I PK 160/14

Sygn. akt I PK 160/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSA Bohdan Bieniek

w sprawie z powództwa D. K. i K. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi […]

o wydanie bezpłatnych akcji, ewentualnie o odszkodowania,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 lutego 2015 r.,

skarg kasacyjnych powodów od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 3 grudnia 2013 r.,

oddala skargi kasacyjne i nie obciąża powodów kosztami

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powodowie [...] domagali się zobowiązania pozwanego do wydania akcji

pracowniczych [...] Spółki Węglowej Spółki Akcyjnej, ewentualnie zasądzenia

odszkodowań z ustawowymi odsetkami od wniesienia pozwu oraz zasądzenia od

2

pozwanego na ich rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych. Pozwany Skarb Państwa - Minister [...] wniósł o oddalenie powództw.

Wyrokiem z 29 maja 2013 r. Sąd Rejonowy w M. oddalił powództwa. Z

ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że Kopalnia [...] działająca w formie

przedsiębiorstwa państwowego, a następnie jako spółka akcyjna, zatrudniała

powodów jako pracowników. 1 marca 1993 r. przed notariuszem zawarto akt

notarialny [...], stanowiący akt przekształcenia przedsiębiorstw państwowych w

spółkę akcyjną. Przekształceniu w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa

podlegały przedsiębiorstwa państwowe działające dotychczas jako: [...]. Skarb

Państwa był założycielem działającej na podstawie Kodeksu handlowego spółki o

której mowa, o nazwie [...] Spółka Węglowa Spółka Akcyjna. Dnia 1 marca 1993 r.

zawarto akt notarialny stanowiący akt przekształcenia przedsiębiorstw

państwowych w spółkę akcyjną. Przekształceniu w jednoosobową spółkę Skarbu

Państwa podlegały przedsiębiorstwa państwowe działające dotychczas jako: [...].

Skarb Państwa był założycielem działającej na podstawie Kodeksu handlowego

spółki o której mowa, o nazwie [...] Spółka Węglowa Spółka Akcyjna. Ponieważ

istniały trudności z finansowaniem zakładu KWK [...] w budowie wchodzącego w

skład [...] Spółki Węglowej S.A., postanowiono o zawiązaniu nowej spółki. Dnia 2

czerwca 1993 r. przed notariuszem zawarto akt notarialny stanowiący statut spółki

akcyjnej i akt zawiązania spółki akcyjnej. Nowopowstała spółka pod firmą Kopalnia

[...] w budowie Spółka Akcyjna z siedzibą w [...], powstała w wyniku likwidacji

zakładu [...] Spółki Węglowej Spółki Akcyjnej pod nazwą KWK [...]. Założycielem

nowo powstałej Spółki, była [...] Spółka Węglowa Spółka Akcyjna. Kapitał akcyjny

został zebrany przez wniesienie przez [...] Spółkę Węglową S.A. wkładów

pieniężnych. Postanowiono, że nowa powstała spółka przejmuje całokształt praw i

obowiązków [...] Spółki Węglowej S.A., byłego przedsiębiorstwa państwowego

Kopalni [...] w budowie w zakresie dotyczącym zakładu. Postanowieniem Sądu

Rejonowego w K. z 7 czerwca 1993 r. do rejestru handlowego jako właściciel nowo

zawiązanej spółki pod firmą Kopalnia [...] w budowie Spółka Akcyjna, została

wpisana [...] Spółka Węglowa Spółka Akcyjna. Dnia 30 grudnia 1993 r. pomiędzy

[...] Spółką Węglową S.A. a Kopalnią [...] została zawarta umowa cywilno-prawna w

przedmiocie przejęcia wszelkich praw i obowiązków w trybie art. 519 - 526 k.c.

3

Dnia 30 listopada 1991 r., na podstawie umowy z 20 grudnia 1991 r. o

oddanie mienia Skarbu Państwa do odpłatnego korzystania, przedsiębiorstwo

państwowe o nazwie Przedsiębiorstwo Montażu Urządzeń Górniczych Przemysłu

Węglowego [...] zostało zlikwidowane, a jego majątek przejęła utworzona przez

załogę Spółka Akcyjna pod nazwą Przedsiębiorstwo Montażu Urządzeń Górniczych

Przemysłu Węglowego [...] Spółka Akcyjna. Dnia 31 stycznia 1994 r. [...] Spółka

Węglowa zawarła ze Skarbem Państwa reprezentowanym przez Ministra

Przemysłu i Handlu oraz Przedsiębiorstwem Montażu Urządzeń Górniczych

Przemysłu Węglowego [...] S.A. umowę zbycia 100% akcji Kopalni [...]. Mianowicie

[...] Spółka Węglowa S.A. sprzedała wszystkie akcje KWK [...] o wartości jednego

miliarda złotych Przedsiębiorstwu Montażu Urządzeń Górniczych Przemysłu

Węglowego [...] S.A., która zobowiązała się uiścić cenę do 15 lutego 1994 r. Z kolei

Spółka [...] S.A. nabyte w ten sposób akcje zbyła na rzecz Skarbu Państwa -

Ministra Przemysłu i Handlu, który potwierdził fizyczne przejęcie akcji na własność

Skarbu Państwa. Skarb Państwa następnie zwolnił Przedsiębiorstwo Montażu

Urządzeń Górniczych Przemysłu Węglowego [...] S.A. ze zobowiązania z tytułu

opłaty podstawowej w wysokości jednego miliarda złotych wynikającej z umowy o

oddanie mienia Skarbu Państwa do opłatnego używania. Dnia 15 kwietnia 1994 r.

