I UK 243/14

Sygn. akt I UK 243/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania P. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

z udziałem K. W. Spółki Akcyjnej w K. Oddziałowi K. W. K. "K.-S."

o zasiłek wyrównawczy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G.

z dnia 21 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy w G. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. z dnia 21 maja 2012 r. i przyznał

P. M. prawo do zasiłku wyrównawczego.

W sprawie tej ustalono, że decyzją z dnia 17 marca 2011 r. Państwowy

Powiatowy Inspektor Sanitarny w G. stwierdził u wnioskodawcy chorobę

zawodową: pylicę płuc - pylicę górników kopalń węgla. Z tego tytułu wnioskodawcy

przyznano prawo do jednorazowego odszkodowania za 10 % uszczerbku na

zdrowiu. W związku ze stwierdzoną chorobą zawodową i ustalonym uszczerbkiem

na zdrowiu wnioskodawca został przeniesiony przez pracodawcę na inne

stanowisko pracy, na którym przez okres kilku miesięcy otrzymywał dodatek

wyrównawczy w związku ze zmniejszeniem wynagrodzenia.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji stwierdził, że do

zasiłku wyrównawczego wynikającego z art. 6 i 7 ustawy z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm., dalej jako

ustawa wypadkowa) znajdą zastosowanie przepisy art. 23-26 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 159 ze zm., dalej

jako ustawa zasiłkowa), z uwzględnieniem jednak szeregu odmienności zasiłku

gwarantowanego w ramach tzw. ustawy wypadkowej. Ustawa zasiłkowa wskazuje

bowiem na inne przesłanki nabycia prawa do zasiłku wyrównawczego niż ustawa

wypadkowa. Zgodnie z ustawą zasiłkową, prawo do tego zasiłku przysługuje

ubezpieczonemu będącemu pracownikiem ze zmniejszoną sprawnością do pracy,

wykonującemu pracę w zakładowym lub międzyzakładowym ośrodku rehabilitacji

zawodowej, lub u pracodawcy na wyodrębnionym stanowisku pracy,

dostosowanym do potrzeb adaptacji lub przyuczenia do określonej pracy, i to pod

warunkiem, że jego miesięczne wynagrodzenie osiągane podczas rehabilitacji jest

niższe od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ustalonego w myśl art. 36-42

tej ustawy. Z kolei ustawa wypadkowa wymaga jedynie, aby doszło do obniżenia

wynagrodzenia pracownika wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na

zdrowiu, milczy natomiast na temat pozostałych przesłanek z art. 23 ustawy

3

zasiłkowej, w tym zwłaszcza nie precyzuje wymagań dotyczących miejsca

zatrudnienia takiego pracownika. Należy zatem uznać, że przepisy ustawy

zasiłkowej można w odniesieniu do zasiłku wyrównawczego zastosować nie tylko

odpowiednio, tj. uwzględniając specyfikę ubezpieczenia wypadkowego i

kwalifikowany rodzaj ryzyka, którego wystąpienie warunkuje prawo do określonych

świadczeń, ale także w ograniczonym zakresie - a mianowicie odnośnie do

ustalania prawa do zasiłku wyrównawczego (w sensie procedury i kompetentnego

podmiotu), podstawy jego wymiaru, wysokości oraz zasad wypłaty. Oznacza to, że

nie jest konieczne spełnienie przesłanek z art. 23 ustawy zasiłkowej, wystarczy

bowiem stwierdzenie, że ubezpieczony jest pracownikiem, skutkiem wypadku przy

pracy lub choroby zawodowej jest wystąpienie stałego lub długotrwałego

uszczerbku na zdrowiu, a efektem tego uszczerbku obniżenie wynagrodzenia

ubezpieczonego.

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację

organu rentowego od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 7 ustawy wypadkowej, przy

ustalaniu prawa do świadczeń wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3, podstawy

wymiaru i ich wysokości, a także przy ich wypłacie, stosuje się odpowiednio

przepisy ustawy zasiłkowej, z uwzględnieniem przepisów ustawy wypadkowej. W

ocenie tego Sądu, „odpowiednio” oznacza z modyfikacjami wynikającymi z ustawy

wypadkowej i jej celu. Rozumienie zwrotu „odpowiednio” jako „wprost”

doprowadziłoby do zrównania przesłanek do przyznania prawa do zasiłku

wyrównawczego z ustawy wypadkowej i zasiłkowej. Przesłanki do zasiłku

wyrównawczego z ustawy wypadkowej zostały określone w jej art. 6 ust. 1 pkt 3 i

ograniczone do doznania przez ubezpieczonego będącego pracownikiem stałego

lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu oraz obniżenia wynagrodzenia w

następstwie tego uszczerbku. Gdyby zamiarem ustawodawcy było zastosowanie

art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej „wprost” nie zawarłby wskazania, że przepisy tej

ustawy należy stosować „odpowiednio”. Wykładnia językowa prowadzi do wniosku,

że przepisy ustawy zasiłkowej znajdują zastosowanie z pewnymi modyfikacjami.

