.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i wydanie rozstrzygnięcia co do istoty sprawy

uwzględniającego powództwo w całości, bądź – na wypadek nieuwzględnienia tego

wniosku - uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zasadności zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej wymaga

określenia początku biegu terminu przedawnienia roszczeń wierzycieli spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko członkom jej zarządu, dochodzonych

na podstawie art. 299 k.s.h. Nie budziło sporu miedzy stronami - co, w świetle

utrwalonego stanowiska judykatury (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009, nr 2, poz. 20

oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 października 2007 r., II CSK 301/07,

nie publ.; z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 208/06, nie publ. i z dnia 24 czerwca

2005 r., V CK 736/04, nie publ.), jest zrozumiałe - że do roszczeń tych

ma zastosowanie art. 4421

k.c. Kontrowersje wzbudzała natomiast kwestia, czy

w konkretnym stanie faktycznym trzyletni termin przedawnienia, przewidziany

w § 1 zdanie pierwsze tego przepisu, rozpoczął swój bieg z chwilą doręczenia

powodowi postanowienia komornika o umorzeniu postepowania egzekucyjnego -

4

wszczętego w celu ściągnięcia należności dochodzonej w sprawie niniejszej –

z uwagi na bezskuteczność egzekucji, tj. z dniem 27 stycznia 2009 r., czy też

z chwilą ujawnienia w rejestrze przedsiębiorców informacji o oddaleniu wniosku

o ogłoszenie upadłości spółki M.-H. z uwagi to, że jej majątek nie wystarczał na

zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego oraz zamieszczenia

ogłoszenia o tym w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, a więc z dniem

13 listopada 2007 r.

W piśmiennictwie i orzecznictwie podkreśla się, że - zgodnie z regułą ogólną,

wyrażoną w art. 120 k.c. - biegu terminu przedawnienia rozpoczyna się niezależnie

od świadomości uprawnionego co do istnienia przysługującego mu roszczenia.

W art. 4421

§ 1 zdanie pierwsze k.c. ustawodawca uregulował jednak początek

biegu terminu przedawnienia w sposób szczególny, wiążąc go z powzięciem

przez poszkodowanego wiadomości o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej

naprawienia. Z unormowania tego wynika, że świadomością poszkodowanego

muszą być objęte wszystkie przesłanki warunkujące powstanie roszczenia.

Termin przedawnienia roszczenia deliktowego może rozpocząć swój bieg dopiero

wtedy, gdy poszkodowanemu znany jest zarówno sam fakt powstania szkody, jak

i osoba obowiązana do jej naprawienia; nie chodzi przy tym o chwilę, w której

poszkodowany powziął jakąkolwiek wiadomość na temat tych okoliczności,

ale o moment otrzymania takich informacji, które - ocenione według kryteriów

obiektywnych - w pełni je uprawdopodobniają (zob. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 2 października 2007 r., II CSK 301/07, nie publ. i z dnia 21 października

2011 r., IV CSK 46/11, nie publ.).

W przypadku roszczeń wynikających z art. 299 k.s.h. bieg terminu

przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym wierzyciel dowiedział

się o bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko spółce. Świadomość

tego stanu rzeczy nie musi łączyć się wyłącznie z doręczeniem postanowienia

komornika o umorzeniu postepowania egzekucyjnego z powodu jej

bezskuteczności; może ona wynikać z każdego dowodu wskazującego na to,

że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie zobowiązania

dochodzonego w drodze powództwa z art. 299 k.s.h. W orzecznictwie przyjmuje

się, że bieg terminu przedawnienia roszczenia przewidzianego w tym przepisie

5

może być liczony od dnia dowiedzenia się przez powoda o wydaniu postanowienia

o umorzeniu postępowania upadłościowego, o ile z tego postanowienia wynika

oczywisty brak majątku spółki na zaspokojenie kosztów postępowania

upadłościowego (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 października 2007 r.,

II CSK 301/07 oraz z dnia 14 lipca 2010 r., V CSK 30/10 – nie publ.).

Należy podkreślić, że - w myśl przytoczonego poglądu - decydujące znaczenie dla

rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia ma wiedza wierzyciela o zdarzeniu

wywołującym ten skutek, a nie potencjalna możliwość powzięcia o nim wiadomości.

W świetle powyższego zapatrywania, aprobowanego przez skład orzekający,

nie ulega wątpliwości, że bezskuteczność egzekucji w rozumieniu art. 299 § 1 k.s.h.

może potwierdzać również oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki

na podstawie art. 13 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego. Powzięcie

przez powoda wiadomości o postanowieniu tej treści i jego przesłankach

rozpoczęłoby zatem bieg terminu przedawnienia przewidzianego w art. 4421

§ 1

zdanie pierwsze k.c.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że w okolicznościach sprawy niniejszej

powód nie może zasłaniać się brakiem wiedzy o bezskuteczności egzekucji

wynikającej z oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki M.-H., gdyż

sprzeciwia się temu art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze u.k.r.s., wyłączający możliwość

zasłaniania się nieznajomością ogłoszonych wpisów. Ocenę tę można byłoby

uznać za uzasadnioną jedynie przy założeniu, że przesłanka „dowiedzenia się”

o stanie majątku spółki, nie pozwalającym na pokrycie nawet kosztów

postępowania upadłościowego, zostaje spełniona już w chwili powstania

potencjalnej możliwości zapoznania się z treścią ogłoszenia o oddaleniu wniosku

o ogłoszenie upadłości oraz objętego nim wpisu w rejestrze. Z zapatrywaniem

takim - co trafnie zarzucił skarżący - nie można jednak się zgodzić.

Zasada jawności materialnej rejestru sądowego nie ma charakteru

bezwzględnego. Chroni ona przede wszystkim bezpieczeństwo obrotu.

Niemożność zasłaniania się nieznajomością ogłoszonego wpisu - przewidziana

w art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze u.k.r.s. - nie statuuje domniemania zapoznania się

przez wierzyciela z treścią wpisu od chwili jego dokonania i nie modyfikuje reguł

6

określających bieg terminu przedawnienia roszczeń deliktowych. Skoro - stosownie

do jednoznacznego brzmienia art. 4421

§ 1 zdanie pierwsze k.c. - początek

biegu terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wyznacza chwila

rzeczywistego dowiedzenia się przez poszkodowanego o szkodzie i osobie

obowiązanej do jej naprawienia, to wystąpienie samej możliwości uzyskania tej

wiedzy pozostaje bez znaczenia dla biegu tego terminu.

Wypada zauważyć, że w orzecznictwie dotyczącym wykładni art. 2 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U.

z 2013 r., poz. 707 ze zm.), wyłączającego - analogicznie do rozwiązania

przyjętego w art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze u.k.r.s. - możliwość zasłaniania się

nieznajomością wpisu, przyjmuje się, że zasada ta nie może być utożsamiana

z ustawową fikcją zapoznania się przez właściciela nieruchomości z treścią

wpisów w prowadzonej dla niej księdze wieczystej w chwili ich dokonania,

a w konsekwencji - otwierać terminu do wniesienia skargi o wznowienie

postępowania (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2013 r. III CZP

27/13, OSNC 2014, nr 1, poz. 4).

Sąd Okręgowy wyszedł z odmiennego - błędnego - założenia, co nie

pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.