doszło do zmiany statutu Kopalni [...] w budowie Spółki Akcyjnej. Skarb Państwa

podjął uchwałę o zmianie Statutu zawartego w akcie notarialnym z 2 czerwca 1993

r., zgodnie z którą § 7 otrzymał brzmienie, że właścicielem wszystkich akcji jest

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Przemysłu i Handlu. Spółka

powstała w wyniku likwidacji zakładu [...] Spółki Węglowej S.A. pod nazwą Kopalnia

[...] w budowie. Dalej stwierdzono, że spółka przejmuje całokształt praw i

obowiązków [...] Spółki Węglowej S.A. byłego przedsiębiorstwa państwowego

Kopalni [...] w budowie w zakresie dotyczącym zakładu.

W prasie w czerwcu 1997 r. ukazały się ogłoszenia Ministra Skarbu Państwa

wzywające do składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji na

podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych ze wskazaniem, że termin składania tego rodzaju

oświadczeń upływa z dniem 8 lipca 1997 r. We wrześniu 1997 r. ukazały się kolejne

ogłoszenia tej treści z informacją, że termin składania oświadczeń upływa z dniem

4

8 października 1997 r. Zarząd [...] Spółki Węglowej S.A. w czerwcu 2007 r., na

łamach dwutygodnika „[...]”, wzywał uprawnionych pracowników do składania

oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji tej Spółki, wskazując jako

osoby uprawnione pracowników zatrudnionych w dniu 1 kwietnia 1993 r., w

następujących kopalniach węgla kamiennego: [...]. Następnie wskazywał na osoby,

które przepracowały w jednej z wymienionych kopalń, co najmniej 10 lat, a

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia z tej kopalni na emeryturę

lub rentę. Wreszcie osoby, które przepracowały w jednej z wymienionych kopalń co

najmniej 10 lat, a stosunek pracy został z nimi w tej kopalni rozwiązany z przyczyn

dotyczących zakładu pracy. Powodowie w większości w czerwcu 1997 r.,

a niektórzy z początkiem lipca 1997 r., złożyli, każdy indywidualnie, oświadczenia o

nieodpłatnym nabyciu akcji [...] Spółki Węglowej S.A.

Dnia 23 lipca 2004 r. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie [...] Spółki

Węglowej S.A. podjęło uchwałę o połączeniu tej Spółki (spółka przejmowana) z

Kompanią Węglową Spółką Akcyjną (spółka przejmująca), w drodze przeniesienia

całego majątku spółki przejmowanej na spółkę przejmującą, na podstawie art. 492

§ 1 pkt. 1 oraz 506 k.s.h. Natomiast 20 grudnia 2007 r. Nadzwyczajne Walne

Zgromadzenia [...] Spółki Węglowej S.A. i KWK [...] podjęły uchwałę o połączeniu

KWK [...] S.A. (spółka przejmowana) z [...] Spółką Węglową (spółka przejmująca) w

drodze przeniesienia całego majątku spółki przejmowanej na spółkę przejmującą

na podstawie art. 492 § 1 pkt. 1 oraz 506 k.s.h.

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie [...] Spółki Węglowej S.A. 12 maja 2011

r., w formie aktu notarialnego podjęło między innymi uchwałę nr 6 o ubieganiu się o

dopuszczenie oraz wprowadzenie do obrotu na rynku regulowanym przez Giełdę

Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. akcji serii A, B, C, D. Postanowiono, że

Skarb Państwa zachowa własność nie mniej niż 50% akcji plus jedna akcja. Oferta

objęcia akcji serii C, została skierowana na podstawie uchwały nr 3, w drodze

subskrypcji prywatnej do firmy inwestycyjnej (firm inwestycyjnych), które zobowiążą

się do zbycia akcji m.in. na rzecz pracowników Spółki lub niektórych Spółek

zatrudnionych, w tych Spółkach według stanu na dzień pierwszego notowania akcji

Spółki na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie, którzy posiadają prawo

do nieodpłatnego nabycia akcji Kompanii Węglowej S.A., na mocy ustawy z dnia 30

5

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(jednolity tekst Dz.U. z 2013 r., poz. 216 ze zm; dalej: ustawa o komercjalizacji i

prywatyzacji) oraz uzyskali takie prawo w związku z faktem zatrudnienia w

przedsiębiorstwie państwowym KWK [...], pod warunkiem rezygnacji z uprawnień

do nieodpłatnego nabycia akcji Kompanii Węglowej S.A., w formie określonej przez

zarząd Spółki. Zbywanie akcji [..] Spółki Węglowej S.A. na zasadach ogólnych

rozpoczęto 7 lipca 2011 r.

W ocenie Sądu Rejonowego powództwa nie zasługiwały na uwzględnienie.