Wskazuje na to również cel ustawy, którym w przypadku ustawy wypadkowej jest

4

wynagrodzenie szkody spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą

zawodową. Z tego względu ustawa ta zawiera uregulowania szczególne w

stosunku do ustawy zasiłkowej.

W rezultacie, zdaniem Sądu drugiej instancji, wykładnia językowa,

celowościowa i systemowa prowadzą do takiej interpretacji art. 6 ust. 1 pkt 3 i art. 7

ustawy wypadkowej w związku z art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej, jakiej dokonał

Sąd pierwszej instancji. Nie zmienia tego uzasadnienie projektu ustawy

wypadkowej (Sejm RP IV kadencji, nr druku 585), gdyż przy interpretacji przepisu

istotna jest jego treść, cel ustawy, w której przepis się znajduje oraz usytuowanie

normy w systemie prawa. Zastosowanie tych metod wykładni nie uzasadnia

przyjęcia, że warunkiem koniecznym do przyznania zasiłku wyrównawczego jest

poddanie się rehabilitacji zawodowej przez ubezpieczonego, który uległ wypadkowi

przy pracy lub u którego stwierdzono chorobę zawodową.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj.: 1) art. 7 ustawy wypadkowej, przez jego błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, iż odpowiednie zastosowanie przepisów o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia chorobowego przy ustaleniu prawa do zasiłku

wyrównawczego z ubezpieczenia wypadkowego polega na pominięciu art. 23 ust. 1

ustawy zasiłkowej; 2) art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej w związku z art. 7 ustawy

wypadkowej polegające na przyjęciu, że ustawa ta w sposób wyczerpujący określa

przesłanki nabycia prawa do zasiłku wyrównawczego, co oznacza, że art. 23 ust. 1

ustawy zasiłkowej nie znajduje zastosowania przy ustalaniu prawa do zasiłku

wyrównawczego z ubezpieczenia wypadkowego.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.

Przepis art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej wymienia świadczenia

przysługujące z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, zaliczając do

nich, między innymi, zasiłek chorobowy - dla ubezpieczonego, którego niezdolność

5

do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową

(pkt 1), świadczenie rehabilitacyjne - dla ubezpieczonego, który po wyczerpaniu

zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub

rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy (pkt 2) oraz zasiłek

wyrównawczy - dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego

wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na

zdrowiu (pkt 3). W myśl art. 7 tej ustawy, przy ustalaniu prawa do świadczeń

wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3, podstawy wymiaru i ich wysokości, a także

przy ich wypłacie, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia chorobowego, z uwzględnieniem przepisów ustawy

wypadkowej. W odniesieniu do zasiłku wyrównawczego w zakresie mającym

znaczenie dla sprawy, przepisem, do którego odpowiedniego stosowania odsyła

ustawa wypadkowa, jest art. 23 ustawy zasiłkowej. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu,

zasiłek wyrównawczy przysługuje ubezpieczonemu będącemu pracownikiem ze

zmniejszoną sprawnością do pracy, wykonującemu pracę: 1) w zakładowym lub

międzyzakładowym ośrodku rehabilitacji zawodowej, 2) u pracodawcy na

wyodrębnionym stanowisku pracy, dostosowanym do potrzeb adaptacji lub

przyuczenia do określonej pracy, jeżeli jego miesięczne wynagrodzenie osiągane

podczas rehabilitacji jest niższe od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia

ustalonego w myśl art. 36-42 tej ustawy. W myśl art. 23 ust. 3, przedmiotowe

świadczenie przysługuje przez okres rehabilitacji zawodowej w warunkach, o

których mowa w ust. 1. Stosownie do art. 23 ust. 4, prawo do zasiłku

wyrównawczego ustaje: 1) z dniem zakończenia rehabilitacji zawodowej i

przesunięcia do innej pracy, nie później jednak niż po 24 miesiącach od dnia, w

którym ubezpieczony będący pracownikiem podjął rehabilitację, 2) jeżeli z uwagi na

stan zdrowia ubezpieczonego będącego pracownikiem rehabilitacja zawodowa

stała się niecelowa. O potrzebie przeprowadzenia rehabilitacji zawodowej oraz o

ustaniu jej celowości orzeka lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

(art. 23 ust. 2 i 5).