[...] Spółka Węglowa S.A. i [...] Spółka Węglowa S.A. stanowiły dwie różne

samodzielne państwowe osoby prawne, powstałe z przekształcenia przedsiębiorstw

państwowych, kopalń węgla kamiennego stanowiących wcześniej samodzielne

podmioty. Spółki, zostały zawiązane na podstawie odrębnych aktów

przekształcenia przedsiębiorstw państwowych, w jednoosobowe spółki Skarbu

Państwa i wpisane do rejestru handlowego jako osobne podmioty prawa - każda

mająca swoje własne władze. Przekształcenie kopalni węgla kamiennego było

możliwe w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 5 lutego 1993 r. o

przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o

szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa. Przekształcenie tych

przedsiębiorstw w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa następowało, jak

wskazywała, na zasadach i w trybie określonym w ustawie z dnia 13 lipca 1990 r. o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Przekształcenie kopalń węgla

kamiennego, wskutek którego powstały wymienione jednoosobowe spółki Skarbu

Państwa, nastąpiło w tym samym czasie. Przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, nie przewidywały prawa pracowników

do nieodpłatnego nabycia akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa. Żadna ze

spółek o których mowa, nie została sprywatyzowana do czasu utraty mocy tej

ustawy. Nie udostępniała również akcji na zasadach preferencyjnych.

Prawo do nieodpłatnego nabycia akcji wprowadzały dopiero przepisy ustawy

o komercjalizacji i prywatyzacji. Powodowie jednakże nie są uprawnionym

pracownikami w rozumieniu art. 2 ust. 5 tej ustawy do nieodpłatnego nabycia akcji

[...] Spółki Węglowej S.A. Jak podkreślił Sąd Rejonowy, analiza podstawy

faktycznej powództw jednoznacznie wskazuje na dochodzenie zgłoszonych

6

roszczeń w związku z prywatyzacją jednoosobowej spółki Skarbu Państwa – [...]

Spółki Węgłowej S.A. Powodowie będąc pracownikami przedsiębiorstwa

państwowego o nazwie Kopalnia [...] w budowie, nie należeli do grupy

przedsiębiorstw państwowych, z przekształcenia których powstała [...] Spółka

Węglowa. Zatrudnieni bowiem byli w jednym z przedsiębiorstw państwowych z

komercjalizacji, których powstała inna jednoosobowa spółka Skarbu Państwa – [...]

Spółka Węglowa .

Jak stwierdził Sąd Rejonowy, prawo do nabycia nieodpłatnych akcji [...]

Spółki Węglowej S.A. przysługuje tym osobom, które: (-) były w dniu wykreślenia z

rejestru komercjalizowanych przedsiębiorstw państwowych (1 kwietnia 1993 r.)

pracownikami tych przedsiębiorstw (kopalń węgla kamiennego), (-) przepracowały

co najmniej dziesięć lat jednym z wyżej wymienionych komercjalizowanych

przedsiębiorstw państwowych (kopalń) oraz jego poprzedniku albo w

przedsiębiorstwie, które zostało sprywatyzowane przez wniesienie do spółki oraz

jego poprzedniku, a rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia na

emeryturę lub rentę albo z przyczyn niedotyczących pracowników, (-) po

przepracowaniu dziesięciu lat we wskazanych przedsiębiorstwach państwowych

(kopalniach) podlegających prywatyzacji oraz jego poprzedniku, zostały przejęte

przez inne zakłady pracy w trybie art. 231

k.p. Zarząd [...] Spółki Węglowej S.A.,

pracowników tych przedsiębiorstw prawidłowo wzywał do składania oświadczeń o

zamiarze nabycia akcji.

Zdaniem Sądu Rejonowego powodowie nie należeli do żadnych z kategorii

wymienionych pracowników, gdyż nigdy nie byli pracownikami żadnej z kopalń, z

których powstała [...] Spółka Węglowa S.A. KWK [...], nigdy nie należała do grupy

przedsiębiorstw (kopalń), z której powstała [...] Spółka Węglowa S.A.

Sąd Rejonowy podniósł, że 4 stycznia 2008 r. [...] Spółka Węglowa S.A.

przejęła w trybie art. 492 k.s.h. Kopalnię [...] S.A. Z tego więc zdarzenia powodowie

mogliby wywodzić ewentualne uprawnie do bezpłatnych akcji [...] Spółki Węglowej

S.A. Z przedsiębiorstwa KWK [...], powstała jednoosobowa spółka Skarbu Państwa

pod nazwą [...] Spółka Węglowa S.A. W konsekwencji spółką powstałą z

komercjalizacji przedsiębiorstwa KWK [...] stała się tylko i wyłącznie [...] Spółka

Węglowa S.A., powstała 1 marca 1993 r. KWK [...] S.A., jako samodzielny podmiot

7

prawa powstała później (2 czerwca 1993 r.) zawiązana (założona) przez [...] Spółkę

Węglową S.A., która była jednocześnie jej właścicielem. KWK [...] S.A. nie powstała

więc z przekształcenia z przedsiębiorstwa państwowego (w wyniku komercjalizacji),

lecz wskutek likwidacji zakładu [...] Spółki Węglowej S.A. pod nazwą KWK [...]. [...]

Spółka Węglowa S.A., w konsekwencji przejmując KWK [...] S.A., nie przejęła

spółki powstałej z komercjalizacji. Sąd Rejonowy uznał, że powodom nie

przysługuje prawo do nieodpłatnych akcji [...] Spółki Węglowej S.A.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że przekształceń dotyczących KWK [...], a

dokonywanych przez [...] Spółkę Węglową, nie można oceniać w aspekcie art. 38b

ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Przekształcenie, o których mowa

miało miejsce na długo przed wprowadzeniem wskazanego przepisu, gdyż w

czerwcu 1993 roku. Art. 38b ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji (w nieco innym

brzemieniu niż aktualnie) wszedł w życie 9 sierpnia 2001 r. na podstawie ustawy z

dnia 20 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych.

Wszyscy powodowie złożyli oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia

akcji [...] Spółki Węglowej S.A. Takie zachowanie było, jak najbardziej uzasadnione,

skoro między innymi z przekształcenia przedsiębiorstwa KWK [...] powstała

jednoosobowa spółka Skarbu Państwa, [...] Spółka Węglowa S.A. W konsekwencji

byli pracownikami uprawnionymi do nieodpłatnego nabycia akcji w przypadku

prywatyzacji tej Spółki. Jednakże 9 lutego 2005 r. uprawomocnił się wpis o

wykreśleniu tej Spółki z Krajowego Rejestru Sądowego. Gdyby nie przepis art. 38b

ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, powodowie byliby pozbawieni

możliwości realizacji prawa do nieodpłatnego nabycia akcji, gdyż Spółka powstała z

przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego, w którym byli zatrudnieni przestała

istnieć. Nieistniejąca już [...] Spółka Węglowa została przejęta (jako spółka

przejmowana) w trybie art. 492 § 1 pkt. 1 k.s.h. przez inną spółkę Skarbu Państwa

Kompanię Węglową S.A. Spółka ta, będąc państwową osobą prawną przejęła

całość praw i obowiązków w drodze sukcesji uniwersalnej po [...] Spółce Węglowej

S.A. w związku z treścią art. 494 § 1 k.s.h. Wówczas jednak, nie istniało

uprawnienie do bezpłatnych akcji. W konsekwencji z mocy szczególnego przepisu

art. 38b ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji powodowie będą mogli

8

realizować prawo do bezpłatnych akcji, jeżeli dojdzie do prywatyzacji tej Spółki.

Wbrew zapatrywaniom powodów Skarb Państwa, nie będzie mógł odmówić im

prawa do bezpłatnych akcji Kompanii Węglowej S.A. z tożsamą argumentacją jakiej

używa obecnie.

Sąd Rejonowy podkreślił, że sytuacja KWK [...] S.A., była znacząco inna.

G./.../ Spółka Węglowa S.A. powstała między innymi z przekształcenia

przedsiębiorstwa KWK [...], natomiast KWK [...] S.A. powstała wskutek likwidacji

tego zakładu i zawiązania tej spółki przez [...] Spółkę Węglową S.A., czyli nie jest

spółką powstałą w wyniku komercjalizacji. W czasie, gdy zawiązywano odrębny

podmiot, jakim stała się KWK [...] S.A., co mało miejsce w czerwcu 1993 r., wbrew

stanowisku powodów nie mogło dojść do przejścia prawa do nieodpłatnego nabycia

akcji. Takie uprawnienie wówczas nie istniało. Nie mogło więc przejść z [...] Spółki

Węglowej S.A. na KWK [...] S.A. Przepisy ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji,

wprowadzające uprawnienie do nieodpłatnych akcji, zaczęły obowiązywać trzy lata

później, część z nich najwcześniej weszła w życie 22 października 1996 r., zatem

dość długo po przekształceniach, na które powołują się powodowie. Przejście

całokształtu praw, jak sami podnoszą, dokonało się na podstawie odrębnej umowy

cywilnoprawnej zawartej na podstawie art. 519 - 526 k.c. Nie można w drodze

czynności prawnej przenieść więcej praw niż się ma. Zwłaszcza, nie można

przenieść praw nieistniejących. Skoro ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji, nie

obowiązywała wówczas, to nie mogło przejść uprawnienie do bezpłatnych akcji.

Tym bardziej, że powstaje po upływie 3 miesięcy od dnia zbycia przez Skarb

Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych, jak wcześniej zauważono (w

przypadku [...] SW S.A. 7 października 2011 r.). Spółka KWK [...] S.A. wstępowała

w te wszystkie prawa i obowiązki, które istniały i wynikały ze zdarzeń prawnych lub

faktycznych zaistniałych w czasie, gdy przedsiębiorstwo KWK [...] istniało i

następnie funkcjonowało w strukturze [...] Spółki Węglowej S.A. Tylko więc takie

jego prawa i obowiązki mogły być przedmiotem przejścia. Ponadto, zakresem

przedmiotowym sukcesji, nie mogą być objęte prawa i obowiązki przedsiębiorstwa

państwowego, rozumiane niejako potencjalnie (statycznie), a więc zwłaszcza takie,

które jedynie hipotetycznie dotykały przedsiębiorstwa państwowego, bo chociaż

były zastrzeżone w ustawie, to jednak ich aktualizacja mogła nastąpić dopiero w

9

wyniku określonego zachowania się adresata normy prawnej. Okoliczność, że na

KWK [...] przeszedł majątek zakładu wraz z pracownikami odcinając się w ten

sposób od struktur [...] Spółki Węglowej S.A., z punktu widzenia uprawnienia do

nieodpłatnych akcji jest w ocenie Sądu Rejonowego bezprzedmiotowa.

Komercjalizacji podlega przy tym przedsiębiorstwo państwowe jako osoba prawna,

a nie jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551

k.c. Zatrudnienie w

komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym oznacza wreszcie zatrudnienie

u ściśle określonego pracodawcy, a nie w ramach określonego stosunku pracy,

który zachowując swoją ciągłość, może być w świetle art. 231

k.p., tym samym

stosunkiem pracy u różnych pracodawców. W przepisie tym przyjęto wprawdzie

konstrukcję trwania stosunku pracy o niezmienionej treści, ale nie ustanowiono

zarazem fikcji kontynuowania zatrudnienia u tego samego pracodawcy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, zasadnie i racjonalnie powodowie złożyli

oświadczenia o zamiarze nabycia akcji w stosunku do [...] Spółki Węglowej S.A.