Z zestawienia art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy wypadkowej oraz art. 23 ustawy

zasiłkowej Sąd drugiej instancji wyprowadził wniosek, że pierwszy z wymienionych

przepisów samodzielnie określa warunki nabycia prawa do zasiłku

6

wyrównawczego, ograniczając je do obniżenia wynagrodzenia pracownika wskutek

stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy

pracy lub chorobą zawodową. W rezultacie, w ocenie tego Sądu, odpowiednie

stosowanie art. 23 ustawy zasiłkowej w związku z art. 7 ustawy wypadkowej

oznacza, że prawo do przedmiotowego świadczenia nie jest uzależnione od

potrzeby przeprowadzenia rehabilitacji zawodowej w warunkach określonych w

art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Wykładnia ta nie jest trafna.

W judykaturze i doktrynie wskazuje się, że „o odpowiednim stosowaniu”

przepisu (przepisów) mówimy wówczas, gdy sama norma prawna nakazuje

zastosować przepis prawny lub przepisy prawne należące do innej instytucji

prawnej. Użycie w tym kontekście formuły, która mówi o odpowiednim stosowaniu

przepisu, nakazuje interpretatorowi uwzględnienie ewentualnych różnic między

instytucjami, do których należy przepis odsyłający i przepis odesłania. Odpowiednie

stosowanie przepisów oznacza zatem możliwość ich modyfikowania ze względu na

szczególne właściwości danego stosunku prawnego (por. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2014 r., I PZP 2/14,

LEX nr 1532593). Nakaz odpowiedniego stosowania przepisów służy podkreśleniu,

z jednej strony - odrębności instytucji zawierającej odesłanie i instytucji, do której

ona odsyła, a z drugiej - ich podobieństw jurydycznych. Dyrektywa odpowiedniego

stosowania przepisów oznacza zatem, że niektóre przepisy z odesłania stosowane

są bez żadnych zmian, niektóre - z modyfikacjami uwzględniającymi założenia

ustawy zlecającej ich stosowanie odpowiednio, a niektóre w ogóle nie mogą być

stosowane ze względu na treść swoich postanowień powodującą ich

bezprzedmiotowość lub sprzeczność z przepisami ustanowionymi dla instytucji, do

której mają być stosowane.

Rację ma skarżący, że art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej zawiera jedynie

katalog świadczeń przysługujących z tytułu wypadku przy pracy i choroby

zawodowej oraz określa krąg podmiotów uprawnionych do tych świadczeń. W

przypadku zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku

wyrównawczego, ustawa ta - w zakresie ustalania do nich prawa, podstawy

wymiaru i wysokości oraz wypłaty - odsyła w art. 7 do odpowiedniego stosowania

przepisów ustawy zasiłkowej (regulującej takie same świadczenia przysługujące z

7

ubezpieczenia chorobowego) z zastrzeżeniem, że w wymienionym zakresie należy

uwzględniać różnice wynikające z przepisów ustawy wypadkowej. Odesłanie to

oznacza, że przy ustalaniu prawa do każdego z przysługujących z ubezpieczenia

wypadkowego świadczeń wymienionych w art. 7 tej ustawy, należy stosować

przepisy ustawy zasiłkowej w zakresie regulującym ustalanie prawa do

odpowiadających im świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, z modyfikacjami

wynikającymi z przepisów ustawy wypadkowej. Błędne jest założenie Sądu drugiej

instancji, jakoby art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy wypadkowej ustanawiał własne przesłanki

nabycia prawa do zasiłku wyrównawczego, z pominięciem przewidzianego w art. 23

ust. 1 ustawy zasiłkowej warunku poddania się rehabilitacji zawodowej. Uznanie w

art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy wypadkowej za osobę uprawnioną pracownika, którego

wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na

zdrowiu, oznacza tylko tyle, że zasiłek wyrównawczy przysługuje z ubezpieczenia

wypadkowego (art. 55 ust. 1 pkt 4 ustawy z art. 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm. w

związku z art. 2 pkt 12 ustawy wypadkowej) wówczas, gdy obniżenie

wynagrodzenia w warunkach określonych w art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej jest

skutkiem zmniejszenia sprawności do pracy spowodowanego stałym lub

długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu w rozumieniu art. 11 ustawy wypadkowej, a

więc doznanym przez pracownika wskutek wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej. Jeżeli takiej zależności brak, wówczas obniżenie wynagrodzenia w

warunkach określonych w art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej uprawnia do zasiłku

wyrównawczego z ubezpieczenia chorobowego (art. 55 ust. 1 pkt 3 ustawy

systemowej w związku z art. 1 ust. 1 ustawy zasiłkowej).