Najpóźniej tego rodzaju oświadczenia można było złożyć do 8 października 1997 r.

w związku z wejściem w życie przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji.

Powodowie, co powinno być oczywiste, nie mogli złożyć wówczas oświadczeń o

zamiarze nabycia nieodpłatnych akcji [...] Spółki Węglowej S.A., gdyż nie byli

pracownikami w żadnej z kopalń stanowiących przedsiębiorstwa państwowe, z

których przekształcenia powstała [...] Spółka Węglowa S.A. Powołując się na

orzecznictwo Sądu Najwyższego, za utrwalony uznał Sąd Rejonowy pogląd, że

bezwzględnie obowiązujący art. 36 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, nie

dopuszcza możliwości wliczenia do okresu zatrudnienia decydującego o liczbie

bezpłatnych akcji (w tym przypadku o prawie do bezpłatnych akcji), pracy

wykonywanej w innym zakładzie pracy niż komercjalizowane przedsiębiorstwo i

powstała z niego spółka akcyjna. Sąd Rejonowy wskazał, że w świetle zasad

doświadczenia życiowego i reguł logicznego rozumowania, nie można było

przewidywać, że ponad dziesięć lat później dojdzie do przejęcia KWK [...] S.A.

przez Jastrzębską Spółkę Węglową S.A. Tym bardziej nie można było przewidzieć

takiej sytuacji, kiedy zawiązywana była KWK [...] S.A. a następnie sprzedawana i

odkupowana przez Skarb Państwa. Czynności podejmowane wówczas, tj. w 1993 i

1994 r., nie mogły zmierzać do pozbawienia powodów prawa do akcji. Miały swój

10

cel, zgodny z prawem, tj. zapewnienie lepszego finansowania KWK [...], która

znajdowała się w budowie i zwolnienia przedsiębiorstwa [...] S.A. z opłaty

podstawowej za oddanie do używania mienia Skarbu Państwa. W przypadku

powodów, z założenia (w ogóle), nie może wchodzić w rachubę żądanie wydania

akcji, skoro nie składali wymaganych w tym względzie oświadczeń w stosunku do

[...] Spółki Węglowej S.A. Sąd Rejonowy przypomniał, że niezłożenie oświadczenia

w terminie powoduje utratę prawa do nieodpłatnego nabycia akcji, co nie musi

oczywiście oznaczać braku odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa,

jeżeli ta utrata nastąpiła wskutek niewłaściwego wykonania obowiązków

nałożonych na podmiot zobowiązany do przeprowadzenia procesu nieodpłatnego

zbycia akcji na podstawie art. 471 k.c. Niemniej jednak zdaniem Sądu pierwszej

instancji, powodowie nie wykazali przesłanek odpowiedzialności pozwanego. Nie

wskazali na żadne okoliczności, czy konkretne zaniedbania, ewentualnie działania

ze strony Skarbu Państwa, które miałyby doprowadzić ich do utraty prawa do akcji.

Uprawnienie po stronie powodów do bezpłatnych akcji [...] Spółki Węglowej S.A. w

ogóle nie powstało, gdyż żaden z nich nie był zatrudniony w żadnej z kopalń, z

przekształcenia których powstała [...] Spółka Węglowa S.A.

Ponadto Sąd Rejonowy zauważył, że [...] Spółka Węglowa S.A. Z.

udostępniła nieodpłatnie akcje typu C, także osobom obecnie wykonującym pracę

w kopalni [...] jako swoim pracownikom, lecz nie w trybie ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji. Akcje te zostały im udostępnione na podstawie odrębnej uchwały.

Apelację od wyroku wnieśli powodowie i skarżąc wyrok w całości zarzucili

obrazę przepisów prawa materialnego, tj.: art. 38b § 1 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji, przez jego nieprawidłową wykładnię i przyjęcie, że regulacja tego

przepisu nie znajduje zastosowania do przekształceń spółki pod firmą [...] Spółka

Węglowa S.A. w zakresie powstania spółki pod firmą KWK [...] w budowie S.A., a w

konsekwencji przyjęcie, że ta ostatnia nie jest następcą prawnym w zakresie

obowiązku wydania nieodpłatnych akcji pracowniczych a zatem, że powodowie jako

emerytowani pracownicy KWK [...] nie maja prawa do objęcia nieodpłatnych akcji

J./.../ Spółki Węglowej S.A., podczas gdy prawidłowa interpretacja tego przepisu

prowadzi do przeciwnych wniosków oraz naruszenie art. 38 § 1 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przez przyjęcie, że oświadczenia pracowników o

11

zamiarze nabycia nieodpłatnych akcji zawierające w swej treści zamiar nabycia

akcji [...] SW S.A. eliminują możliwość skorzystania z uprawnienia do nieodpłatnego

nabycia akcji [...] SW S.A., podczas gdy prawidłowa interpretacja tego przepisu

nakazuje jego łączne rozpatrywanie z treścią art. 38b, co czyni powyższy wniosek

nieprawidłowym.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy

oddalił apelację oraz odstąpił od obciążania powodów kosztami zastępstwa

procesowego w postępowaniu odwoławczym.

Uznając apelację powodów za nieuzasadnioną Sąd odwoławczy stwierdził,

że Sąd Rejonowy w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe i

na jego podstawie poczynił adekwatne do treści materiału dowodowego ustalenia

faktyczne. Ustalenia te Sąd Odwoławczy w całości podzielił i przyjął za własne,

zwłaszcza wobec okoliczności, że podstawa faktyczna zaskarżonego orzeczenia

nie była przez skarżących podważana. Wbrew zarzutom powodów Sąd Rejonowy

zastosował prawidłowe przepisy prawa materialnego i dokonał właściwej ich

wykładni. Nie budzi wątpliwości, że w wyniku procesów restrukturyzacyjnych w

górnictwie na początku lat dziewięćdziesiątych utworzono [...] Spółkę Węglową S.A.

oraz [...] Spółkę Węglową S.A. Były to dwie samodzielne, jednoosobowe spółki

Skarbu Państwa, powstałe z przekształcenia przedsiębiorstw państwowych, kopalń

węgla kamiennego, w oparciu o zasady i tryb określony w ustawie z dnia 13 lipca

1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 i Nr 85,

poz. 498 oraz z 1991 r. Nr 60, poz. 253 i Nr 111, poz. 480). W ocenie Sądu

Odwoławczego, Sąd Rejonowy zasadnie uznał, że powodowie nie są uprawnionymi

pracownikami w rozumieniu art. 2 ust. 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji do

nieodpłatnego nabycia akcji [...] Spółki Węglowej S.A., albowiem nie byli zatrudnieni

w żadnej z kopalń, z przekształcenia których powstała [...] Spółka Węglowa S.A.

Powodowie będąc pracownikami Kopalni [...] w budowie należeli do grupy

przedsiębiorstw państwowych z przekształcenia, których powstała [...] Spółka

Węglowa S.A. W konsekwencji byli uprawnionymi pracownikami do nieodpłatnego

nabycia akcji [...] Spółki Węglowej S.A., w sytuacji gdyby ta spółka została

sprywatyzowana. Ponieważ jednak [...] Spółka Węglowa S.A. w 2004 r. została

przejęta w trybie art. 492 § 1 pkt 1 k.s.h. przez Kompanię Węglową, to w oparciu o

12

art. 38b ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, powodowie będą mogli

realizować swoje prawo do bezpłatnych akcji od Kompanii Węglowej S.A., jeżeli

spółka ta będzie prywatyzowana. Kompania Węglowa S.A. bowiem przejęła całość

praw i obowiązków na drodze sukcesji uniwersalnej po [...] Spółce Węglowej S.A.

Natomiast, fakt przejęcia przez [...] Spółkę Węglową - KWK [...] S.A. w aspekcie

uprawnienia powodów do nieodpłatnego nabycia akcji, jest w przedmiotowej

sprawie zdaniem Sądu Okręgowego irrelewantny. Sąd przychylił się do stanowiska

Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 26

czerwca 2003 roku, III PZP 22/02 stwierdził, że uprawnienie do nieodpłatnego

nabycia akcji nie może być wywodzone z art. 231

k.p., gdyż nie stanowi ono

elementu treści stosunku pracy, nawet jeśli pozostaje z nim w ścisłym związku.

Uprawnienie to ma odrębną podstawę prawną w ustawie o komercjalizacji i

prywatyzacji. Poza tym w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd Rejonowy słusznie

zwrócił uwagę, że przekształceń dotyczących KWK [...], a dokonywanych przez [...]

Spółkę Węglową, nie można oceniać z perspektywy dyspozycji art. 38b ust. 1

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Nie powinno budzić wątpliwości, że KWK

[...] S.A. nie jest spółką powstałą w wyniku komercjalizacji. KWK [...] w budowie

S.A. powstała 2 czerwca 1993 roku w wyniku likwidacji zakładu [...] Spółki

Węglowej S.A. pod nazwą KWK [...], w oparciu o ówcześnie obowiązujące przepisy

Kodeksu Handlowego. Natomiast przejście całokształtu praw dokonało się na

podstawie odrębnej umowie cywilno-prawnej zawartej na podstawie art. 519-526

k.c. Założycielem nowo powstałej spółki była [...] Spółka Węglowa S.A.

Odnosząc się do stanowiska strony powodowej, że KWK [...] S.A. jest

„pełnym i generalnym następcą” [...] Spółki Węglowej, ponieważ spółka powstała w

jednym z trybów określonych w art. 38b ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, tj. w

wyniku procedury podziału przez wydzielenie, który przewiduje obecnie

obowiązujący k.s.h., Sąd Okręgowy wskazał, że powyższa próba doszukiwania się

przez stronę powodową analogii jest już z samego założenia błędna. Powstanie

KWK [...] S.A. miało miejsce na długo przed wprowadzeniem art. 38b ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji. Potrzeba dodania art. 38b ustawy, wynikała z

istnienia rozbudowanej regulacji k.s.h. w zakresie restrukturyzacji spółek. Obecna

regulacja zabiegów „restrukturyzacyjnych” w niewielkim tylko zakresie przyjmuje

13

rozwiązania zawarte w Kodeksie handlowym. Powoduje to, że nie daje się w

zasadniczej mierze nawiązać i wykorzystać zasad, które legły u podstaw procesów

restrukturyzacyjnych uregulowanych w Kodeksie handlowym. W nowej regulacji

k.s.h. znalazły się właściwie jedynie cztery z dotychczasowych przepisów Kodeksu

handlowego regulujących łączenie się spółek i ich przekształcenie. Obecna

regulacja jest więc w zasadniczej części regulacją nową, która czyni w tym zakresie

zadość wymogom potrzeb praktyki, a także wymogom harmonizacji naszego prawa

z prawem Unii Europejskiej. Powołując się na piśmiennictwo Sąd Okręgowy

wskazał, że czynione przed wejściem w życie k.s.h. próby podziału spółki były

skomplikowane, a w rzeczywistości nie dochodziło do podziału, ale do tworzenia

struktur holdingowych przez wyłączenie określonych składników majątku spółki.