Takiemu rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy zasiłkowej w związku z art. 7

ustawy wypadkowej nie sprzeciwia się wykładnia systemowa i funkcjonalna. Po

pierwsze - ustawa wypadkowa w rozdziale 2 zatytułowanym „Rodzaje świadczeń z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, warunki nabywania prawa do

świadczeń, zasady i tryb ich przyznawania, ustalania ich wysokości oraz zasady ich

wypłaty”, w pierwszej kolejności wymienia świadczenia przysługujące z tytułu

ziszczenia się objętego nią ryzyka ubezpieczeniowego i określa uprawnione do nich

osoby (art. 6), a następnie, po uprzednim odesłaniu do odpowiedniego stosowania

8

przepisów ustaw regulujących prawo do świadczeń przysługujących z innych

ubezpieczeń (art. 7 - ubezpieczenie chorobowe i art. 17 ust. 1 - powszechne

ubezpieczenie emerytalne i rentowe), przepisy te modyfikuje w zakresie, między

innymi, ustalania prawa do świadczeń tego samego rodzaju z ubezpieczenia

wypadkowego. W ustawie wypadkowej brak jest jednak własnej, odrębnej regulacji

odnoszącej się do warunków nabycia prawa do zasiłku wyrównawczego z

ubezpieczenia wypadkowego (w przeciwieństwie do przysługujących z tego

ubezpieczenia zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego), poza ogólną

regułą wynikającą z art. 21 ust. 1 i 2, niemającą zastosowania w sprawie o

świadczenie z tytułu choroby zawodowej. Po drugie - trafnie podnosi skarżący, że

zasiłek wyrównawczy, wyrównując stratę w wynagrodzeniu pracownika poniesioną

z powodu zmniejszenia się jego sprawności do pracy, w swoim założeniu stanowi

„bodziec do poddania się rehabilitacji zawodowej”. Inaczej mówiąc, funkcją tego

świadczenia jest ułatwienie zachowania aktywności zawodowej pracownikowi,

którego sprawność do pracy uległa ograniczeniu. Przesłanką prawa do zasiłku

wyrównawczego nie jest przecież samo w sobie obniżenie wynagrodzenia

pracownika, ale obniżenie tego wynagrodzenia w związku z poddaniem się

rehabilitacji zawodowej, której celem jest przystosowanie pracownika do sytuacji

związanej z mniejszą sprawnością do wykonywania dotychczasowej pracy lub

przesunięcie go do innej pracy. Z tego względu zasiłek wyrównawczy przysługuje

maksymalnie przez okres 24 miesięcy od dnia podjęcia rehabilitacji zawodowej

przez pracownika, a więc czas uznany przez ustawodawcę za wystarczający do

przystosowania się pracownika do nowej sytuacji związanej z ograniczeniami w

wykonywaniu dotychczasowej pracy lub przyuczenia go do innej pracy. Trudno

dopatrzeć się przekonujących argumentów dla uzasadnienia poglądu, że ta funkcja

zasiłku wyrównawczego uzależniona jest od przyczyny zmniejszenia się

sprawności do pracy i nie obejmuje sytuacji, w której zostało ono spowodowane

uszczerbkiem na zdrowiu doznanym w wyniku wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej. Odmowa przypisania omawianej funkcji zasiłkowi wyrównawczemu

przysługującemu z ubezpieczenia wypadkowego doprowadziła Sąd drugiej instancji

do wniosku nie tylko sprzecznego z uzasadnieniem projektu ustawy wypadkowej

(Sejm RP IV kadencji, druk nr 586), na które powołuje się skarżący, ale przede

9

wszystkim do nadania temu świadczeniu stałego charakteru. Uniezależnienie

bowiem nabycia prawa do przedmiotowego zasiłku od warunku poddania się

rehabilitacji zawodowej powoduje, że przysługiwałby on przez cały czas

uzyskiwania przez pracownika obniżonego wynagrodzenia z przyczyny określonej

w art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy wypadkowej, a więc w istocie bezterminowo. Taki

rezultat wykładni nie znajduje żadnego potwierdzenia w przepisach ustawy

wypadkowej oraz nie daje się pogodzić z art. 23 ust. 3 i 4 ustawy zasiłkowej.

Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.