Rozumienie podziału spółki, na który powołuje się strona powodowa w apelacji,

może mieć w ocenie Sądu odwoławczego zastosowanie tylko do restrukturyzacji

spółek w oparciu o obecnie obowiązujące przepisy k.s.h. W przedmiotowej sprawie

nie można więc transponować przepisu art. 38b ustawy do sytuacji KWK [...] S.A.,

która powstała przed wejściem w życie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, jak i

k.s.h., w oparciu o przepisy Kodeksu handlowego z uwzględnieniem specyfiki

ówcześnie obowiązujących rozwiązań prawnych.

W konsekwencji nieprawidłowe jest zdaniem Sądu Okręgowego twierdzenie

strony powodowej, że KWK [...] S.A. jest generalnym następcą G./.../ Spółki

Węglowej. Tym bardziej chybione jest założenie jakoby [...] Spółka Węglowa S.A.

przez połączenie z KWK [...] S.A. była następcą prawnym [...] Spółki Węglowej S.A.

Jak już wspomniano wyżej, następcą [...] Spółki Węglowej S.A. jest Kompania

Węglowa S.A. Nadto w czasie zawiązywania KWK [...] S.A., w czerwcu 1993 r., nie

mogło dojść do przejścia prawa do nieodpłatnego nabycia akcji na tą spółkę z [...]

Spółki Węglowej S.A., ponieważ wówczas uprawnienie to nie istniało, a nie można

w drodze czynności prawnej przenieść więcej praw niż się posiada.

Powodowie D. K. i K. K. zaskarżyli wyrok Sądu Okręgowego skargami

kasacyjnymi w części oddalającej apelację.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili: (-) naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 38b ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, przez jego

nieprawidłową wykładnię i przyjęcie, że regulacja tego przepisu powinna być

14

interpretowana wyłącznie w ten sposób, że odnosi do przypadków przekształcania

lub podziału dokonanego w trybie przewidzianym przez k.s.h., a nie do przypadków

przekształceń o tożsamym skutku, niemniej dokonanych w oparciu o inne, niż k.s.h.

regulacje, a w konsekwencji przyjęcie, że spółka pod firmą KWK [...] w budowie

S.A. nie była następcą prawnym spółki – [...] Spółka Węglowa S.A. w zakresie

dotyczącym zakładu KWK [...] i związanego z tym obowiązku wydania

nieodpłatnych akcji pracowniczych [...] Spółki Węglowej S.A., podczas gdy zdaniem

skarżących, prawidłowa interpretacja tego przepisu prowadzi do wniosków

odmiennych.

Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie

orzeczenia w trybie art. 39816

k.p.c. zgodnego z żądaniem pozwu, przy

jednoczesnym rozstrzygnięciu o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, przy jednoczesnym rozstrzygnięciu o

kosztach postępowania kasacyjnego oraz o zasądzenie na rzecz powoda zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargi kasacyjne powodów pozwany wniósł w razie ich

przyjęcia do rozpoznania o ich oddalenie i zasądzenie od każdego z powodów na

rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów

postępowania kasacyjnego według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy rozpoznaje skargi w granicach podstaw kasacyjnych, a

ponieważ skarżący nie zarzucili naruszenia przepisów postępowania, Sąd

Najwyższy jest związany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku przy ocenie

naruszenia prawa materialnego (art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.).

Podnoszony przez skarżących zarzut naruszenia prawa materialnego – art.

38b ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji - okazał się nieuzasadniony.

Zgodnie z tym przepisem w przypadku połączenia spółki powstałej w wyniku

komercjalizacji z inną spółką, podziału tej spółki, jej przekształcenia lub wniesienia

15

przez Skarb Państwa jej akcji do innej spółki, do nieodpłatnego nabywania akcji

przez uprawnionych pracowników oraz rolników lub rybaków stosuje się

odpowiednio przepisy art. 36-38, 38c i 38d. Art. 36 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji stanowi, że uprawnionym pracownikom przysługuje prawo do

nieodpłatnego nabycia, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3, do 15% akcji objętych przez

Skarb Państwa w dniu wpisania spółki do rejestru. Stosownie do art. 2 pkt 5 lit. a tej

ustawy, przez uprawnionych pracowników rozumie się osoby będące w dniu

wykreślenia z rejestru komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego

pracownikami tego przedsiębiorstwa lub osoby będące pracownikami

przedsiębiorstwa państwowego w dniu zawarcia umowy rozporządzającej

przedsiębiorstwem poprzez jego wniesienie do spółki. Jak wskazał Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu wyroku z 17 lutego 2015 r., I PK 161/14 wydanego w analogicznej

sprawie, powództwo o wydanie akcji jest powództwem o nakazanie złożenia

oświadczenia woli przenoszącego akcje na rzecz uprawnionego podmiotu. Z uwagi

na to, że zgodnie z § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 29

stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału uprawnionych

pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na każdą z tych grup

oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników (Dz.U. Nr 35,

poz. 303 ze zm.) zbycie akcji następuje w drodze umowy zawartej między

uprawnionym a Skarbem Państwa, zobowiązanym do świadczenia jest Skarb

Państwa, działający przez Ministra Skarbu. Z przytoczonej wyżej treści art. 38b ust.

1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji wynika, że uprawnieni pracownicy spółki

powstałej w wyniku komercjalizacji, w przypadkach wskazanych w tym przepisie,

zachowują prawo do nieodpłatnego nabycia akcji Skarbu Państwa, w tym także

akcji w nowopowstałym podmiocie (które aktualizuje się w momencie ich zbycia).

Uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji dotyczy zatem nie tylko akcji Skarbu

Państwa w spółce powstałej w wyniku komercjalizacji, ale też akcji Skarbu Państwa

objętych w nowopowstałym podmiocie na skutek zdarzeń wskazanych w art. 38b

ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. W konsekwencji, na podstawie

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, prawo uprawnionych pracowników do

nieodpłatnego nabycia akcji dotyczy: (a) najpierw akcji spółki, których właścicielem

stał się Skarb Państwa w wyniku komercjalizacji, (b) później także akcji innej spółki,

16

które objął Skarb Państwa w wyniku połączenia spółki powstałej w wyniku

komercjalizacji z inną spółką, podziału tej spółki, jej przekształcenia lub wniesienia

przez Skarb Państwa jej akcji do innej spółki. Istotnym łącznikiem obu tych sytuacji i

zarazem warunkiem koniecznym do nabycia prawa do akcji jest pierwotne

uprawnienie do akcji Skarbu Państwa w spółce, która powstała w wyniku

komercjalizacji „przechodzące” na akcje Skarbu Państwa w kolejnych spółkach.

Przejście uprawnień do nieodpłatnego nabycia akcji na akcje Skarbu Państwa w

kolejnych spółkach nie wynika ani z umownej, ani z ustawowej sukcesji płynącej z

przeniesienia wszelkich praw i obowiązków między spółkami w przypadku ich

połączenia (art. 494 § 1 k.s.h.), podziału (art. 531 § 1 k.s.h.) czy przekształcenia

(art. 553 § 1 k.s.h.), ale z właśnie ze szczególnego przepisu art. 38b ust. 1 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji. W drodze sukcesji nie może przecież przejść na

spółkę obowiązek nieodpłatnego wydania akcji Skarbu Państwa, bowiem w tym

zakresie zobowiązany był i nadal pozostaje ten ostatnio wymieniony podmiot.

Uprawnienia pracowników idą w ślad za obowiązkami Skarbu Państwa, a więc w

ślad za obejmowanymi kolejno przez Skarb Państwa akcjami począwszy od akcji

spółki powstałej w wyniku komercjalizacji, przez akcje kolejnych spółek,

przekształconych w sposób opisany w art. 38b ust. 1 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji, bez względu na sukcesję prawną między przekształcanymi spółkami.

Także z ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie wynika, że KWK […] w

budowie S.A. powstała w 1993 r. jako nowa spółka, zawiązana przez […] Spółkę

Węglową S.A. (spółkę powstałą w wyniku komercjalizacji). Jej jedynym wspólnikiem

i zarazem jedynym właścicielem akcji była […] Spółka Węglowa S.A., a więc

odrębny podmiot niż Skarb Państwa (inna osoba prawna). Nie budzi więc

wątpliwości, że nie była to spółka powstała w wyniku komercjalizacji. Późniejsze

objęcie przez Skarb Państwa tych akcji (15 kwietnia 1994 r.) nastąpiło nie w wyniku

połączenia spółki powstałej w wyniku komercjalizacji z inną spółką ani podziału tej

spółki, ani też jej przekształcenia lub wniesienia przez Skarb Państwa jej akcji do

innej spółki, ale na skutek zbycia akcji KWK […] w budowie S.A. na podstawie

umowy zawartej między zbywcą – […] Spółką Węglową S.A. a nabywcą -

Montażem Urządzeń Górniczych Przemysłu Węglowego […] S.A., a następnie

umowy zawartej między zbywcą - Montażem Urządzeń Górniczych Przemysłu

17

Węglowego […] S.A. a nabywcą - Skarbem Państwa. W rezultacie więc prawo

powodów do nieodpłatnego nabycia akcji nie „przeszło” na akcje Kopalni […] w

budowie S.A., mimo że ich właścicielem stał się ostatecznie Skarb Państwa.

Powodowie (jeśli spełnili pozostałe warunki do nabycia prawa) nadal pozostali

pracownikami uprawnionym do nieodpłatnego nabycia akcji Skarbu Państwa w […]

Spółce Węglowej S.A., a po jej połączeniu (jako spółki przejmowanej) z Kompanią

Węglową S.A. (spółką przejmującą), do nieodpłatnego nabycia akcji Skarbu

Państwa w tej ostatniej Spółce.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. Orzekając o kosztach Sąd Najwyższy, z uwagi na charakter

żądania poddanego rozstrzygnięciu oraz charakter sprawy, uznał, że w sprawie

zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 102 k.p.c.